Biologia: Budowa, Cykle Infekcyjne i Choroby Wirusowe

Zestaw tradycyjnych fiszek ze słownictwem, definicjami oraz pojęciami kluczowymi dotyczącymi budowy morfologicznej wirusów, ich cykli infekcyjnych (bakteriofagów, retrowirusów, wirusów zwierzęcych) oraz wirusowych chorób człowieka.

Wirusy

Cząstki infekcyjne z pogranicza materii ożywionej i nieożywionej, które nie są organizmami żywymi, ponieważ nie posiadają budowy komórkowej oraz nie wykazują czynności życiowych (nie oddychają, nie odżywiają się i nie wydalają).

Wirion

Kompletna, zakaźna cząstka wirusa występująca w środowisku pozakomórkowym, składająca się z materiału genetycznego, kapsydu oraz ewentualnie osłonki lipoproteinowej.

Kapsyd

Białkowa osłonka otaczająca i chroniąca materiał genetyczny wirusa, obecna u wszystkich typów wirusów i złożona z podjednostek zwanych kapsomerami.

Kapsomer

Pojedyncza białkowa podjednostka (kulka białkowa), z której zbudowany jest kapsyd wirusa.

Osłonka lipoproteinowa

Dodatkowa osłona występująca u niektórych wirusów na zewnątrz kapsydu, zbudowana z lipidów (tłuszczów) oraz białek (protein).

Genom wirusa

Kompletna informacja genetyczna wirusa, która jest zawsze jednorodna w danym wirusie i może mieć postać 1- lub 2-niciowego DNA albo 1- lub 2-niciowego RNA (nigdy obu naraz).

Bakteriofagi

Wirusy atakujące komórki bakteryjne (np. bakteriofag T4 atakujący pałeczkę okrężnicy Escherichia coli), charakteryzujące się zazwyczaj bryłowo-spiralną formą morfologiczną z białkową główką i kurczliwym ogonkiem.

Specyficzność wirusa

Zdolność wirusa do infekowania wyłącznie określonego rodzaju komórek gospodarza na drodze rozpoznawania swoistych receptorów białkowych lub glikoproteinowych na powierzchni błony komórkowej.

Wirusy zjadliwe

Wirusy przeprowadzające cykl lityczny, którego zakończenie prowadzi do bezpośredniej lizy (rozpadu i śmierci) zainfekowanej komórki gospodarza.

Wirusy łagodne

Wirusy przeprowadzające cykl lizogeniczny (np. bakteriofag Lambda $\lambda$), które integrują swój genom z materiałem genetycznym gospodarza i nie doprowadzają do jego lizy ani śmierci.

Cykl lityczny

Cykl infekcyjny wirusa obejmujący adsorpcję, wnikanie materiału genetycznego, replikację, transkrypcję, translację, składanie wirionów potomnych oraz uwolnienie połączone ze śmiercią (lizą) komórki gospodarza.

Cykl lizogeniczny

Cykl infekcyjny wirusa łagodnego, w którym po adsorpcji i wniknięciu następuje integracja materiału genetycznego faga z genomem gospodarza bez wywoływania natychmiastowej lizy komórki.

Profag (prowirus)

Materiał genetyczny wirusa trwale wbudowany w genom komórki gospodarza, znajdujący się w fazie uśpienia (latencji), niepowodujący w tym stanie objawów infekcji.

Indukcja profaga

Zjawisko wyjścia profaga ze stanu uśpienia i przejścia z cyklu lizogenicznego w cykl lityczny pod wpływem czynników takich jak osłabienie odporności organizmu, zmiana klimatu czy infekcja.

Namnażanie wirusów

Proces tworzenia nowych cząstek wirusa polegający na kopiowaniu elementów składowych przez aparat metaboliczny gospodarza; termin stosowany zamiast rozmnażania z powodu braku wymiany materiału genetycznego i braku metabolizmu wirusa.

Retrowirus

Wirus posiadający materiał genetyczny w postaci 1-niciowego RNA, który w cyklu infekcyjnym przepisuje swój genom na DNA za pomocą odwrotnej transkryptazy (np. HIV, grypa, SARS-CoV-2, wirus mozaikowatości tytoniu).

Odwrotna transkrypcja

Proces syntezy nici kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA) na matrycy wirusowego kwasu rybonukleinowego (RNA).

Odwrotna transkryptaza

Enzym wirusowy katalizujący proces odwrotnej transkrypcji, czyli syntezę jednoniciowej cząsteczki DNA na podstawie wirusowego jednoniciowego RNA.

Hybryda RNA-DNA

Przejściowy dwuniciowy kompleks kwasów nukleinowych wytworzony w cyklu retrowirusa, z którego nić RNA jest następnie trawiona enzymatycznie, pozostawiając pojedynczą nić DNA.

Pączkowanie

Proces uwalniania się wirusów potomnych przez błonę komórkową gospodarza, podczas którego wiriony odrywają się i przejmują fragment tej błony jako własną zewnętrzną osłonkę lipidową.

Adenowirusy

Wirusy o bryłowej budowie i materiale genetycznym w postaci dwuniciowego DNA ($\text{dsDNA}$), atakujące zwierzęta oraz ludzi i wywołujące choroby górnych dróg oddechowych oraz układu pokarmowego.

Wścieklizna

Śmiertelna w $100\%$ po wystąpieniu objawów wirusowa choroba zakaźna człowieka i zwierząt, wywoływana przez wirusa wnikającego przez uszkodzoną skórę lub ranę wraz ze śliną zakażonego zwierzęcia.

Wodowstręt

Charakterystyczny objaw wścieklizny polegający na bolesnych, silnych skurczach krtani pojawiających się na sam widok lub dźwięk wody.

Aerofobia

Objaw wścieklizny polegający na występowaniu bolesnych skurczów ciała wywoływanych przez podmuch powietrza.

Surowica odpornościowa

Preparat zawierający gotowe przeciwciała, podawany człowiekowi natychmiast po pogryzieniu przez zwierzę podejrzane o wściekliznę, aby zapewnić błyskawiczną ochronę przed dotarciem wirusa do mózgu.

HIV

Ludzki wirus niedoboru odporności z grupy retrowirusów, przenoszony drogą płciową, przez krew oraz z matki na dziecko, atakujący komórki układu odpornościowego i prowadzący do rozwoju AIDS.

AIDS

Zespół nabytego niedoboru odporności będący zaawansowaną fazą infekcji HIV, charakteryzujący się spadkiem odporności i występowaniem infekcji oportunistycznych (grzybice, zapalenia płuc) oraz nowotworów.

Terapia antyretrowirusowa (ARV)

Dożywotnie leczenie farmakologiczne stosowane u osób zakażonych wirusem HIV, które całkowicie hamuje namnażanie się wirusa w organizmie.