vwo 5 stofwisseling in de cel goed

stofwisseling (metabolisme) 9.1

alle chemische reacties die in een cel plaatvinden

grondstofwisseling (basale metabolisme)

de hoeveelheid energie die het lichaam nodig heeft in rust voor levensnoodzakelijke processen

chemische energie

de energie die in de atoombindingen van stoffen is opgeslagen

organische stoffen 9.1

Stoffen waarvan de moleculen een of meer koolstofketens bevatten met altijd het element waterstof en meestal zuurstof. energierijk

anorganische stoffen

Stoffen die in organismen voorkomen, bestaan uit kleine, eenvoudig gebouwde moleculen en weinig chemische energie bevatten.

dissimilatie 9.1

De afbraak van grote organische moleculen tot kleinere moleculen waarbij energie beschikbaar komt.

assimilatie

De opbouw van organische moleculen uit kleinere moleculen waarbij energie nodig is.

heterotroof

een organisme dat energie krijgt uit de opname van organische stoffen.

autotroof

organisme dat zelf zijn eigen organische voedingsstoffen kan maken uit eenvoudige anorganische stoffen

koolstofassimilatie

De vorming van glucose uit koolstofdioxide en water door autotrofe organismen.

ATP (adenosinetrifosfaat)

Een molecuul bestaande uit adenosine en drie fosfaatgroepen waarin veel chemische energie is vastgelegd om te worden gebruikt in de cel.

ADP (adenosinedifosfaat)

De stof die ontstaat wanneer de derde fosfaatgroep van ATP wordt afgesplitst, waarbij vastgelegde energie vrijkomt.

Fosforylering

De reactie waarbij met behulp van energie een fosfaatgroep bindt aan ADP, waardoor opnieuw energierijk ATP ontstaat.

Energiedragers

Moleculen die chemische energie vastleggen en transporteren voor stofwisselingsreacties en processen in de cel.

AMP (adenosinemonofosfaat)

De stof die ontstaat bij de afsplitsing van de tweede fosfaatgroep van ADP.

Voortgezette assimilatie

De vorming van grote organische moleculen met energierijke bindingen, zoals andere koolhydraten, vetten en eiwitten, uit glucose.

enzym

Een speciaal eiwit dat ervoor zorgt dat een chemische reactie mogelijk wordt of sneller verloopt.

katalyseren

Het mogelijk maken of versnellen van chemische omzettingsprocessen zonder zelf te worden verbruikt.

substraat

De stof waarop een enzym inwerkt

substraatspecefiek

Eigenschap van een enzym dat het slechts op één type substraat kan inwerken.

actieve centrum

De plaats in een enzymmolecuul met een specifieke ruimtelijke vorm waarin het substraatmolecuul precies past.

enzym-substraatcomplex

Een tijdelijke binding die ontstaat wanneer een substraatmolecuul zich bindt aan het actieve centrum van een enzym.

reactieproduct

De stof waarin het substraatmolecuul wordt omgezet na de reactie met het enzym.

co-factor

Een organische of anorganische hulpstof die sommige enzymen nodig hebben om goed te kunnen werken.

apo-enzym

Een enzym dat een cofactor nodig heeft om zijn functie te kunnen vervullen.

co-enzym

Een organische cofactor, zoals veel vitaminen en ATP.

activeringsenergie

De hoeveelheid energie die nodig is om een chemische reactie op gang te brengen.

energiedrempel

De drempelwaarde voor de hoeveelheid energie die moet worden overschreden voordat een reactie kan plaatsvinden.

reactie energie

De energie die bij een chemische reactie vrijkomt.

enzymactiviteit

De mate waarin een enzym een reactie versnelt, vaak bepaald door de hoeveelheid omgezet substraat per tijdseenheid.

indicator

Een stof waarmee de aanwezigheid van een andere stof kan worden aangetoond door middel van een kleurverandering.

optimumkromme

Een diagram dat het verband weergeeft tussen een milieufactor, zoals temperatuur of pH, en de enzymactiviteit.

denaturatie

Het proces waarbij een enzymmolecuul zijn specifieke ruimtelijke structuur blijvend verliest, waardoor het zijn werking verliest.

irreversibel

Onomkeerbaar; een proces dat niet meer naar de oorspronkelijke toestand terug kan keren.

