Protisty: Świdrowce, Otwornice, Sporowce i Orzęski

Zestaw fiszek pojęciowych obejmujący systematykę, budowę anatomiczną, cykle rozwojowe oraz porównanie świdrowców, otwornic, sporowców (apikompleksów) i orzęsków.

Kinetoplast

Pojedyncze ciałko o budowie podobnej do mitochondrium (lecz większe), leżące za kinetosomem wici z prawej strony; otoczone dwiema błonami, skupiające mitochondrialne DNA (mDNA) oraz enzymy.

Kinetoplastydy (Świdrowce)

Wiciowce zwierzęce należące do supergrupy eukariontów, posiadające wici, jedno mitochondrium o dyskoidalnych lub rurkowatych grzebieniach, cytoszkielet z mikrotubul oraz pellikulę.

Amastigota

Wewnątrzkomórkowa postać rozwojowa świdrowców występująca u kręgowców; kinetoplast leży blisko jądra, a wić jest skrajnie zredukowana i ukryta wewnątrz kieszonki wiciowej.

Promastigota

Postać rozwojowa świdrowców (m.in. u rodzaju Leishmania w ciele owada), w której kinetoplast i ciałko podstawowe znajdują się na przednim biegunie ciała, a wić nie tworzy błony falującej.

Epimastigota

Postać rozwojowa świdrowców występująca głównie w ciele bezkręgowych wektorów (np. w jelicie muchy tse-tse); kinetoplast leży tuż przed jądrem, a błona falująca jest krótsza niż u trypomastigota.

Trypomastigota

Postać rozwojowa świdrowców (np. u Trypanosoma we krwi obwodowej kręgowców), w której kinetoplast leży w tylnej części ciała, a długa wić biegnie wzdłuż komórki, tworząc pofałdowaną błonę falującą.

Trypanosoma equiperdum (Świdrowiec koński)

Jednokomórkowy, monomorficzny pasożyt koniowatych o wrzecionowatym ciele o wymiarach ok. $24\text{--}28\,\mu\text{m}$ długości i $2\text{--}6\,\mu\text{m}$ szerokości, nieposiadający żywiciela pośredniego.

Zaraza stadnicza

Choroba koni, osłów i mułów wywoływana przez świdrowca końskiego, przenoszona drogą płciową podczas aktu kopulacji.

Otwornice (Foraminifera)

Jednokomórkowe heterotrofy z królestwa protistów, tworzące pancerzyki z węglanu wapnia ($CaCO_3$) lub zlepionych ziaren piasku oraz wytwarzające retikulopodia.

Retikulopodia

Silnie rozgałęzione nibynóżki otwornic, które łączą się poprzecznie w przestrzenną siateczkę; służą do poruszania się, oddychania, chwytania pożywienia oraz budowy skorupki i cyst.

Apertura

Otwór w pancerzyku otwornicy, przez który na zewnątrz wysuwane są nibynóżki (retikulopodia).

Foramen

Wewnętrzne otwory łączące poszczególne komory w wielokomorowych skorupkach otwornic.

Imperforata

Typ otwornic o grubych i gładkich ścianach skorupki, u których nibynóżki wysuwają się na zewnątrz wyłącznie przez otwór w ostatniej komorze.

Perforata

Typ otwornic o stosunkowo cienkiej ściance skorupki przebitej licznymi drobnymi otworkami, przez które retikulopodia wysuwają się na całej powierzchni.

Prolokulum (proloculus)

Pierwsza, embrionalna komora zarodkowa budowana przez młode osobniki otwornic.

Osobniki mikrosferyczne

Pokolenie otwornic powstające w wyniku rozmnażania bezpłciowego, charakteryzujące się małą komorą zarodkową (prolokulum).

Osobniki makrosferyczne (megalosferyczne)

Pokolenie otwornic związane z cyklem płciowym, charakteryzujące się obecnością dużej komory zarodkowej.

Apikompleksy (Sporowce / Apicomplexa)

Wyłącznie pasożytnicze protisty należące do supergrupy Chromalveolata, charakteryzujące się brakiem zdolności do fagocytozy oraz obecnością kompleksu apikalnego.

Schizogonia (merogonia)

Bezpłciowy podział wielokrotny u apikompleksów, polegający na wielokrotnym podziale jądra komórkowego, a następnie podziale cytoplazmy, prowadzący do powstania merozoitów.

Sporogonia

Proces podziału zygoty u apikompleksów, w wyniku którego powstają oocysty zawierające inwazyjne sporozoity.

Gamogonia

Proces wytwarzania osobników oraz komórek płciowych (gametocytów i gamet) w cyklu rozwojowym apikompleksów.

Kompleks apikalny

Złożona struktura na przednim biegunie komórki apikompleksów (m.in. mikronemy i roptrie), służąca do wydzielania enzymów i wnikania do wnętrza komórki gospodarza.

Mikronemy

Małe, wydłużone pęcherzyki wydzielnicze kompleksu apikalnego, uwalniające pod wpływem jonów wapnia białka adhezyjne kotwiczące pasożyta do receptorów żywiciela.

Roptrie

Maczugowate organella wydzielnicze kompleksu apikalnego, których szyjka tworzy ruchome złącze z komórką żywiciela, a kolba uwalnia białka ROP do formowania wakuoli pasożytniczej.

Gregarina polymorpha

Gatunek gregaryny pasożytujący w przewodzie pokarmowym i jamach ciała bezkręgowców, osiągający ok. pół milimetra długości.

Protomerit

Przednia część ciała gregaryny, w której znajduje się aparat apikalny (obecny u sporozoitu).

Deutomerit

Tylna część ciała gregaryny, oddzielona od przodu przegrodą plazmatyczną, zawierająca jądro komórkowe.

Syzygia

Charakterystyczne stadium w cyklu życiowym gregaryn, polegające na łączeniu się dojrzałych trofozoitów przed wytworzeniem gametocysty.

Orzęski (Ciliophora)

Grupa protistów pokryta rzędami rzęsek osadzonych w pellikuli, cechująca się obecnością cytostomu, cytopyge oraz dymorfizmem jądrowym.

Cytostom

Komórkowy otwór gębowy orzęsków pozbawiony rzęsek, stanowiący jedyne miejsce formowania się wodniczek pokarmowych i zachodzenia endocytozy.

Cytopyge

Komórkowy odbyt orzęsków, służący do usuwania niestrawionych resztek pokarmowych poza obręb pellikuli.

Mikronukleus

Małe, wyciszone transkrypcyjnie jądro komórkowe orzęsków, pełniące funkcję linii płciowej i biorące udział w koniugacji.

Makronukleus

Duże, wegetatywne jądro komórkowe orzęsków, bogate w jąderka, odpowiadające za bieżącą ekspresję genów i metabolizm komórki.

Trichocysty

Wystrzeliwane ciałka obronne zlokalizowane w pellikuli pantofelka, służące do obrony, paraliżowania ofiar lub kotwiczenia komórki w podłożu.

Koniugacja u pantofelka

Proces płciowy prowadzący do wymiany i rekombinacji materiału genetycznego z udziałem mikronukleusów, nienależący do metod rozmnażania (brak przyrostu liczby osobników).