Logika: Proces komunikowania się i przyczyny nieporozumień

Zestaw pytań i odpowiedzi powtórkowych z wykładu dotyczącego podstaw logiki, semiotyki, definicji znaku i języka oraz zakłóceń w procesie komunikacji.

Od jakiego greckiego słowa pochodzi nazwa „logika” i co ono oznacza?

Nazwa logika pochodzi od greckiego wyrażenia logos, które znaczy tyle co „słowo” lub „myśl”.

Jak w najkrótszy sposób można zdefiniować logikę?

Jest to nauka o poprawnym formułowaniu myśli.

Kto wywarł największy wpływ na rozwój logiki aż po czasy nowożytne i jak zatytułowano zbiór jego dzieł?

Największy wpływ wywarł Arystoteles ze Stagiry (384–322 p.n.e.). Jego dzieła zebrano pod wspólnym tytułem Organon (Narzędzie).

Jakie rozprawy Arystotelesa wchodzą w skład Organonu i jakiej problematyki dotyczą?

1. Kategorie (dotyczące nazw)
2. O wyrażaniu się (o zdaniach)
3. Analityki Pierwsze i Analityki Drugie (kolejno o wnioskowaniach i dowodzie)
4. Topiki (o sprawach publicznych)
5. O dowodach sofistycznych (dotyczących obalania dowodów i klasyfikacji błędów)

Czym jest logika w wąskim zakresie (w ścisłym tego słowa znaczeniu) według Tadeusza Kotarbińskiego?

Jest to wyłącznie tzw. logika formalna, czyli nauka o prawach wynikania. Definiuje się ją jako naukę mającą za przedmiot pewne podstawowe ze względu na poprawność myślenia relacje (np. wynikanie, sprzeczność).

Jak definiowana jest logika w szerokim znaczeniu według Tadeusza Kotarbińskiego?

Określa się ją jako naukę podającą prawa (zasady) i reguły poprawnego myślenia oraz poprawnego wypowiadania myśli.

Jakie są trzy główne działy logiki według Zygmunta Ziembińskiego?

1. Logika formalna
2. Semiotyka (obejmująca pragmatykę, syntaktykę i semantykę)
3. Ogólna metodologia nauk

Czym zajmuje się logika formalna i na jakie dwa nurty wnioskowań się dzieli?

Jest to podstawowy dział logiki odnoszący się do zdań i ich związków, badający formy rozumowań. Dzieli się na:

• „logikę dedukcji” (badającą formy rozumowań niezawodnych),
• „logikę indukcji” (badającą formy rozumowań niebędących niezawodnymi, prowadzących do wniosków prawdopodobnych, a nie pewnych).

Czym jest semiotyka i jakie trzy dyscypliny ją tworzą?

Semiotyka to nauka o znakach oraz o języku jako środku wzajemnego komunikowania się umysłów (formułowania i przekazywania myśli). Tworzą ją: semantyka, syntaktyka i pragmatyka.

Na czym koncentrują się odpowiednio semantyka, syntaktyka oraz pragmatyka?

• Semantyka koncentruje się na znaczeniu znaków języka.
• Syntaktyka dotyczy zasad łączenia znaków w celu utworzenia wyrażenia złożonego.
• Pragmatyka analizuje związki między wyrażeniami języka a podmiotem, który się nim posługuje.

Czym zajmuje się semantyka w kontekście tzw. relacji semantycznych?

Zajmuje się relacjami zachodzącymi między wyrażeniami danego języka a przedmiotami, których te wyrażenia są znakami (np. relacja między nazwą „adwokat” jako znakiem a konkretną osobą reprezentującą ten zawód prawniczy).

Jakie są dwie podstawowe reguły syntaktyki?

1. Reguły formowania – określają, jak łączyć poszczególne wyrażenia w wyrażenia bardziej złożone, aby otrzymać wyrażenie sensowne.
2. Reguły transformacji – określają, w jaki sposób przekształcać wyrażenia danego języka, by z jednych otrzymać inne z zachowaniem określonej własności wyrażenia wyjściowego.

Jakie podstawowe stosunki bada pragmatyka logiczna?

Bada m.in. komunikowanie się, wyrażanie oraz zrozumienie, czyli relacje między znakami językowymi a podmiotami, które te wyrażenia wytwarzają lub odbierają.

Czym zajmuje się ogólna metodologia nauk?

Zajmuje się metodami (sposobami) postępowania stosowanymi w poznawaniu świata, a przede wszystkim sposobami uzasadniania prawdziwości twierdzeń oraz czynnościami myślowymi porządkującymi wiadomości w dorobek dyscypliny naukowej.

