begrippen en namen Historiografie

Herodotus

5e eeuw V.chr.: Historiën. Wil gebeurtenissen vastleggen zodat ze niet vergeten worden, en de prestaties van Grieken én niet-Grieken (‘barbaren’) erkennen. Panhellenistisch perspectief. Vraag: waarom kwamen Grieken in conflict met vreemden? Verklaart met cultuur en ‘Grote Mannen’. Bewijs: ooggetuigen, mondelinge overlevering, afweging van getuigen.

Thucydides

5e eeuw v.Chr.: Geschiedenis van de Peloponnesische Oorlog (Athene vs. Sparta). Begint te schrijven bij het uitbreken van de oorlog, omdat hij verwacht dat deze groter wordt dan alle eerdere oorlogen. Contemporaine geschiedenis.

Andrew Marsham

Modern Historicus: Universal Histories in Christendom and the Islamic World, c. 700–1400. Drie aspecten: tijd (begin–einde), ruimte (eigen rijk centraal), goddelijk ingrijpen. Geschreven door theologisch opgeleide elite, weinig lezers, doel: legitimatie.

Nicolas de Concordet

18e eeuw, verlichting: Progress of the Human Mind. Kennis leidt tot meer kennis; de perfectibiliteit van de mens is onbeperkt. Rede in plaats van God. Alle volken hebben dezelfde rationaliteit, maar gaan niet even snel.

Peter Burke

Moderne historicus: History, Myth and Fiction. Vanaf Renaissance groeit scepticisme. Twee problemen: bias en authenticiteit. Vertrouwen herstelt door materiële bronnen, bronkritiek, chain of evidence. Tegenbeweging: geheime geschiedenissen, fictie, ‘wat als’.

Augustinus

Vroegchristelijke: Lineair tijdsbesef op basis van de Bijbel: duidelijk begin (schepping) en einde (apocalyps).

Friedrich Schleiermacher

begin 19e eeuw: Grondlegger moderne hermeneutiek: hermeneutische cirkel (deel ↔ geheel). Komt uit theologie.

Wilhelm Dilthey

2e helft 19e eeuw: Verstehen tegenover natuurwetenschappelijk Erklären: geesteswetenschappen hebben een eigen methode. Historicus begrijpt Zeitgeist door inleven/herbeleven (re-enactment).

Leopold von Ranke

1795 - 1886: Grondlegger moderne geschiedwetenschap: bronkritiek in seminars, archief, politiek-diplomatieke geschiedenis. ‘Wie es eigentlich gewesen’: objectieve feiten óf de essentie. Elke periode heeft een Leitidee/Zeitgeist. Geen hermeneut (empirist: bron geeft feiten prijs). Claimt wél de richting van de geschiedenis te kennen (Duitse eenwording). ‘Je leert niets van de geschiedenis’ – alleen de richting helpt politici. Geschiedenis is organisch.

Jules Michelet

1798-1874: Franse volk als politieke gemeenschap; Revolutie en moderne staat als uitgangspunt. Schrijft als een filmscript (Bastille), zonder voetnoten.

Georg Iggers

Moderne historicus: Verklaart waarom het Duitse model dominant werd: late eenwording → historici krijgen de taak de natie te legitimeren. Historisten en hermeneuten: ‘wij zijn een eigen wetenschap’

Karl Popper

20e eeuw: Historicisme: scheldnaam voor ideologieën die claimen de richting van de geschiedenis te kennen en daaruit het recht op geweld halen (nazisme, stalinisme).

Hans-Georg Gadamer

20e eeuw: Horizontverschmelzung: eigen horizon schuift stap voor stap naar die van het verleden. Kritiek: geen garantie voor objectieve waarheid – waaraan toets je dat het gelukt is? De vreemdheid van het verleden blijft.

Barthold Georg Niebuhr

Voorloper van Ranke: historiciteit + bronkritiek. Pleit voor geschiedenis als zelfstandige academische discipline.

Lucien Febvre

Annales 1e generatie: Medeoprichter Annales (1929, Straatsburg). Geografie, psychologie, etnologie; dagelijks leven, platteland, mentaliteit; histoire totale; verbinding verleden–heden.

Marc Bloch

Annales 1e generatie: Mediëvist. Vergelijkende, totale geschiedenis over nationale grenzen; interdisciplinair (geografie, sociologie, economie). ‘Wetenschap van de mensen in de tijd’. Verzetsman, geëxecuteerd 1944 (Panthéon).

