Biologia – Protisty (Podstawa programowa 2025)

Zestaw fiszek pojęciowych obejmujący systematykę, budowę, czynności życiowe, cykle rozwojowe oraz znaczenie protistów według nowej podstawy programowej 2025.

Protisty

Parafiletyczna grupa eukariotycznych organizmów mająca wspólnego przodka ze zwierzętami, roślinami i grzybami; zasiedlają głównie środowiska wodne, wilgotne oraz tkanki i płyny ustrojowe zwierząt.

Protisty zwierzęce (pierwotniaki)

Jednokomórkowe lub kolonijne heterotrofy o komórkach przypominających budową komórki zwierzęce (otoczone wyłącznie błoną komórkową, zawierające lizosomy), magazynujące glikogen i tłuszcze.

Protisty roślinopodobne

Jednokomórkowe, kolonijne lub wielokomórkowe (o budowie plechowej) autotrofy lub miksotrofy, posiadające chloroplasty oraz celulozową ścianę komórkową i magazynujące skrobię.

Protisty grzybopodobne

Jednokomórkowe lub wielokomórkowe cudzożywne protisty o ścianie komórkowej zbudowanej z celulozy (a nie z chityny), których plechy mają postać śluźni lub nitkowatych strzępek.

Paździorek rdzawy

Przedstawiciel protistów grzybopodobnych, tworzący charakterystyczne zarodnie na podłożu organicznym.

Plamka oczna (stigma)

Element światłoczuły u protistów (np. eugleny), który pozwala na odróżnienie światła od ciemności i współpracuje z fotoreceptorem reagującym na natężenie światła.

Formy kokoidalne

Jednokomórkowe, nieruchome formy morfologiczne protistów (np. okrzemki).

Okrzemki

Jednokomórkowe, nieruchome (kokoidalne) protisty roślinopodobne okryte wysyconym krzemionką pancerzykiem, wchodzące w skład fitoplanktonu.

Kolonia

Zespół komórek połączonych ze sobą za pomocą ścian komórkowych lub galaretowatych otoczek, ułatwiający unoszenie się w wodzie i chroniący przed atakami drapieżników (np. u złotowiciowców).

Plecha komórczkowa

Typ plechy zbudowanej z wielojądrowych komórek (komórczaków), które powstają w wyniku wielokrotnych podziałów mitotycznych jądra komórkowego bez podziału cytoplazmy (cytokinezy).

Plecha nibytkankowa (plektenchymatyczna)

Typ plechy wielokomórkowej, w której wielokomórkowe nici ciasno splatają się ze sobą, tworząc rzekomą tkankę (nibytkankę).

Pellikula

Białkowa powłoka zlokalizowana pod błoną komórkową, nadająca komórce wytrzymałość i giętkość oraz uczestnicząca w transporcie substancji.

Alweole

Pęcherzyki pod błoną komórkową zawierające celulozowe płytki wypełnione węglanem wapnia lub krzemionką, stanowiące dodatkowe wzmocnienie pellikuli (np. u orzęsków).

Trichocysty

Ciałka obronne obecne u niektórych protistów (np. pantofelka), wyrzucane na zewnątrz komórki pod wpływem bodźca w sytuacji zagrożenia.

Ruch undulipodialny

Ruch protistów za pomocą wici lub rzęsek, charakterystyczny dla gatunków wyposażonych w grubą pellikulę.

Aksonema

Aparat ruchowy wici lub rzęski o cylindrycznym układzie mikrotubul $9 + 2$ ($9$ par mikrotubul obwodowych oraz jedna para centralna).

Ruch pełzakowaty (pseudopodialny)

Ruch za pomocą nibynóżek (pseudopodiów), zachodzący dzięki przelewaniu się cytoplazmy i działaniu filamentów aktynowych; typowy dla form o cienkiej pellikuli (np. ameb).

Błonka falująca

Struktura lokomocyjna tworzona przez wić biegnącą wzdłuż komórki, połączoną z błoną komórkową pasmem dwóch błon; działa jak płetwa (np. u rzęsistków i świdrowców).

Endocytoza (fagocytoza i pinocytoza)

Sposób pobierania pokarmu przez wpuklenie błony komórkowej i utworzenie pęcherzyka (fagosomu lub pęcherzyka pinocytarnego), który następnie łączy się z lizosomem.

Cytostom i cytopyge

Wyspecjalizowane rejony komórki u orzęsków o grubej pellikuli służące odpowiednio do wprowadzania pokarmu na drodze endocytozy (nibygęba) oraz usuwania niestrawionych resztek drogą egzocytozy (nibyodbyt).

Endosymbioza wtórna

Zjawisko ewolucyjne polegające na pochłonięciu autotroficznej komórki eukariotycznej (zielenicy lub krasnorostu) przez heterotroficznego eukariota, co dało początek chloroplastom otoczonym trzema lub czterema błonami.

