İslam Sanat ve Medeniyeti Terimler Sözlüğü

İslam Sanat, Kültür ve Medeniyeti ders notlarından çıkarılan mimari, sanat, musiki ve medeniyet tarihi terimleri sözlük kartları.

Eyvan

İslâm mimarisinde binaların ortasında bulunan ve iç avluya açılan üç tarafı kapalı, üstü tonoz örtülü mekân.

Revak

Bina duvarına bitişik, üstü örtülü, önü açık, galerisi sütunlarla desteklenmiş yarı kapalı mimari mekân.

Kubbetü’s-Sahre

Kudüs haremindeki kutsal kaya üzerinde Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân tarafından yaptırılan, İslâm mimarisinin ilk kubbeli eserlerinden biri olan sekizgen yapı.

Emeviyye Camii

Şam’da Emevîler devrinde yapılmış, İslâm dinî mimarisinin bugüne kadar ayakta kalabilen ilk muhteşem örneği.

Kusayru Amre

Ürdün'de bulunan, duvar resimleri arasında Altı Kral panosu yer alan erken İslâm sivil mimarisinin önemli Emevî çöl kasrı.

Elhamra Sarayı

Nasrîler (Benî Ahmer) Devleti’nin başşehri Gırnata’da bulunan, 12 Arslanlı fıskiyeli havuza sahip ünlü İslâm sarayı.

Medînetüzzehrâ

Endülüs’te III. Abdurrahman’ın câriyesi Zehrâ adına inşa ettirdiği saray ve çevresinde gelişen şehir.

Gevher Nesibe Dârüşşifası ve Tıp Medresesi

Kayseri’de I. Gıyâseddin Keyhusrev tarafından kız kardeşi adına yaptırılan, Anadolu’daki en eski hastahane ve dünyanın ilk tıp fakültesi.

Arasta

Üstü genellikle tonoz veya çatıyla örtülü bir sokağın iki yanında karşılıklı sıralanan ve aynı cins malları satan dükkânların meydana getirdiği çarşı.

Bedesten

Osmanlı dönemi Türk şehirlerinde ticaret bölgesinin çarşı içindeki merkezi ve değerli malların saklanıp satıldığı bina türü.

Ribât

Sınır boylarında ve stratejik mevkilerde askerî amaçlı inşa edilen müstahkem yapı.

Kümbet

Bir mumyalık katı üzerinde silindirik veya çokgen gövdeli, içten kubbe, dıştan konik ya da piramidal çatı ile örtülü mezar anıtı.

Selsebil

İslâm mimarlığında ve bahçe geleneğinde su şırıltısı ve serinlik yayan estetik görünümlü su öğelerine verilen ad.

Mukarnas

İslâm mimarisinde petekler dizisi ya da hücreler hâlinde istiflenmiş görüntü veren, hem taşıyıcı hem süsleyici geçiş unsuru.

Kalem İşi (Kalemkârî)

Binaların el değmeyecek yükseklikteki kısımlarını bezemek için sıva üzerine doğal boyalarla yapılan süsleme.

Minyatür

El yazması kitaplarda yer alan, ışık-gölge oyunlarıyla derinlik duygusu kazandırılmayan küçük boyutlu renkli resim.

Ebru

Kitreli su üzerine serpilen boyalarla bezenmiş kâğıt ve bunu hazırlama sanatı.

Tezhip

Yazma kitap, levha ve murakkaların bezenmesinde ezilmiş varak altın ve çeşitli renklerin kullanılmasıyla uygulanan süsleme sanatı.

Hat

Arap harflerinden doğarak İslâm medeniyetinde müstakil ve olağanüstü bir mevki kazanan güzel yazı sanatı.

Katı‘ (Kat‘)

Kâğıt veya deri üzerine çizilmiş yazı, motif yahut bir şekli oyup çıkararak bir başka kâğıt ya da deriye yapıştırmak suretiyle gerçekleştirilen sanat.