PH

De zuurgraad van een oplossing, bepaald door de concentratie waterstofionen.

activator

Een stof die de enzymactiviteit verhoogt door de ruimtelijke structuur van het enzym te beïnvloeden.

remstof

Een stof die de enzymactiviteit verlaagt, waardoor enzym en substraat geen complex meer kunnen vormen.

reactieketen

Een reeks van opeenvolgende stofwisselingsreacties die gezamenlijk leiden tot een eindproduct.

glucose

een enkelvoudige suiker die organismen onder andere als brandstof en bouwstof gebruiken.

koolstofdioxide CO2

een gas dat ontstaat bij onder andere verbranding en door organismen wordt gebruikt bij bepaalde stofwisselingsprocessen.

koolhydraat (sacharide)

een organische stof die onder andere als brandstof, reservestof of bouwstof kan dienen.

bouwstof

een stof die een organisme gebruikt om eigen stoffen, cellen of weefsels op te bouwen.

reservestof

een stof die een organisme opslaat om later te gebruiken.

NADP+

een co-enzym dat elektronen en waterstof kan opnemen en daardoor wordt omgezet in NADPH.

NADPH

de gereduceerde vorm van NADP⁺ die energierijke elektronen kan afstaan.

elektronenacceptor (oxidator)

een stof die elektronen opneemt en daardoor zelf wordt gereduceerd.

elektronendonor (reductor)

een stof die elektronen afstaat en daardoor zelf wordt geoxideerd.

fosfaatgroep

een groep atomen met fosfor en zuurstof die onder andere voorkomt in ATP, DNA en fosfolipiden.

chlorofyl (bladgroen)

een groen pigment dat licht absorbeert

chloroplast (bladgroenkorrel)

een organel in plantencellen

thylakoïdmembraan

het membraan van een thylakoïde in een chloroplast.

granum

een stapel thylakoïden in een chloroplast.

lumen

de binnenruimte van een thylakoide

stroma

de vloeistof in een chloroplast rondom de thylakoïden.

fotosysteem

een complex van pigmenten en eiwitten dat licht opvangt.

elektronentransportketen

een reeks eiwitten die elektronen aan elkaar doorgeven.

H+ gradient (protongradient)

een verschil in protonconcentratie tussen twee gebieden.

ATP-synthese

een enzym dat ATP vormt uit ADP en fosfaat

fotoforylering

de vorming van ATP uit ADP en fosfaat met behulp van lichtenergie.

lichtreactie

reacties waarbij lichtenergie wordt omgezet in chemische energie.

donkerreactie

reacties waarbij koolstofdioxide wordt vastgelegd in organische stoffen.

rubisco

het enzym dat een rol speelt bij het vastleggen van koolstofdioxide

water H2O

een anorganische stof die bestaat uit waterstof en zuurstof

zuurstof O2

een gas dat bestaat uit moleculen met twee zuurstofatomen

huidmodjes

een opening in de opperhuid van een plant waardoor gassen kunnen worden uitgewisseld

fotosynthese

het proces waarbij lichtenergie word gebruikt om uit koolstofdioxide en water glucose te maken daarbij komt zuurstof vrij

koolhydraten

Sachariden; zijn opgebouwd uit een koolstofketen, waterstof en zuurstof

bouwstof

Voedingsstof die wordt gebruikt voor de vorming van organische moleculen bij de voortgezette assimilatie

brandstof

Voedingsstoffen die energie kunnen leveren bij de dissimilatie (verbranding)

reservestof

Stof die kan dienen als brandstof, warmte-isolator en bouwstof

monosachariden

Enkelvoudige suikers, bevatten vijf of zes C-atomen, bijvoorbeeld glucose, galactose en fructose

