Antyk i Mitologia – Pojęcia i Wzorce Kulturowe

Zestaw fiszek słownikowych obejmujących kluczowe pojęcia, nurty filozoficzne, zasady sztuki i literatury, wzorce osobowe oraz typologię mitów z epoki antyku.

Antyk

Okres w historii kultury obejmujący Bliski Wschód i basen Morza Śródziemnego, trwający od wynalezienia pisma (IV tysiąclecie p.n.e.) do początku średniowiecza (połowa I tysiąclecia n.e.), utożsamiany ze starożytnością klasyczną Greków i Rzymian.

Okres archaiczny

Okres w starożytnej Grecji trwający od VIII do V w. p.n.e., w którym wykształciły się państwa-miasta, idee ustroju demokratycznego, narodził się teatr oraz powstały „Iliada” i „Odyseja”.

Okres klasyczny

Szczytowy okres rozwoju starożytnej Grecji przypadający na V–IV w. p.n.e., charakteryzujący się rozkwitem demokracji ateńskiej (Perykles), literatury (np. Sofokles), sztuki (kanon piękna) oraz filozofii (Platon, Sokrates).

Epoka hellenistyczna

Epoka rozpoczęta po śmierci Aleksandra Wielkiego, charakteryzująca się zderzeniem kultury greckiej z Persami i Rzymianami.

Archetyp

Pradawny, uniwersalny wzorzec ludzkich zachowań utrwalony w kulturze.

Topos

Obraz lub motyw powtarzający się i trwale utrwalony w kulturze.

Classicus

Łaciński termin oznaczający coś wzorcowego i doskonałego, określający cechy dzieł antycznych o nienagannych proporcjach i harmonii.

Heraklit

Filozof przyrody głoszący, że pierwszą zasadą świata jest ogień, a rzeczywistość znajduje się w nieustannym ruchu i przemianie („panta rhei”).

Demokryt

Twórca materializmu, głoszący pogląd, że jedynym rzeczywistym rodzajem bytu jest materia.

Sokrates

Filozof przypominany z maksymy „Wiem, że nic nie wiem”, który twierdził, że zasady moralne są stałe, a mądrość kryje się w głębi ludzkiej duszy.

Idealizm Platona

Pogląd filozoficzny głoszący, że świat materialny jest jedynie niedoskonałym odwzorowaniem transcendentnego świata idei; postulował rządy filozofów.

Złoty środek (Arystoteles)

Zasada etyczna Arystotelesa postulująca unikanie skrajności i umiar w działaniu, w powiązaniu z przekonaniem, że świat nie jest ani czysto duchowy, ani materialny.

Cynicy

Filozofowie odrzucający obowiązujące normy społeczne, twierdzący, że społeczeństwo jako całość nie istnieje, a realne są jedynie indywidualne jednostki.

Sofiści

Wędrowni nauczyciele głoszący relatywizm poznawczy, brak istnienia prawd obiektywnych oraz pogląd, że „człowiek jest miarą wszechrzeczy”.

Sceptycy

Nurt filozoficzny uznający, że wszystko jest względne i niepewne, dlatego człowiek powinien powstrzymywać się od wydawania jakichkolwiek osądów.

Hedoniści

Myśliciele uznający dążenie do zmysłowej przyjemności oraz skupienie się na teraźniejszości za najwyższy cel życia ludzkiego.

Stoicyzm (Zenon z Kition)

Kierunek filozoficzny zakładający, że ludzie nie mają wpływu na bieg zdarzeń, powinni kierować się rozumem, zachowywać umiar i równowagę ducha oraz uznawać cnotę za najwyższe dobro zapewniające szczęście i stoicki spokój.

Epikureizm

Filozofia dążenia do szczęścia rozumianego jako życie cnotliwe i pozbawione zmartwień, realizowane poprzez korzystanie z chwili („carpe diem”) oraz wyzbycie się strachu przed śmiercią.

Mimesis

Antyczna zasada naśladowania rzeczywistości w literaturze i sztuce, opierająca się na prawdopodobieństwie oraz ukazywaniu świata takim, jaki powinien być.

Decorum

Zasada stosowności wymagająca odpowiedniego zharmonizowania stylu, formy i języka dzieła z rangą przedstawianego tematu.

Katharsis

Główny cel antycznej tragedii polegający na emocjonalnym oczyszczeniu widza poprzez przeżycie uczuć litości i trwogi.

Konflikt tragiczny

Sytuacja bez wyjścia, w której bohater staje przed koniecznością wyboru między dwiema równorzędnymi, wykluczającymi się racjami moralnymi, a każda decyzja pociąga za sobą klęskę.

