1/72
Türk Dili I (TKD107) vize konularını, dil teorilerini, ses bilgisi, biçimbilim, dil ilişkileri ve göstergebilim kavramlarını içeren kapsamlı terim kartları.
Yansıma Kuramı
Dilin, doğadan işitilen seslere refleks olarak çıkarılan seslerden doğduğunu savunan köken kuramıdır.
Jest-Mimik Kuramı
Dilin insanların beden ve el hareketlerinden (jest ve mimiklerden) doğduğunu savunan kuramdır.
İş Kuramı
Dilin, insanların birlikte çalışırken çıkardıkları ortak seslerden doğduğunu öne süren kuramdır.
Ünlem Kuramı
Dilin, duygu ve heyecan anlarında istemsizce çıkarılan seslerden türediğini savunan kuramdır.
Müzik Kuramı
Dilin kökenini insanların oynadığı oyunlara ve söyledikleri şarkılara dayandıran kuramdır.
Doğuştan Dil Yetisi (Chomsky)
Dilin kültürel bir olgu olmadığını, insanların doğuştan biyolojik bir dil yetisine sahip olduğunu savunan görüştür.
Davranışçı Dil Görüşü (Skinner)
İnsan zihninin doğuştan boş olduğunu ve dilin sonradan çevresel etmenlerle öğrenilip oluştuğunu savunan görüştür.
Tek Heceli (Yalınlayan) Diller
Sözcüklerin ek almadığı, çekimlenmediği, sözcük sırası ve tonlamanın anlam ayırıcı olduğu dillerdir (ör. Çince, Tibetçe, Vietnamca).
Bükümlü Diller
Çekim sırasında sözcük kökünün veya iç ses yapısının değişikliğe uğradığı dillerdir (ör. Arapça, İngilizce, Almanca).
Eklemeli Diller
Kökün değişmeden kaldığı, köklerin başına veya sonuna ekler getirilerek sözcük türetilen ve çekimlenen dillerdir (ör. Türkçe, Moğolca, Fince).
Standart Dil (Ölçünlü Dil)
Prestijli, kodlanmış, yazı dili niteliği taşıyan, yerel iz taşımayan ve iletişim alanı en geniş olan milli/edebi dildir.
İstanbul Ağzı
Türkiye Türkçesinde standart dilin dayandığı, TRT ve eğitim kurumlarıyla yaygınlaşmış temel konuşma ve yazı ölçütüdür.
Jargon
Aynı meslek veya uzmanlık grubunun kendi üyeleri arasında geliştirdiği özel dil kullanımıdır.
Plaza Dili
Sosyal statüye bağlı toplumsal bir varyasyon olup yabancı dillerden yapılan yoğun kopyalamalarla dikkat çeken dildir.
İdiyolekt
Dildeki varyasyonlardan kişiye özgü olanıdır; bireyin kendine has söyleyişi, söz varlığı, söz dizimi ve tonlamasıdır.
Diyalekt (Lehçe)
Bir dilin coğrafi ve bölgesel etkenlere bağlı olarak ayrışan yerel varyasyonudur.
Sosyolekt
Toplumsal gruplar, meslek, yaş, cinsiyet veya sosyal statüye bağlı olarak gelişen sosyal dil varyasyonudur.
Kültür
İnsanın genetik mirasının parçası olmayan her şeydir; sözcük kökeni Latince toprağı işlemek anlamına gelen cultura sözcüğüne dayanır.
Altay Dilleri Teorisi
Nostratik Teori
1903'te Holger Pedersen tarafından ortaya atılan; Hint-Avrupa, Ural, Altay, Hami-Sami ve Kartvel ailelerini birleştiren makro aile teorisidir.
Fonetik (Ses Bilimi)
Konuşma seslerinin çıkarılışı, iletimi ve algılanması gibi fiziksel özelliklerini inceleyen mikro dilbilim dalıdır.
Fonoloji (Ses Bilgisi)
Seslerin bir dil sistemindeki işlevlerini, düzenlenişlerini ve zihindeki soyut ses değerlerini inceleyen dilbilim alanıdır.
Sesbirim (Fonem)
Dilde sözcüklerin anlamlarını birbirinden ayırt etmeye yarayan en küçük soyut ses ögesidir.
Alofen
Bir sesbirimin ses ortamına bağlı olarak ortaya çıkan farklı söyleniş biçimleri ya da alt sesbirimleridir.
