BIOLOGIE ECOLOGIE BEGRIPPEN

abiotische factor

invloed uit de levenloze omgeving

accumulatie

ophoping van gifstoffen in een organisme

adaptaties

erfelijke veranderingen in uiterlijke kenmerken of gedrag van een soort

archaea

een van de drie domeinen, met eencellige organismen met cirkelvormig DNA los in de cel; bij sommige soorten is het celmembraan enkelvoudig

beperkende factor

de factor die de groei van een populatie het meest belemmert

binominale naamgeving

de wetenschappelijke naam van organismen bestaat uit twee delen: de geslachtsnaam (met een hoofdletter), gevolgd door de soortaanduiding

biotische factor

invloed van een organisme

commensalisme

(+/0) langdurige relatie waarvan één soort voordeel heeft en de andere soort geen voor- of nadeel

domein

hoogste groep in de moderne taxonomie, elk met een eigen type rRNA (ribosomaal RNA): archaea, bacteriën en eukaryoten

optimumgebied

de waarden van de abiotische factoren waarbij een organisme het best gedijt

parasitisme

(+/−) langdurige relatie waarvan één soort voordeel heeft en de andere nadeel

persistent

stof die in een voedselketen slechts langzaam afbreekt

populatie

groep organismen van dezelfde soort in een bepaald gebied 186 predatie het jagen op een prooi

predator-prooirelatie

de relatie tussen prooi en natuurlijke vijand

rijk

hoogste groep in de oude taxonomie volgens Linnaeus: plantenrijk en dierenrijk; later toegevoegd: bacterierijk

soort

een groep organismen die overeenkomst in uiterlijke kenmerken vertonen en de mogelijkheid hebben om vruchtbare nakomelingen te krijgen

symbiose

langdurige relaties tussen twee soorten

tolerantiecurve

grafische weergave van de tolerantiegrenzen en het optimumgebied

versnippering

het opdelen van het leefgebied van een soort in kleine stukken

verstoring

een snelle en blijvende verandering in een ecosysteem

voedselketen

het doorgeven van energierijke voedingsstoffen in een ecosysteem van de ene soort naar de andere; een voedselketen begint bij een producent

voedselrelatie

een soort eet een andere soort

voedselweb

onderling verbonden voedselketens in een ecosysteem

absolute leeftijd

ouderdom in jaren van een aardlaag of van een fossiel

draagkracht

de maximale capaciteit van een gebied om voldoende voedsel en schuil- en nestplaatsen te leveren, zodat de grootte van de populatie(s) jarenlang constant blijft

eilandtheorie

beschrijft het verband tussen de biodiversiteit en factoren als de grootte van een eiland en de afstand die organismen moeten afleggen om er te komen

epifytisme

vorm van commensalisme bij planten, waarbij de ene soort op de andere leeft

fitness

het vermogen om bepaalde allelen door te geven aan de volgende generatie

flessenhalseffect (bottleneck effect)

een verandering in allelfrequenties na een epidemie, brand of andere ramp waarbij het aantal individuen/allelen sterk is afgenomen

founder effect (stichtereffect)

bij kolonisatie is de allelensamenstelling van de nieuwe populatie minder gevarieerd dan de allelensamenstelling van de oorspronkelijke populatie

genetic drift

het door toeval afnemen of toenemen van de frequentie van een bepaald allel

habitat

leefomgeving van plant en dier, met de specifieke biotische en abiotische eisen van een soort

herintroductie

het opnieuw uitzetten van een diersoort die uit de habitat is verdwenen

inteelt

kruisen van nauwverwante dieren, waarbij afwijkingen kunnen ontstaan

mutualisme

(+/+) langdurige relatie waarvan beide soorten voordeel hebben

niche

de omschrijving van hoe een soort de omgeving gebruikt en beïnvloedt

ontsnippering

het met elkaar verbinden van versnipperde gebieden via tunnels of ecoducten

allelfrequentie

de frequentie waarin allelen in een populatie voorkomen

allopatrische soortvorming

evolutie van soorten door het splitsen van een populatie door een barrière

analoge structuren

structuren met eenzelfde functie, maar een verschillend bouwplan

catastrofetheorie

een grote natuurramp is de oorzaak van het uitsterven van organismen in een bepaald gebied

clade

een groep organismen met een gemeenschappelijk uniek homoloog kenmerk inclusief de gemeenschappelijke voorouder waar ze van afstammen

cladogram

evolutionaire stamboom die berust op clades; maakt de evolutionaire verwantschap zichtbaar

co-evolutie

evolutie waarbij soorten zich aan elkaar aanpassen en gezamenlijk evolueren

convergente evolutie

het ontstaan van analoge structuren met een gelijke functie, maar een ander bouwplan bij verschillende soorten

creationisme (scheppingsleer)

het geloof in een bovennatuurlijke schepper

divergente evolutie

het ontstaan van homologe organen met eenzelfde bouwplan, maar een andere functie bij verschillende soorten

endosymbiosetheorie

theorie die het ontstaan van chloroplasten en mitochondriën in eukaryote cellen uit vrijlevende prokaryoten verklaart

evolutie

de ontwikkeling van het leven op aarde

evolutietheorie

theorie die de ontwikkeling van het leven op aarde verklaart

evolutionaire stamboom

stamboom die de verwantschap van een bepaalde groep verwante soorten weergeeft (taxons of clades)

kunstmatige selectie

selectie waarbij mensen een rol spelen

natuurlijke selectie

individuen die beter zijn aangepast aan de selectiedruk uit hun omgeving, leven langer en krijgen daardoor relatief veel nakomelingen