Ironia tragiczna

Zjawisko polegające na tym, że nieświadome działania bohatera próbującego uniknąć ciążącego nad nim fatum w rzeczywistości przybliżają go do katastrofy.

Wina tragiczna

Błędna ocena sytuacji i nieświadome popełnienie zbrodni lub błędu przez bohatera tragedii, wynikające z niewiedzy i prowadzące do nieuchronnego upadku.

Kontrapost

Zasada kompozycyjna w rzeźbie antycznej polegająca na ustawieniu postaci w naturalnej pozie z ciężarem ciała opartym na jednej nodze i odciążeniem drugiej.

Kanon

W sztuce starożytnej zestaw ściśle określonych reguł określających idealne proporcje i formy ciała ludzkiego w celu osiągnięcia harmonii.

Heros

Antyczny wzorzec osobowy cechujący się nieustraszonością, bezkompromisowością, poczuciem honoru oraz posłuchem wśród ludzi (np. Achilles).

Homo viator (Tułacz)

Literacki wzorzec człowieka wędrującego przez świat, uparcie dążącego do powrotu do domu, wykazującego się dzielnością i zaradnością (np. Odyseusz).

Mit

Opowieść wyrażająca wierzenia, poglądy i tożsamość danej społeczności, pierwotnie przekazywana ustnie; stanowi źródło archetypów, toposów i symboli.

Mity kosmogoniczne

Kategoria mitów, których głównym tematem jest powstanie i ukształtowanie się świata.

Mity antropogeniczne

Mity wyjaśniające pochodzenie i okoliczności stworzenia człowieka.

Mity teogoniczne

Opowieści mityczne opisujące pochodzenie, narodziny i relacje rodzinne bogów.

Mity genealogiczne

Mity przedstawiające dzieje słynnych rodów oraz pokrewieństwo ich członków.

Mity heroiczne

Opowieści mitologiczne poświęcone nadludzkim czynom, przygodom i losom herosów oraz ziemskich bohaterów.

Mitologizm

Wyraz, sformułowanie lub związek frazeologiczny wywodzący się z mitologii, używany w języku współczesnym w znaczeniu przenośnym (np. „pięta Achillesa”, „syzyfowa praca”).

Antyk (ramy czasowe i przestrzenne)

Epoka obejmująca Bliski Wschód i basen Morza Śródziemnego, trwająca od wynalezienia pisma (IV tysiąclecie p.n.e.) do początku średniowiecza (połowa I tysiąclecia n.e.).

Starożytność klasyczna

Określenie antyku odnoszące się bezpośrednio do dorobku cywilizacyjnego i kulturowego Greków oraz Rzymian.

Okres archaiczny

Okres w dziejach Grecji (VIII–V w. p.n.e.), w którym wykształciły się państwa-miasta, idee ustroju demokratycznego, nastąpiły narodziny teatru oraz powstały „Iliada” i „Odyseja”.

Okres klasyczny

Szczytowy okres rozwoju Grecji (V–IV w. p.n.e.), charakteryzujący się rozkwitem demokracji ateńskiej (Perykles), literatury (np. Sofokles), sztuki (kanon klasycznego piękna) i filozofii (Platon, Sokrates).

Epoka hellenistyczna

Okres po śmierci Aleksandra Wielkiego, w którym doszło do zderzenia kultur greckiej, perskiej i rzymskiej.

Archetyp

Pradawny, niezmienny wzór ludzkich zachowań utrwalony w kulturze.

Topos

Powtarzający się stały motyw lub obraz utrwalony w tradycji kulturowej i literaturze.

Classicus

Łaciński termin oznaczający coś wzorcowego i doskonałego, określający naturę dzieł antycznych.

Antyczny ideał piękna

Pojęcie estetyczne oparte na dążeniu do harmonii i doskonałych proporcji.

Filozofia (cel)

Poznanie rzeczywistości oraz poszukiwanie podstawowej zasady rządzącej światem.

Panta rhei (Heraklit)

Pogląd Heraklita głoszący, że wszystko znajduje się w ciągłym ruchu i zmianie, a pierwszą zasadą świata jest ogień.

Materializm (Demokryt)

Koncepcja filozoficzna zakładająca, że jedynym rzeczywistym rodzajem bytu jest materia.

„Wiem, że nic nie wiem” (Sokrates)

Słynne stwierdzenie Sokratesa; filozof ten głosił, że zasady moralne są stałe, a prawdziwa mądrość kryje się w głębi duszy człowieka.

Idealizm (Platon)

Pogląd filozoficzny, według którego świat materialny jest jedynie niedoskonałym odwzorowaniem świata idei; Platon postulował także oddanie władzy w ręce filozofów.

Złoty środek (Arystoteles)

Zasada umiaru w postępowaniu oraz koncepcja, że świat nie ma natury czysto duchowej ani czysto materialnej.