Hilye

Hz. Peygamber’in fizikî özelliklerini anlatan edebî eserler ve aynı konuda hüsn-i hatla yazılmış levhalar.

Murakka‘

Güzel yazı örneklerinin bir araya getirilmesiyle hazırlanan albüm.

Serlevha

Yazma eserlerde metnin başladığı karşılıklı tezhiplenmiş sayfalar.

Penç

Tezhip sanatında çeşitli çiçeklerin enine kesitinin stilize edilmesiyle ortaya çıkan motif.

Sülüs

Hat sanatında genellikle ağzı $3\,mm$ genişliğindeki kamış kalemle yazılan çok işlenmiş en eski yazı çeşidi.

Kûfî

İslam hat sanatının en eski bilinen, ismini Kûfe'den alan, düzenli ve köşeli geometrik çizgilere dayanan yazı türü.

Aklâm-ı Sitte

İslâm hat sanatında sülüs, nesih, tevki', rika', muhakkak ve reyhanîden oluşan altı yazı türü.

Müsennâ

Çift ve karşılıklı yazılmış aynalı yazı.

Berat

Bir tayin, vazife veya muafiyetin verildiğini gösteren, üzerinde padişahın tuğrası bulunan belge.

Şiraze

Ciltçilikte kitap sayfalarının başlarını bir düzeyde tutan ve formaların ayrılmasını engelleyen elle örülen bağ.

Şemse

Deri cilt, tezhip ve mimaride çokça kullanılan, adını güneşten alan yuvarlak veya elips motif.

Mikleb

Eski kitapların ve Kur'ân-ı Kerîm ciltlerinin sol kapağında bulunan, okunmakta olan yeri belli etmek için sayfalar arasına sokulan küçük kapak.

Na’t

Hz. Peygamber’in isim, sıfat ve üstün özelliklerinin konu alınıp şefaat dilekleriyle Türk musikisi makamlarıyla okunması.

Mersiye

Bir kimsenin ölümünden sonra acıyı dile getirmek için yazılan, özellikle Hz. Hüseyin ve Ehl-i Beyt'in Kerbela'da şehit edilmesi üzerine kaleme alınan eserler.

Gazavatnâme

Özellikle Osmanlılar’da hristiyan devletlere karşı yapılan savaşları anlatan eserlerin genel adı.

Dîvân-ı Mezâlim

İslâm devletlerinde en yüksek idarî-adlî yargı ve denetleme kurumu.

Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye

Tanzimat döneminde Osmanlı Devleti'nin günümüzün Yargıtay eşdeğeri olarak hizmet veren üst kurulu.

Berîd

İslâm devletlerinde istihbarat ve posta teşkilâtına verilen ad.

Şurta

İslâm devletlerinde şehirlerde emniyet ve asayişi sağlamakla görevli teşkilât.

Hisbe

İslâm devletlerinde genel ahlâkı, kamu düzenini korumak ve denetlemekle görevli teşkilât.

Hicâbe

Kâbe’nin bakımı, kapısının ve anahtarlarının muhafazası görevi.

Sikāye

Mekke’de zemzemle ve su işleriyle ilgili görev.

Rifâde

Hac döneminde hacılara yemek dağıtma görevi.

Kâdılkudât

İslâm devletlerinde yargı sisteminin başında bulunan görevliye verilen unvan.

Nakîbüleşraf

Seyyid ve şeriflerle ilgili işlere bakan yetkili.

Usturlap

Temel işlevi yıldızların konumunu belirlemek olan çok amaçlı astronomi aleti.

Zîc

İslâm bilim tarihi literatüründe astronomi cetvellerine ve tablolarına verilen ad.

İlm-i Menâzır

İslâm bilim tarihinde optik ilmine verilen ad.

İlm-i Ahkâm-ı Nücûm

Yıldızların insanları ve olayları etkilediği inancına dayanan sözde ilim dalı, astroloji.

Elmalılı Muhammed Hamdi

Hak Dini Kur’an Dili adlı tefsiriyle tanınan son devir din âlimi.