Transliterasyon
Bir yazı sistemindeki harflerin başka bir alfabedeki harflerle birebir ve yorumsuz olarak karşılanmasıdır.
Transkripsiyon
Sözlü malzemeyi veya metni telaffuz ve söyleyiş özelliklerini yansıtacak şekilde yorumlayarak aktarma işlemidir.
Biçimbilim (Morfoloji)
Dildeki en küçük anlamlı veya işlevli birimleri (biçimbirimleri) ve sözcük yapısını inceleyen mikro dilbilim alanıdır.
Çekim Eki
Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyen; çokluk, hal, iyelik, zaman ve kişi gibi dilbilgisel ilişkileri gösteren ektir.
Yapım Eki
Eklendiği sözcük kök veya gövdesinden yeni anlamlı bir sözcük türeten ek türüdür.
Sözdizim (Sintaks)
Sözcüklerin belirli kurallarla yan yana gelerek anlamlı diziler, öbekler ve cümleler oluşturmasını inceleyen dilbilim alanıdır.
Anlambilim (Semantik)
Dildeki anlam olgusunu, sözcüklerin taşıdığı kavramsal özellikleri ve anlam ilişkilerini inceleyen daldır.
Edimbilim (Pragmatik)
Cümle anlamını ve dilin belirli bir iletişim bağlamında kullanıcılar tarafından nasıl üretilip yorumlandığını inceleyen alandır.
Eleştirel Söylem Çözümlemesi
Metin ve konuşmalardaki egemenlik, ayrımcılık, güç ve kontrol ilişkileri ile söylemin görünmeyen unsurlarını ortaya çıkaran alandır.
Metasöylem
Akademik söylemde yazarın metnin akışını düzenlemek ve okurun algısını yönlendirmek amacıyla kullandığı ifadelerdir.
Epistemoloji
Bilginin doğasını, sınırlarını, geçerliliğini ve kaynağını araştıran bilgi felsefesidir.
Göndergesel İşlev
Roman Jakobson'a göre dilin nesnel dünyayla ilgili bilgi aktarma, bildirme ve açıklama yapma işlevidir.
İlk Türkçe
Türkçenin bağımsız bir dil olduğu, başlangıcı bilinmeyen ve milat sıralarında bittiği kabul edilen Türk-Çuvaş dil birliği dönemidir.
Ana Türkçe
Çuvaşça dışındaki tüm Türk dillerinin dayandığı ve Eski Türkçe dönemine kadar süren tarihsel evredir.
Eski Türkçe
Türkçenin 6. ile 10. yüzyıllar arasındaki İslamiyet öncesi dönemidir; Köktürkçe ve Eski Uygurcayı kapsar.
Runik (Göktürk) Alfabesi
Türklerin kullandığı ve Türkçenin yazılı belgelerinde tespit edilen en eski alfabe sistemidir.
Kutadgu Bilig
Karahanlı Türkçesi döneminde Yusuf Has Hacip tarafından yazılan, ilk Türkçe siyasetname niteliğindeki eserdir.
Divanü Lügati't-Türk
Kaşgarlı Mahmut tarafından Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla kaleme alınan ilk Türkçe-Arapça sözlüktür.
Çağatayca
Doğu Orta Türkçesinin son evresi (15.–19. yy) olan, en önemli temsilcisini Ali Şir Nevai'nin oluşturduğu ortak yazı dilidir.
Eski Anadolu Türkçesi
12./13.–15. yüzyıllar arasında Anadolu'da gelişen, günümüz Türkiye Türkçesinin atası sayılan Batı Orta Türkçe evresidir.
Dil Teması
Aynı coğrafi alanda ve aynı zaman diliminde birden fazla dilin bir arada konuşulması durumudur.
Dil Ekolojisi
Diller ile bu dilleri konuşan bireyler, toplumlar ve çevre arasındaki dinamik etkileşimi inceleyen alandır.
Ana Dili
Bireyin aile ve yakın toplumsal çevresinde bebeklikten itibaren edindiği ilk dildir.
Ana Dil
Bir devlet veya ülkede başlıca geçerli olan, idari ve toplumsal düzenin dayandığı temel dildir.
Katil Dil
Hızla yayılarak konuşulduğu bölgedeki eski ve yerel ana dillerin yerini alan baskın dillerdir (ör. İspanyolca, Fransızca).