Fernand Braudel

Annales 2e generatie: La Méditerranée (1947, uit het hoofd in krijgsgevangenkamp). Drie tijdlagen: événement, conjoncture, longue durée. Structuren, kwantitatief, pre-industrieel. Mens ondergaat de geschiedenis. Niet de eerste milieuhistoricus: milieu → mens, niet omgekeerd.

Jacques Le Goff

Annales 3e generatie: Mediëvist; geloofsstructuren, mentaliteit; schreef ook biografieën (geen structuurgeschiedenis).

Emmanuel Le Roy

Annales 2e/ 3e generatie: Eerst De boeren van de Languedoc (regionaal, conjunctuur – géén microgeschiedenis). Daarna Montaillou: microgeschiedenis van één dorp via rechtbank-/inquisitiedossiers. Regel uit de uitzondering. 250.000 exemplaren.

Lutz Raphael

Moderne historicus: Sociaal-economische geschiedenis komt op door industrialisatie en democratisering; tot WOII nog sterk politiek. Vicieuze cirkel: bronnen lagen onontdekt en ongeordend in archieven.

Frankfurter Schule

vanaf jaren 60 in West-Duitsland: Kritische theorie; verwerpt economisch determinisme. Vervreemding, machtsverhoudingen, cultuur, media, onderwijs als bronnen van macht.

Eric Hobsbawm

1917 - 2012: Lid Britse CP (ook na 1956). Structureel, grote lijnen, winnaars en verliezers. Lange 19e eeuw en korte 20e eeuw (1914–1991). Erkent eigen standpunt, volgt wetenschappelijke regels. Joods, geboren in Egypte, opgegroeid in Wenen/Berlijn → kosmopolitisch. HC6: Invention of Tradition (1983).

J.R. McNeill

Moderne historicus: Historiografie van milieugeschiedenis: drie subvelden (materieel / cultureel / politiek). ‘Mens als deel van de natuur’ is omstreden. Amerikaanse focus op ongerepte natuur past niet bij Nederland

Will Steffen

Moderne historicus: Antropoceen: mens als geologische kracht. Begin omstreden. Wetenschappelijk én ideologisch concept.

Ernst Nolte

Jaren 80, Historikerstreit: Wil Holocaust vergelijken met andere genociden; legt de oorzaak uiteindelijk bij Stalin/Goelag (relativering).

Benedict Anderson

1983: Imagined communities: natie als gedachte gemeenschap. Mensen hóren niet bij een natie, ze moeten ervan overtuigd worden.

Historiografie

Geschiedenis van de geschiedschrijving: hoe is iets opgeschreven en waarom? Keuzes verklaard door persoonlijke achtergrond, historische context en wetenschappelijke achtergrond. Tegenover geschiedfilosofie (hoe zóu je geschiedenis moeten schrijven?).

Eigensinn

eigen autonomie van de historicus

3 verklarende elementen

Werk van een historicus wordt verklaard door: (1) historische context, (2) voorlopers onder historici, (3) Eigensinn – eigen autonomie van de historicus.

functies van geschiedschrijving

Legitimeren van regimes en keerpunten; verklaren van de lange lijn; moreel kompas; herdenken; legitimatie van volkseenheid; onderzoek voor een bepaald doel.

Grote-Man-Geschiedenis

Geschiedenis vanuit leiders en keizers (Augustus). Ontstaat met keizerrijken (Rome, China) en loopt heel lang door; pas in de 20e eeuw echt doorbroken (Annales, sociale geschiedenis).

Moreel kompas

Verleden als bron van morele voorbeelden: Suetonius (hoe moet een leider zijn), Legenda Aurea (hoe moet een mens zijn), confucianisme.

Legitimatie

Geschiedenis rechtvaardigt een dynastie, land of leider. Rode draad van Beda en de Abbasiden tot natiestaten, Sovjet-Unie en protestbewegingen.

retoriek

Vroege geschiedschrijving bouwt voort op bestaande tradities, vooral retoriek en poëzie

Panhellenisme

Perspectief van alle Grieken, niet één stad (Herodotus).

Legalisme

Qin-filosofie: zeer onderdrukkend, geen ruimte voor geschiedenis of moraal.

bewijsvormen

Primaire bronnen, rationele redeneringen, ooggetuigen/mondelinge overlevering, afweging bij meerdere getuigen, secundaire literatuur, plausibiliteit (menselijke wetmatigheden).

wereldbeeld

Ideeën over de wereld die vormen hoe men tijd en geschiedenis beleeft. Voorbeelden: christelijk, humanisme, oriëntalisme, kapitalisme/liberalisme, vooruitgangsdenken.

