Psychologie in de klas

Een uitgebreide set begrippen en definities gebaseerd op de syllabus 'Psychologie in de klas', gericht op theorieën over leren, adolescentieontwikkeling, zelfdeterminatie, motivatie en welbevinden.

Leren

Een relatief duurzame verandering in kennis, vaardigheden, attitudes of gedrag, die tot stand komt door (een) ervaring, oefening of instructie.

Formeel leren

Leren dat plaatsvindt in gestructureerde leeromgevingen zoals scholen en opleidingen, met vooraf vastgelegde leerdoelen, leerinhouden en evaluatievormen.

Informeel leren

Leren dat vaak spontaan en onbewust gebeurt buiten formele onderwijscontexten, bijvoorbeeld via hobby’s, sociale interacties, media of dagelijkse ervaringen.

Multiperspectivisme

Het benaderen en analyseren van de complexe realiteit van het leren in het onderwijs vanuit meerdere verschillende theoretische perspectieven.

Behaviorisme

Theoretisch perspectief dat zich uitsluitend richt op extern waarneembaar gedrag en wetmatigheden daarin, waarbij interne denkprocessen worden beschouwd als een 'black box'.

Tabula rasa

De opvatting binnen het behaviorisme dat de mens geboren wordt als een 'onbeschreven blad', dat volledig gevuld wordt door middel van opvoeding en onderwijs.

Associatief leren

Een leervorm waarbij de nadruk ligt op het leggen van een verband tussen prikkels (stimuli), reacties (gedrag) en het onmiddellijke gevolg op het gedrag (consequence).

Klassieke conditionering

Een leervorm (gebaseerd op het onderzoek van Ivan Pavlov) waarbij een bestaande, aangeboren reflex gekoppeld wordt aan een nieuwe, voorheen neutrale stimulus.

Operante conditionering

Een leervorm waarbij gedrag wordt aangeleerd en in stand gehouden door de gevolgen (bekrachtiging) die onmiddellijk op dat gedrag volgen.

Positieve bekrachtiging

Een consequentie binnen de operante conditionering waarbij direct na het gedrag iets aangenaams volgt, waardoor de kans toeneemt dat het gedrag herhaald wordt.

Negatieve bekrachtiging

Een consequentie binnen de operante conditionering waarbij direct na het gedrag iets onaangenaams verdwijnt, waardoor de kans toeneemt dat het gedrag herhaald wordt.

Sociaal-cognitieve theorie

Leertheorie die benadrukt dat leren plaatsvindt door de observatie, imitatie en modeling van het gedrag van een rolmodel.

Cognitivisme

Theoretisch perspectief dat zich richt op de mentale processen die aan leren ten grondslag liggen, zoals het waarnemen, verwerken, opslaan en oproepen van informatie in het geheugen.

Vergeetcurve van Ebbinghaus

Een door Hermann Ebbinghaus ontwikkelde curve die aantoont hoe snel betekenisloze informatie zonder herhaling vervaagt en welk versterkend effect herhaling heeft op het onthouden.

Primacy en recency effect

Het geheugenfenomeen (beschreven door Atkinson) waarbij de kans op het onthouden van het eerste woord in een lijst $70\%$ is, het laatste woord $100\%$ is en het middelste woord slechts $20\%$ is.

Cognitieve overbelasting

Een toestand waarin te veel nieuwe informatie tegelijk wordt aangeboden, waardoor de beperkte capaciteit van het werkgeheugen overschreden raakt en de stof niet kan worden opgeslagen in het langetermijngeheugen.

Sociaal-constructivisme

Leertheorie die leren beschouwt als een actief, constructief en sociaal proces waarin lerenden zelf betekenis en kennis construeren in interactie met anderen en een context.

Adolescentie

De levensfase tussen de kindertijd en de volwassenheid waarin jongeren zich ontwikkelen tot zelfstandige participanten in de samenleving.

Puberale jetlag

Een veranderd biologisch slaappatroon bij adolescenten waardoor zij 's avonds later in slaap vallen en 's ochtends moeite hebben met opstaan.

Executieve functies

Het cognitieve sturingssysteem van gedrag en leren dat het mogelijk maakt om doelgericht te handelen, aandacht vast te houden, impulsen te remmen en strategieën flexibel aan te passen.

Inhibitie

Een executieve functie die verwijst naar het vermogen om impulsen, afleidingen, storende gedachten of directe emotionele reacties te onderdrukken.

Cognitieve flexibiliteit

Een executieve functie die betrekking heeft op het vermogen om van strategie te veranderen wanneer een aanpak niet werkt, verschillende perspectieven in te nemen en nieuwe informatie te integreren.

Looking glass self theory

Theorie van Cooley (1902) die stelt dat het zelfbeeld van jongeren gevormd wordt door wat zij denken dat anderen over hen denken en hoe anderen hen zien.

Imaginair publiek

Het verschijnsel waarbij adolescenten voortdurend het subjectieve gevoel hebben dat anderen hen observeren en beoordelen, ook wanneer dit feitelijk niet het geval is.

Identiteitsmodel van Marcia

Een model van James Marcia waarin vier identiteitsstatussen worden onderscheiden op basis van twee dimensies: exploratie (het verkennen van alternatieven) en binding (het maken van keuzes).