Ödünçleme
İki ayrı dile ait sözcüksel ve dilbilgisel ögelerin tek bir tümce içinde bir arada bulunması durumudur.
Kopyalama
Sosyal bakımdan baskın olan dilden baskın olmayan dile doğru gerçekleşen dilsel aktarım sürecidir.
Yarı Dillilik
Bireyin yaşamında yer alan dillerin hiçbirinde birinci dil düzeyinde tam bir yetkinliğe sahip olamaması durumudur.
Miras Dil
Bir topluluğun geçmişte yaşamış ancak günümüzde artık hayatta olmayan atalarına ait dildir.
Dil Planlaması
Ulusal ölçekte yaşanan dil sorunlarına karşı geliştirilen örgütlü, bilinçli ve uzun vadeli çözüm uygulamalarıdır.
Dil Hakları
Bireyin veya topluluğun hem özel hem de kamusal alanda iletişim kuracağı dili serbestçe seçebilme özgürlüğüdür.
EGIDS Ölçeği (6b Düzeyi)
Dillerin konuşur sayısının azalması sonucu yok olma tehlikesinin resmen başladığı kritik aşamadır.
August Schleicher
Dilleri yapısal özelliklerine göre tek heceli, bükümlü ve eklemeli olarak üçlü sınıflamaya tabi tutan ilk dilbilimcidir.
Büyük Ünlü Uyumu
Bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalın ise sonrakilerin kalın, ince ise sonrakilerin ince olması kuralıdır (artlık-önlük uyumu).
Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu
Düz ünlüden sonra düz; yuvarlak ünlüden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin gelmesi kuralıdır (dudak uyumu).
Ünsüz Uyumu
Tonsuz (sert) ünsüzle biten bir sözcüğe tonlu ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüzün tonsuzlaşması kuralıdır.
Hece Kaynaşması
Bünyesinde ğ, h veya y sesleri bulunan hecelerin söyleyişte kaynaşarak tek bir heceye dönüşmesi olayıdır (ör. postahane > postane).
Ünlü Birleşmesi
Ünlüyle biten bir sözcükle ünlüyle başlayan başka bir sözcüğün bir araya gelmesiyle aradaki seslerin kaynaşmasıdır (ör. ne için > niçin).
Bitimli Fiil
Kip ve şahıs eki alarak çekimlenen ve cümlede bağımsız yüklem görevini üstlenen fiil türüdür.
Bitimsiz Fiil (Fiilimsi)
Eylemsi ekleriyle kurulan, çekimlenemeyen ve tek başına bağımsız yüklem oluşturamayan fiil biçimleridir.
Koşaç
Türkçede var ve yok ögeleriyle sağlanan, sahiplik ve varoluşsal bildirim kurmaya yarayan yapıdır.
Sözlükbirim
Bir sözcüğün sözlükte yer alan soyut temel birimidir; yinelenen kullanımları tek bir birim kabul edilir.
Yansıtma Anlam
Söylenmesi kaba veya sakıncalı bulunan bir kavramın yerine daha nezaketli bir sözcüğün kullanılmasıdır (ör. verem > ince hastalık).
Metafor
Bir kavramı daha etkili ve canlı anlatmak amacıyla soyut bir durumu somut bir varlığa benzeterek aktarmadır (ör. vakit nakittir).
Metonimi (Mecaz-ı Mürsel)
Bir kavramın, aralarındaki doğrudan ilgi ve ilişki dolayısıyla başka bir sözcük aracılığıyla ifade edilmesidir (ör. şişeyi bitirdi).
Altanlamlılık (Hiponimi)
Bir sözcüğün anlamının daha kapsayıcı ve genel bir üst kavramın anlam alanı içerisinde yer alması ilişkisidir (ör. karanfil-çiçek).
Görüntüsel Gösterge (İkon)
Temsil ettiği nesne veya olguyla doğrudan fiziksel ve görsel bir benzerlik bağı kuran göstergedir (ör. harita, heykel).
Belirti (İndeks)
Gösteren ile gösterilen arasında doğrudan doğal ve nedensel bir ilişkinin bulunduğu göstergedir (ör. dumanın ateşi göstermesi).
Simge (Sembol)
Gösteren ile gösterilen arasındaki bağın tamamen uzlaşımsal, keyfi ve nedensiz olduğu gösterge türüdür (ör. bayrak, sözcükler).