Cyclisch tijdsbesef

Geschiedenis als kringloop van opkomst en ondergang (Polybius, Oudheid).

lineair tijdsbesef

Geschiedenis met begin en einde (Augustinus, Bijbel: schepping → apocalyps

universele geschiedenis/ kroniek

Wereldgeschiedenis van schepping tot apocalyps. Drie aspecten: tijd, ruimte, goddelijk ingrijpen. Elite, theologisch, weinig lezers, legitimatie.

goddelijk ingrijpen

Gebeurtenissen (ook natuurrampen) verklaard als ingrijpen van God. Monotheïsme (één God) vs. polytheïsme Oudheid

humanisme

Individualistisch; zet zich af tegen ‘barbaarse’ Middeleeuwen; meer geletterdheid → meer, ook lokale, geschiedschrijving.

vooruitgangsgeloof

Vanaf 17e/18e eeuw: de mens wordt door rede steeds beter (Condorcet). Einde rond jaren ’70: besef van uitputting van de aarde.

perfectibiliteit

Condorcet: de vervolmaking van de mens is onbeperkt

Teleologie

Idee dat alles een doel of bestemming heeft. Vgl. finalisme: vaste eindbestemming

Bias

Kleurt de schrijver het verhaal met zijn eigen perspectief? (Burke)

Authenticiteit

Is de bron echt of vervalst? Oorkonden vaker vervalst: machthebbers hebben er baat bij en het is moeilijk te bewijzen

Chain of Evidence

Onafgebroken bewaarketen (bv. archief) maakt een bron betrouwbaar.

geheime geschiedenis

Tegenbeweging: wat er achter de schermen gebeurde, niet altijd waar

periodisering

Indelen in tijdvakken: nodig voor oorzaak-gevolg, historiciteitsbesef, vergelijken en bronkritiek (vervalsingen herkennen). Al in Renaissance (Connell).

institutionalisering

Indelen in tijdvakken: nodig voor oorzaak-gevolg, historiciteitsbesef, vergelijken en bronkritiek (vervalsingen herkennen). Al in Renaissance (Connell).

professionalisering

Geschiedenis als beroep met eigen methode die objectieve kennis claimt. Spanning: tegelijk in dienst van natievorming. Tijdgenoten zagen geen tegenspraak: eenwording was de ‘objectieve’ bestemming.

etnische natie

Natie op basis van afstamming, nog zonder vaste staatsgrenzen (Duitsland). Legitimatie via vestiging in de voorgeschiedenis.

staatsburgernatie

Natie als politieke gemeenschap binnen bestaande grenzen (Frankrijk). Gedeelde politieke principes centraal

hermeneutiek

Leer van de boodschap in bronnen: gerelateerde teksten helpen één tekst te begrijpen en omgekeerd (hermeneutische cirkel/spiraal). Uit theologie, filologie, recht. In 19e eeuw toegepast op hele tijdvakken.

heuristiek

‘Vindkunde’: het vinden van bronnen en literatuur.

Verstehen

begrijpen door inleven (geesteswetenschappen, Dilthey)

Erklären

verklaren met wetten (natuurwetenschappen)

Re-enactment

Historicus herbeleeft teksten en handelingen om een tijdperk te begrijpen.

Zeitgeist

Historicus herbeleeft teksten en handelingen om een tijdperk te begrijpen.

Horizontverschmelzung

Gadamer: geleidelijk samenvallen van eigen perspectief met dat van het verleden. Nooit volledig door de vreemdheid (alien-ness) van het verleden; geen garantie voor waarheid.

Historisme

19e-eeuwse wereldbeschouwing: elke tijd heeft een eigen uniek karakter (historiciteit, standplaatsgebondenheid); synthese i.p.v. analyse. Tegenstrijdig: veronderstelt ook een onveranderlijke essentie van de natie.

Historicisme

Popper: scheldnaam voor ideologieën die claimen de richting van de geschiedenis te kennen en daarmee geweld rechtvaardigen. Engels ‘historicism’ = beide.

historiciteit

Het besef dat alles historisch gebonden is; geen universele wetten. Grote stap ten opzichte van de Verlichting.

presentisme

Het heden als maatstaf voor het verleden; denken dat je je zonder inleving in vroeger kunt verplaatsen

Empirisme

De bron geeft na bronkritiek de feiten direct prijs; daaruit reconstrueert de historicus het objectieve verhaal

wie es eigentlich gewesen

Rankes ideaal: twee lezingen – objectieve feiten na bronkritiek óf de essentie van de geschiedenis.

bronkritiek

Intern: inhoud (klopt het?); extern: vorm, herkomst, echtheid. Oud (Herodotus, Valla) – niet nieuw in 19e eeuw, wél nieuw: hermeneutische cirkel en historiciteit.