Pirenoidy

Zlokalizowane w chloroplastach protistów roślinopodobnych ciałka białkowe silnie załamujące światło, wokół których magazynowane są produkty fotosyntezy (np. skrobia).

Miksotrofizm

Zdolność organizmu do odżywiania autotroficznego (fotosyntezy) przy dostępie do światła oraz heterotroficznego (wchłaniania związków organicznych) w ciemności (np. u eugleny).

Wodniczka tętniąca

Organellum odpowiedzialne za osmoregulację i wydalanie u protistów słodkowodnych, które rytmicznie kurczy się, wypompowując nadmiar napływającej osmotycznie wody wraz ze szkodliwymi metabolitami.

Aplanospory i zoospory

Zarodniki służące do bezpłciowego rozmnażania protistów wielokomórkowych: aplanospory są nieruchliwe, a zoospory są ruchliwe i zaopatrzone w wici.

Przemiana faz jądrowych

Regularne następowanie po sobie w cyklu życiowym fazy haploidalnej ($1n$) i diploidalnej ($2n$).

Postać troficzna

Stadium rozwojowe protista zdolne do aktywnego pobierania pokarmu, wzrostu i podziałów komórkowych; może być haploidalne ($1n$) lub diploidalne ($2n$).

Mejoza pregamiczna

Podział mejotyczny zachodzący tuż przed zapłodnieniem podczas powstawania gamet; występuje u organizmów o diploidalnej postaci troficznej (np. pantofelka), u których jedynym stadium haploidalnym są gamety.

Mejoza postgamiczna

Podział mejotyczny zachodzący bezpośrednio po zapłodnieniu w zygocie; występuje u organizmów o haploidalnej postaci troficznej (np. zarodźca malarii), u których jedynym stadium diploidalnym jest zygota.

Cykl rozwojowy zarodźca malarii

Złożony cykl z mejozą postgamiczną i zmianą żywicieli: człowiek jest żywicielem pośrednim (rozmnażanie bezpłciowe w wątrobie i erytrocytach), a komar widliszek żywicielem ostatecznym (rozmnażanie płciowe).

Sporozoit

Haploidalna ($1n$), wrzecionowata postać inwazyjna zarodźca malarii, wprowadzana wraz ze śliną samicy komara widliszka do krwioobiegu człowieka.

Merozoit

Pełzakowata postać zarodźca malarii powstająca w wątrobie i erytrocytach człowieka w wyniku podziałów mitotycznych (schizogonii); ich masowe uwalnianie z erytrocytów wywołuje ataki gorączki.

Ookineta

Ruchliwa, diploidalna ($2n$) zygota zarodźca malarii powstająca w przewodzie pokarmowym komara, przenikająca przez ścianę jego jelita i tworząca oocystę.

Gametofit i sporofit

Gametofit to haploidalne ($1n$) pokolenie rozmnażające się płciowo za pomocą gamet powstających w gametangiach; sporofit to diploidalne ($2n$) pokolenie rozmnażające się bezpłciowo przez zarodniki powstające w sporangiach.

Izogamia, anizogamia i oogamia

Trzy typy zapłodnienia: izogamia to łączenie identycznych morfologicznie gamet wiciowych; anizogamia to łączenie ruchliwych gamet różniących się wielkością; oogamia to zapłodnienie dużej, nieruchliwej komórki jajowej przez mały, wiciowy plemnik.

Heteromorficzna przemiana pokoleń

Typ przemiany pokoleń, w którym gametofit i sporofit wykazują odmienną budowę morfologiczną oraz różny czas trwania (np. u listownicy, gdzie sporofit stanowi dużą plechę, a gametofit jest mikroskopijny i nitkowaty).

Makronukleus i mikronukleus

Dymorfizm jądrowy orzęsków: makronukleus jest poliploidalny i steruje funkcjami wegetatywnymi komórki; mikronukleus jest diploidalny ($2n$), stanowi rezerwuar informacji genetycznej i uczestniczy w procesie płciowym.

Koniugacja pantofelków

Proces płciowy u pantofelków polegający na wymianie haploidalnych jąder migracyjnych i rekombinacji materiału genetycznego bez zwiększenia liczby osobników.

Lamblioza (giardioza)

Choroba pasożytnicza wywoływana przez wiciowca Giardia lamblia, przenoszona drogą pokarmową przez spożycie wody lub pokarmu skażonego cystami.

Toksoplazmoza

Choroba wywoływana przez Toxoplasma gondii, przenoszona drogą pokarmową (surowe mięso, zanieczyszczone warzywa, kontakt z kocimi odchodami) oraz przez łożysko z matki na płód.

Zakwit wód

Masowy rozwój fitoplanktonu (np. okrzemek, bruzdnic) wywołany nadmiarem biogenów; odcina dopływ światła do głębszych warstw, powoduje deficyt tlenu i uwalnianie toksyn rozkładowych, prowadząc do śnięcia ryb.