Identiteitsverwerving (Identity achievement status)

Identiteitsstatus volgens Marcia waarbij zowel actieve exploratie als binding aanwezig zijn; de jongere heeft na een periode van zoeken bewuste levenskeuzes gemaakt.

Voortijdige binding (Foreclosure status)

Identiteitsstatus volgens Marcia waarbij er wel binding is, maar nauwelijks of geen exploratie; keuzes worden zonder kritisch onderzoek overgenomen van ouders of de omgeving.

Moratorium status

Identiteitsstatus volgens Marcia gekenmerkt door actieve exploratie en experimenteren zonder dat er al definitieve bindingen of keuzes zijn gemaakt.

Identiteitsdiffusie (Identity diffusion status)

Identiteitsstatus volgens Marcia waarbij zowel actieve exploratie als binding ontbreken; de jongere toont weinig interesse in het maken van levenskeuzes en laat dingen op zich afkomen.

Zelfdeterminatietheorie

Motivatietheorie van Deci en Ryan die stelt dat optimale motivatie en psychologische groei afhankelijk zijn van de bevrediging van drie basisbehoeften: Autonomie, verBondenheid en Competentie.

Autonomie (binnen ZDT)

De psychologische basisbehoefte aan het ervaren van psychologische vrijheid, authenticiteit en keuze in het eigen handelen, denken en voelen.

Verbondenheid (binnen ZDT)

De psychologische basisbehoefte om warme, hechte relaties op te bouwen, zorg te dragen voor de ander en deel uit te maken van een groep waarin men zich aanvaard voelt.

Competentie (binnen ZDT)

De psychologische basisbehoefte aan het ervaren van deskundigheid, bekwaamheid en effectiviteit in het bereiken van doelen en het ontplooien van vaardigheden.

Gecontroleerde motivatie

Een vorm van motivatie ('moet-ivatie') waarbij leerlingen handelen onder externe druk (straf, beloning) of interne druk (schuld, schaamte, zelfwaardebescherming).

Autonome motivatie

Een kwalitatieve vorm van motivatie ('motivatie vanuit willen') die voortkomt uit vrijwilligheid, persoonlijke zinvolheid, interesse of identificatie met de waarde van een activiteit.

Externe regulatie

De meest gecontroleerde vorm van motivatie binnen het motivatiecontinuüm, waarbij gedrag uitsluitend wordt gestuurd door externe beloningen, straffen of eisen van anderen.

Geïntrojecteerde regulatie

Een vorm van gecontroleerde motivatie waarbij gedrag wordt gestuurd door interne druk, zoals het vermijden van schuld of schaamte en het behouden van zelfwaarde ('ik moet van mezelf').

Geïdentificeerde regulatie

Een autonome vorm van extrinsieke motivatie waarbij de lerende de persoonlijke waarde, het nut en de zinvolheid van een activiteit inziet ('ik kies dit omdat het zinvol is').

Geïntegreerde regulatie

Een vorm van autonome motivatie waarbij de redenen voor een handeling volledig harmoniëren met en verankerd zijn in iemands bredere identiteit en kernwaarden ('dit past bij wie ik ben').

Intrinsieke motivatie

De meest pure vorm van autonome motivatie, waarbij een activiteit wordt uitgevoerd uit oprechte interesse, nieuwsgierigheid en het inherente plezier in de taak zelf.

Autonomie-ondersteunende leraarstijl

Een didactische stijl waarbij de leraar de autonomiebehoefte van leerlingen stimuleert door betekenisvolle keuzes aan te bieden, te luisteren naar hun perspectief en het waarom van opdrachten uit te leggen.

Structurerende stijl

Een didactische stijl gericht op competentieondersteuning door het bieden van duidelijke verwachtingen, kwaliteitsvolle instructie, procesgerichte hulp en constructieve feedback.

Zes dimensies van welbevinden

Het model van Albers en Beute (2022) dat het welbevinden van leerlingen beschrijft vanuit lichamelijke, emotionele, sociale, psychologische, omgevingsgebonden en zingevings-/motivatiedimensies.

Geluksdriehoek

Een model van het Vlaams Instituut Gezond Leven dat wetenschappelijke inzichten over geluk samenvat in drie onderling verbonden bouwblokken: 'Jezelf kunnen zijn', 'Goed omringd zijn' en 'Je goed voelen'.

Bouwblok 'Jezelf kunnen zijn'

Bouwblok uit de geluksdriehoek dat gericht is op zelfaanvaarding, een positieve houding naar jezelf toe, controle hebben over gedrag en gedachten, en een eigen koers varen los van sociale druk.

Bouwblok 'Je goed omringd voelen'

Bouwblok uit de geluksdriehoek dat verwijst naar het hebben van warme, vertrouwelijke relaties waarin men wederzijdse betrokkenheid, acceptatie en steun ervaart.

Bouwblok 'Je goed voelen'

Bouwblok uit de geluksdriehoek dat gaat over emotioneel welbevinden: het ervaren van positieve gevoelens (plezier, rust, energie), algemene tevredenheid, en het toelaten van minder positieve emoties.