Jak brzmi definicja znaku w ścisłym tego słowa znaczeniu?

Jest to dostrzegalny układ rzeczy czy zjawisk celowo przez kogoś spowodowany ze względu na to, iż reguły (ustanowione lub zwyczajowe) nakazują wiązać z nim myśli określonego rodzaju.

Z jakich trzech elementów składa się znak jako byt złożony?

1. Z elementu oznaczającego (substrat materialny wytworzony przez człowieka),
2. Z elementu oznaczanego (przedmiot, pojęcie, zdarzenie wywoływane w myśli odbiorcy),
3. Z funkcji znakotwórczej (określającej związek między elementem oznaczającym a oznaczanym).

Czym jest oznaka i czym różni się od znaku?

Oznaka powstaje samoistnie w określonym stanie rzeczy lub zdarzeniu (nie jest celowo spowodowana przez człowieka, lecz powiązana przyczynowo lub skorelowana ze zjawiskiem) i kieruje w jego stronę myśli (np. spaliny kojarzone z jadącym autem).

Czym różni się wyraz od wyrażenia?

Wyraz to pojedynczy znak słowny stanowiący całość, natomiast wyrażenie to sensowne zestawienie wyrazów posiadające zrozumiałą treść (np. „student wydziału prawa”), niebędące bezsensowną zbitką słów.

Przez jakie trzy grupy reguł wyznaczony jest język z semiotycznego punktu widzenia?

1. Reguły wyznaczające zasób słów danego języka
2. Reguły znaczeniowe
3. Reguły składniowe (syntaktyczne)

Czym różnią się od siebie homonimy, synonimy i idiomy?

• Homonimy to wyrazy lub wyrażenia o jednakowym brzmieniu (często pisowni), ale mające dwa lub więcej znaczeń.
• Synonimy to różne wyrazy lub wyrażenia o takim samym znaczeniu.
• Idiomy to wyrażenia właściwe tylko danemu językowi.

Z jakich dwóch elementów składa się język jako system znaków?

1. Ze strony materialnej (dźwięki, kształty znaczone na papierze lub trwałym materiale)
2. Ze strony znaczeniowej (znaczenie językowe przysługujące znakom, wywołujące u odbiorców określoną reakcję psychiczną)

Jakie trzy rodzaje języków wyróżnia się na podstawie kategorii znaków?

Wyróżnia się języki: gestowo-mimiczne, akustyczne oraz graficzne.

Na jakie kategorie dzieli się języki według kryteriów formalno-logicznych?

• naturalne, sztuczne, mieszane
• pierwszego, drugiego, n-tego stopnia
• strukturalne, empiryczne

Jakie są cztery podstawowe funkcje języka i na czym polegają?

1. Opisowa – odwzorowuje z dostateczną dokładnością istniejący stan rzeczy.
2. Ekspresyjna – pozwala oddać postawy, przeżycia i stany psychiczne.
3. Perswazyjna – służy wpływaniu na przekonania, postawy oraz zachowanie ludzi.
4. Performatywna – realizuje czynności konwencjonalne (akty o charakterze umownym).

Jak przebiegają etapy w modelu procesu komunikowania się między nadawcą a odbiorcą?

Nadawca -> Zakodowanie wiadomości -> Przekazanie wiadomości -> Rozkodowanie wiadomości -> Odbiorca (przy założeniu użycia zgodnego kodu).

Kiedy w procesie komunikowania się dochodzi do zakłóceń i jakie są ich trzy główne przyczyny?

Zakłócenia powstają, gdy nadawca i odbiorca nadają komunikatowi odmienne znaczenie. Ich przyczyny to:

1. Niezbyt precyzyjne wyrażenie myśli przez nadawcę,
2. Złe odczytanie znaczenia wiadomości przez odbiorcę,
3. Zakłócenie treści w czasie przekazywania komunikatu.

Czym spowodowana jest wieloznaczność wyrażeń danego języka?

Spowodowana jest wieloznacznością słów lub wieloznacznością zwrotów.

Na czym polega nieostrość nazw i czym należy posłużyć się w przypadku sporów o nazwy nieostre?

Nieostrość polega na niemożności ścisłego ustalenia zakresu danej nazwy w języku potocznym (np. „dużo”, „wysoki”, „młody”). W przypadku sporów należy posłużyć się definicją regulującą.

Na czym polega błąd niedopowiedzenia (wypowiedzi niezupełnej)?

Polega na pominięciu w wypowiedzi istotnego jej składnika (np. „Kąpiel w rzece służy zdrowiu” – bez określenia, czyjemu). Jest to wada sposobu mówienia (praktycznego korzystania z języka), a nie wada samego języka czy znaczeń.