Annales-school

Vernoemd naar tijdschrift (1929), geen instituut → lidmaatschap open. Vier generaties; na WOII zelf establishment (EHESS, 1947).

histoire totale

Geschiedenis van de hele samenleving: economie, geografie, mentaliteit, dagelijks leven.

interdisciplinariteit

Samenwerking met sociale wetenschappen (geografie, sociologie, economie, psychologie). Antwoord op kritiek van sociale wetenschappen dat geschiedenis alleen unieke feiten verzamelt.

vergelijkende geschiedenis

Bloch: horizontale en verticale vergelijking over nationale, geografische en tijdsgrenzen. HC6: vergelijking op casus (natie blijft eenheid) vs. op variabelen.

mentaliteit

Collectieve manier van denken en voelen van een groep.

Événement – conjoncture – longue durée

Braudels drie tijdlagen: gebeurtenissen (politiek, oppervlakte), conjuncturen (economie, demografie, maatschappij), lange duur (geografie, klimaat, techniek – bijna onveranderlijk).

kwantitatieve geschiedenis

Lange reeksen data (prijzen, demografie) om conjuncturen en structuren te meten.

Seriële geschiedenis

Bronreeksen gebruikt om maatschappelijke conventies en cultuur vast te stellen, niet sociaal-economische conjuncturen.

Microgeschiedenis

Diepe studie van één klein geval (Montaillou). De regel uit de uitzondering: reactie van de autoriteit op het abnormale toont de norm

Alltagsgeschiedenis

Geschiedenis van het dagelijks leven van gewone mensen.

Nouvelle histoire

Geen gezaghebbende synthese; andere bronnen dan administratie (van onderaf); verloren geloof in objectiviteit.

Cultural turn

Vanaf jaren ’70–’80: van structuren naar betekenisgeving. Hoe ervaren mensen hun wereld? Rituelen, symbolen, herinnering, identiteit, gender.

linguistic turn

Taal weerspiegelt de werkelijkheid niet neutraal maar bepaalt mee hoe mensen haar begrijpen. Maakt kennis (Erklären en Verstehen) problematisch → postmodernisme, narrativisme, deconstructie.

thick description

Geertz: betekenis achter gedrag reconstrueren

discours

Foucault: manier waarop mensen over de werkelijkheid spreken; verbonden met macht.

Narrativisme

Geschiedschrijving is altijd ook verhaal/constructie (White, Ankersmit).

representatie

Ankersmit: het verhaal is niet het verleden, wel een adequate benadering

positivisme

Kennis via waarneming en wetmatigheden, naar model van (sociale) wetenschappen

klassieke cultuurgeschiedenis

Eind 19e eeuw: hoge cultuur van een beschaving (Burckhardt, Huizinga). ≠ cultuurgeschiedenis na cultural turn

ideologie

Vaststaande, niet empirisch gefundeerde overtuiging over verleden, heden en toekomst.

Whig history

Vaststaande, niet empirisch gefundeerde overtuiging over verleden, heden en toekomst.

Marxian

ideeën ontleend aan Marx’ denken, zonder politieke ideologie

Marxist

aanhanger van het marxisme als ideologie

Verelendung

Steeds grotere verarming van arbeiders onder kapitalisme → revolutie. ‘Achteruitgangsdenken’ vóór het betere.

economisch determinisme

Economie bepaalt alles. Verworpen door de Frankfurter Schule

Kritische theorie

Frankfurter Schule: macht, vervreemding, cultuur, media en onderwijs als bronnen van macht

Lange 19e / korte 20e eeuw

Hobsbawm: 1789–1914 en 1914–1991 (twee ideologieën domineren).

Emancipatie/ protestgeschiedenis

Groepen maken een eigen geschiedverhaal tegen de dominante toe-eigening (Friese emancipatie, Kosovo, milieubeweging). Historicus analyseert, maar legitimiteit is een politieke vraag.

milieugeschiedenis

Natuur/milieu onder invloed van de mens; milieubeweging en beleid; beeldvorming van natuur. Inter(sub)disciplinair.

antropoceen

Tijdperk waarin de mens de natuur ingrijpend verandert; begin omstreden; wetenschappelijk én ideologisch.

Fragmentatie

Steeds meer subdisciplines en specialismen; verdwijnen van het grote (nationale) verhaal