disacharide

Verbinding van twee monosachariden, bijvoorbeeld maltose, lactose (melksuiker) en sacharose (riet- of bietsuiker)

polysachariden

Verbinding van vele monosachariden, bijvoorbeeld zetmeel, glycogeen en cellulose

zetmeel

Polysacharide die in de bladgroenkorrels en zetmeelkorrels van plantaardige cellen wordt opgebouwd uit ongeveer zesduizend glucosemoleculen; reservestof

glycogeen

Polysacharide die bij dieren in de lever en in spieren wordt gevormd; bestaat uit meer dan twintigduizend glucosemoleculen en is sterk vertakt; reservestof

cellulose

Polysacharide die het hoofdbestanddeel is van de celwanden van planten; door de binding tussen de glucosemoleculen vormen enkele tientallen cellulosemoleculen samen een stevige structuur

eiwitten/proteinen

De moleculen zijn opgebouwd uit aminozuren

aminozuur

Bouwsteen van eiwitten, bestaande uit een C-atoom met een aminogroep (NH₂), een carboxygroep (COOH), een H-atoom en een restgroep (R) die typerend is voor het aminozuur

essentiele aminozuren

Aminozuren die dieren niet uit andere aminozuren kunnen maken en die ze dus via hun voedsel binnen moeten krijgen

niet-essentiele aminozuren

Aminozuren die dieren zelf aanmaken en niet of minder in het voedsel aanwezig hoeven te zijn

primaire structuur

De typen aminozuren en de volgorde waarin deze voorkomen in een eiwitmolecuul

secundaire structuur

Spiraalvorm van een eiwitmolecuul (α-helix); ontstaat door een zich herhalende hoek van peptidebindingen

tertiare structuur

Vouwstructuur van een eiwitmolecuul; ontstaat door binding tussen verder uit elkaar gelegen aminozuren

quaterniare structuur

Manier waarop meerdere polypeptideketens één eiwit vormen

vetten

Lipiden; bevatten dezelfde elementen als glucosemoleculen en dienen als bouwstof in membranen, als brandstof en als reservestof

glycerol

Molecuul dat bestaat uit drie C-atomen waaraan drie OH-groepen zijn gebonden

vetzuur

Molecuul dat bestaat uit een lange keten van CH₂-groepen met aan het eind een carboxygroep

fosfolipiden

Lipide waarbij één vetzuur is vervangen door een fosfaatgroep

aerobe dissimilatie

De verbranding van glucose met behulp van zuurstof.

glycolyse

Het proces in het cytoplasma waarbij een glucosemolecuul wordt gesplitst in twee moleculen pyrodruivenzuur.

acetyl co enzym a

Een stof die in de mitochondriën wordt gevormd door de anaerobe binding van een molecuul pyrodruivenzuur aan co-enzym A.

citroenzuurcyclus

Het proces in de matrix van de mitochondriën waarbij citroenzuurmoleculen verder worden afgebroken tot koolstofdioxide en energierijke elektronen.

oxidatieve fosforylering

Het proces in het binnenmembraan van de mitochondriën waarbij energierijke elektronen hun energie afstaan voor de vorming van ATP uit ADP en een fosfaatgroep.

matrix

De vloeistof binnen in de mitochondriën waar de citroenzuurcyclus plaatsvindt.

decarboxylering

De chemische reactie waarbij een molecuul koolstofdioxide wordt afgesplitst van een organische sto

anaerobe dissimilatie

De omzetting van glucose zonder gebruik te maken van zuurstof, ook wel gisting of fermentatie genoemd.

alcholgisting

Een vorm van gisting waarbij ethanol en koolstofdioxide ontstaan uit pyrodruivenzuur.

melkzuurgisting

Een vorm van gisting waarbij pyrodruivenzuur in een anaerobe omgeving wordt omgezet in melkzuur.