Inleiding in de Psychologie - Begrippenkaartjes

Een set vocabulaire-flitskaarten gebaseerd op de inleidende les over de definitie, geschiedenis en belangrijkste stromingen binnen de psychologie.

Psychologie

De wetenschap waarbij menselijk gedrag bestudeerd wordt, en waarbij die gedragsevidentie gebruikt wordt om interne processen te begrijpen die aan dat gedrag ten grondslag liggen.

Gedragsevidentie

Het uiterlijk vertoonde gedrag dat dient als een evidente uitdrukking van interne processen, wat de basis vormt om inzicht te krijgen in processen die niet rechtstreeks geobserveerd kunnen worden.

Systematisch empirisme

Het uitvoeren van experimenten en systematische observaties van meetbare kenmerken om empirische gedragsevidentie te verkrijgen.

Klassieke conditionering (Hond van Pavlov)

Een leervorm waarin een neutrale stimulus (zoals het luiden van een belletje) gekoppeld wordt aan een onvoorwaardelijke stimulus (voedsel), wat uiteindelijk leidt tot een geconditioneerde respons (kwijlen bij het horen van de bel).

Plato

Griekse filosoof die een strikt onderscheid maakte tussen de ware, onzichtbare wereld van onveranderlijke ideale vormen en de zichtbare, veranderlijke wereld rondom ons die slechts een onvolmaakte afspiegeling is.

Aristoteles

Griekse filosoof die meer belang hechtte aan observatie dan Plato, en stelde dat ware kennis kan worden afgeleid uit onwrikbare uitgangspunten (axioma's) met behulp van de menselijke rede.

Copernicaanse revolutie

De wetenschappelijke omslag ingezet door Copernicus, waarin werd aangetoond dat de Aarde niet het centrum van het universum is, wat de menselijke positie in het universum herdefinieerde.

Snelheid van neurale transmissie (Helmholtz)

De door Helmholtz gemeten snelheid waarmee informatie via zenuwimpulsen overgedragen wordt, vastgesteld op ongeveer $30\,m/s$ (ca. $100\,km/u$).

Mentale chronometrie

Een onderzoeksmethode waarbij men de reactietijd meet om te onderzoeken hoe lang mentale informatieverwerkingsprocessen duren.

Subtractiemethode (Donders)

Een methode om de duur van specifieke mentale verwerkingsstappen te berekenen door de reactietijden van verschillende taakcondities van elkaar af te trekken (bijv. Stimulusdiscriminatie = $C - A$, Responsselectie = $B - C$).

Evolutietheorie (Darwin, 1859)

De theorie die stelt dat levende wezens het resultaat zijn van een aanpassingsproces aan veranderende omstandigheden door middel van natuurlijke selectie (survival of the fittest).

Vinkenonderzoek van Grant

Een $20$ jaar durende studie naar vinken op de Galápagoseilanden die aantoonde dat na een droogteperiode vinken met grotere bekken een hogere overlevingskans hadden omdat zij harde zaden konden eten.

Platonisch dualisme (Descartes)

De filosofische visie dat de mens bestaat uit twee onafhankelijke elementen: een lichaam (een mechanische machine onderworpen aan natuurwetten) en een geest (met een vrije wil).

Rationalisme

De filosofische stroming die stelt dat ware kennis gebaseerd is op de menselijke rede en het denkmogen, en niet op de zintuiglijke waarneming.

Nativisme

De opvatting dat de mens beschikt over aangeboren kennis, wat dient als uitgangspunt voor alle verdere afgeleide kennis.

Empirisme

De filosofische stroming (o.a. John Locke) die stelt dat alle kennis en de inhoud van de geest voortkomen uit zintuiglijke ervaringen en associaties.

Tabula rasa

Het concept van John Locke dat de mens wordt geboren als een 'onbeschreven blad', waarop ervaringen en indrukken kennis schrijven.

Associationisme

Het principe dat wanneer twee ervaringen gelijktijdig optreden, deze mentaal met elkaar geassocieerd worden, waardoor complexere ideeën ontstaan uit eenvoudigere indrukken.

Wilhelm Wundt (1879, Leipzig)

Grondlegger van de wetenschappelijke psychologie die het eerste psychologische laboratorium oprichtte en het bewustzijn onderzocht via gestandaardiseerde introspectie.

Introspectie (Wundt)

Het onderzoeken en waarnemen van het eigen bewustzijn van binnenuit, verdeeld in de filosofische 'Innere Wahrnehmung' en de wetenschappelijke 'Experimentelle Selbstbeobachtung'.

Innere Wahrnehmung

Een niet-wetenschappelijke vorm van introspectie waarbij men vanuit de leunstoel nadenkt over het eigen psychisch functioneren ('sofa science').

Experimentelle Selbstbeobachtung

De door Wundt goedgekeurde vorm van introspectie waarbij participanten in een laboratorium onder gestandaardiseerde omstandigheden herhaaldelijk proeven afleggen en kwantificeerbare reacties geven.

Structuralisme

De eerste psychologische stroming (o.a. Titchener) die het bewustzijn probeerde te ontleden in zijn meest elementaire componenten (sensaties, beelden en gevoelens).

Gestaltpsychologie

Een psychologische stroming die stelde dat de mens de wereld waarneemt in betekenisvolle gehelen ('gestalten') en dat 'het geheel meer is dan de som der delen'.

Intelligentietest van Binet & Simon (1907)

De eerste bruikbare intelligentietest ontwikkeld om leerachterstanden bij kinderen op te sporen en te bepalen of er extra onderwijs nodig was.

Functionalisme

Een op Darwin geïnspireerde stroming binnen de psychologie die zich richt op de functie van het bewustzijn en het toepassen van psychologie om praktische maatschappelijke problemen op te lossen.

Stream of consciousness

De term van William James waarmee hij het bewustzijn omschreef als een continue, ononderbroken gedachtenstroom.

Behaviorisme

Een psychologische stroming die stelt dat uitsluitend direct observeerbaar en meetbaar gedrag het onderwerp kan vormen van wetenschappelijk onderzoek, waarbij het bewustzijn als onmeetbare 'black box' wordt beschouwd.

Logisch positivisme

Een wetenschapsfilosofische benadering binnen het behaviorisme die stelt dat een uitspraak alleen zinvol is als deze logisch klopt of direct zintuiglijk waarneembaar en herhaalbaar is.

Psychoanalyse (Freud)

Een psychologische en therapeutische benadering die stelt dat menselijk gedrag en stoornissen voornamelijk worden gevormd door onbewuste processen en verdrongen ervaringen uit de kindertijd.