neodarwinistische theorie

de moderne evolutietheorie gebaseerd op moleculaire onderbouwing voor variaties in erfelijke eigenschappen

oeratmosfeer

atmosfeer van de nog jonge aarde

oersoep

mengsel van water en organische stoffen van de oceanen op de jonge aarde

out-of-Africa-hypothese

hypothese die de oorsprong van de mens uit Afrika verklaart

paleontologie

de wetenschap die fossiele resten of sporen van organismen bestudeert

relatieve leeftijd

de ouderdom van een aardlaag ten opzichte van een of meer andere aardlagen

seksuele selectie

de selectie die plaatsvindt bij het uitkiezen (selecteren) van een sekspartner binnen de eigen soort; seksuele selectie heeft daardoor invloed op de allelenmix van de nakomelingen

selectiedruk

de invloed die de omgeving uitoefent op de overlevingskansen van individuen

sympatrische soortvorming

evolutie van soorten doordat individuen binnen hetzelfde gebied zich uitsluitend voortplanten binnen een kleine deelgroep

taxon

systematische eenheid gebaseerd op gemeenschappelijke kenmerken, zoals soort, geslacht en familie

aeroob

in aanwezigheid van O2

ammonificatie

anaeroob proces waarbij uit stikstofhoudende stoffen ammoniak (NH3) en ammonium (NH4 +) ontstaan

flessenhalseffect

een verandering in allelfrequenties na een epidemie, brand of andere ramp waarbij het aantal individuen/allelen sterk is afgenomen

fossilisatie

proces waarbij fossielen ontstaan

founder effect

door het ontbreken van verspreiding van allelen is de genetische variatie binnen een gesloten gemeenschap geringer dan binnen een open gemeenschap

gene flow

migratie van allelen van de ene populatie naar een andere

genenpool

de verzameling van alle allelen van de populatie

genetic drift

in kleine populaties beïnvloedt toeval bij de partnerkeuze ook de allelfrequentie

genotypefrequentie

de mate waarin een bepaald genotype voorkomt in een populatie

gidsfossielen

fossielen met een grote geografische verspreiding die slechts een beperkte tijd hebben bestaan

halveringstijd

de tijd waarin de helft van een isotoop is vervallen

haplogroep

een groep met een overeenkomst in haplotype

Hardy-Weinberg-evenwicht

een evenwichtssituatie waarbij de genotypefrequentie in een populatie constant is; dit (theoretische) evenwicht kan zich instellen bij een onbeperkt grote populatie waarbij geen emigratie, immigratie, natuurlijke selectie en mutaties optreden

homologe structuren

structuren met hetzelfde bouwplan, maar met een andere functie

isotopen

verschillende atomen van een element met een verschillende atoommassa, maar met dezelfde chemische eigenschappen

klassieke veredeling

het fokken of kweken van rassen

anaeroob

bij afwezigheid van O2

anorganische stof

eenvoudige stof die vrij in de natuur voorkomt, bijvoorbeeld water, zuurstof en kalkzout; bevat geen C-keten of C-H-bindingen

biomassa

de totale massa aan energierijke stoffen van een groep organismen in een ecosysteem of van een trofisch niveau

bruto primaire productie (BPP)

de hoeveelheid energie uit zonlicht die producenten vastleggen in hun organische stoffen (in kJ/m2/jaar of in kJ/m3/jaar)

chemo-autotroof

organismen die organische stoffen opbouwen met behulp van energie uit oxidatie van eenvoudige anorganische stoffen

chemosynthese proces

waarbij sommige soorten bacteriën, uit anorganische CO2 en H2O (bij bacteriën H2S), het organische energierijke C6H12O6 (glucose) opbouwen met behulp van energie uit oxidatie van eenvoudige anorganische stoffen

climaxstadium

het laatste ecosysteem in een successiereeks

consument van de derde orde

het derde heterotrofe organisme in een voedselketen (omnivoor of carnivoor)

consument van de eerste orde

het eerste heterotrofe organisme in een voedselketen (herbivoor of omnivoor)

consument van de tweede orde het tweede

heterotrofe organisme in een voedselketen (omnivoor of carnivoor)

consumenten

organismen die hun organische stoffen uit andere organismen halen

denitrificatie

het omzetten van nitraat (NO3 −) in stikstofgas (N2)

Dissimilatie

afbraak van stoffen

ecologische voetafdruk

de hoeveelheid land en water die een mens gebruikt als leefruimte, als productieruimte en om zijn afval te (laten) verwerken

netto primaire productie (NPP)

de hoeveelheid gevormde organische stoffen die producenten beschikbaar hebben als bouwstof voor de voortgezette assimilatie (in kJ/m2/ dag of in kJ/m3/dag)

nitrificatie

aeroob proces waarbij nitrietbacteriën ammoniak (NH3) en ammonium (NH4+) omzetten in nitriet (NO2 −) en nitraatbacteriën nitriet omzetten in nitraat (NO3 −)

organische stof

stof gemaakt door een organisme, bijvoorbeeld glucose of eiwit; bevat een C-keten en C–H-bindingen

pioniersoorten

de eerste producenten aan het begin van een successie in een ecosysteem

piramide van biomassa

geeft aan hoe de biomassa op een bepaald tijdstip is verdeeld over de trofische niveaus

piramide van productiviteit

geeft aan hoe het berekende jaargemiddelde van de biomassa in een ecosysteem verdeeld is over de trofische niveaus

primaire successie

successie die start op kale grond