Cynicy

Szkoła filozoficzna odrzucająca wszelkie normy społeczne, uznająca, że społeczeństwo nie istnieje, a bytem rzeczywistym są jedynie indywidualne jednostki.

Sofiści

Filozofowie głoszący, że prawdy obiektywne nie istnieją, a „człowiek jest miarą wszechrzeczy”.

Sceptycy

Myśliciele głoszący, że wszystko ma charakter względny, a człowiek powinien powstrzymywać się od wydawania jednoznacznych osądów.

Hedoniści

Przedstawiciele nurtu uznającego przyjemność i skupienie na teraźniejszości za najwyższy cel życia.

Stoicyzm (Zenon z Kition)

Filozofia głosząca, że ludzie nie mają wpływu na bieg zdarzeń i powinni go akceptować, kierować się rozumem, zachowywać umiar (równowagę ducha) oraz dążyć do cnoty, która jako najwyższe dobro zapewnia szczęście („stoicki spokój”).

Epikureizm

Nurt filozoficzny (reprezentowany m.in. przez Horacego), według którego celem człowieka jest szczęście osiągane poprzez życie cnotliwe i wolne od zmartwień, korzystanie z chwili („carpe diem”) oraz wyzbycie się lęku przed śmiercią.

Mimesis

Reguła sztuki i literatury antycznej oznaczająca naśladowanie rzeczywistości, zachowanie prawdopodobieństwa oraz odwzorowywanie świata takim, jaki powinien być.

Decorum

Zasada stosowności, nakazująca zachowanie odpowiedniości formy, stylu i języka do treści oraz rangi utworu.

Proporcjonalność (w literaturze)

Harmonia wszystkich elementów dzieła, umiar oraz przemyślana, klasyczna kompozycja złożona ze wstępu, rozwinięcia i zakończenia.

Wielkie Dionizje

Ateńskie święto ku czci Dionizosa (boga płodności i wina), podczas którego chór mężczyzn przebranych w skóry satyrów śpiewał dytyramby, dając początek antycznemu teatrowi.

Katharsis

Stan duchowego oczyszczenia przeżywany przez widza tragedii pod wpływem uczuć trwogi i litości.

Fatum

Nieubłagane, ciążące nad bohaterem przeznaczenie lub zły los, od którego nie ma ucieczki.

Konflikt tragiczny

Sytuacja bez wyjścia, w której bohater staje przed koniecznością wyboru między dwiema równorzędnymi racjami lub wartościami, a każda decyzja prowadzi do klęski.

Ironia tragiczna

Sytuacja w tragedii antycznej, w której nieświadome działania bohatera, podejmowane w celu uniknięcia złego losu, w rzeczywistości przybliżają go do katastrofy.

Kanon (w sztuce antycznej)

Ustalony zespół reguł wyznaczających idealne proporcje i formy w architekturze oraz rzeźbie.

Kontrapost

Sposób kształtowania postaci w rzeźbie, polegający na ustawieniu ciała w naturalnej pozie z opartym ciężarem na jednej nodze.

Heros

Antyczny wzorzec osobowy; postać nieustraszona, bezkompromisowa, honorowa i ciesząca się powszechnym posłuchem (np. Achilles).

Buntownik

Wzorzec osobowy przedstawiający bohatera odważnego, łamiącego boskie reguły i gotowego do poświęceń w imię własnych racji (np. Prometeusz).

Tułacz (Homo viator)

Wzorzec wędrowca, człowieka dzielnego, zaradnego i uparcie dążącego do powrotu do ojczyzny lub utraconego szczęścia (np. Odyseusz).

Bohater tragiczny

Postać skazana przez fatum na nieuchronną klęskę, uwikłana w konflikt tragiczny i obciążona niezawinioną winą tragiczną.

Mit

Opowieść wyrażająca wierzenia danej społeczności, pierwotnie przekazywana drogą ustną, stanowiąca fundament toposów, archetypów i symboli.

Mity kosmogoniczne

Mity opowiadające o powstaniu i ukształtowaniu świata.

Mity antropogeniczne

Mity wyjaśniające stworzenie i pochodzenie człowieka.

Mity teogoniczne

Mity przedstawiające narodziny, pochodzenie i relacje bogów.

Mity genealogiczne

Mity traktujące o historii dawnych rodów i ich kolejnych pokoleń.

Mity heroiczne

Mity przedstawiające czyny, przygody i zmagania herosów oraz wybitnych wojowników.

Mitologizm

Wyraz, zwrot lub związek frazeologiczny wywodzący się z mitologii, używany w języku we współczesnym znaczeniu przenośnym (np. „pięta Achillesa”, „syzyfowa praca”).