10. Sınıf Tarih: Türkistan'dan Türkiye'ye Uzanan Süreçte Askerî Mücadeleler, Devlet Teşkilatı ve Sosyoekonomik Hayat

10. Sınıf Tarih dersi 1. Dönem 1. Yazılı hazırlık konuları kapsamında Selçuklu siyasi-askerî mücadeleleri, devlet, taşra ve adalet teşkilatı, ordu yapısı ile sosyoekonomik hayatı kapsayan soru-cevap çalışma kartları.

Anadolu'ya yönelik ilk Türk akınları hangi tarihte ve hangi amaçlarla başlamıştır?

MÖ VIII. yüzyılda İskitlerle başlamış; MS IV. yüzyılda Hunlar ve VI. yüzyılda Sibir Türkleri ile devam etmiştir. Bu ilk akınlar geçim ve ticaret amacıyla keşif niteliğinde yapılmıştır.

Tarihte İstanbul'u (Konstantinopolis) iki kez kuşatan ancak ele geçiremeyen Türk devleti hangisidir?

Avarlar.

Türk-İslam kaynaklarında ve Batılı kaynaklarda Anadolu coğrafyası için hangi adlandırmalar kullanılmıştır?

Türk-İslam kaynaklarında "Diyar-ı Rum" (Türkiye Selçukluları için de "Selaçika-yı Rum"); Batılı kaynaklarda ise II. Haçlı Seferi'nden (1148) itibaren giderek artan biçimde "Türkiye" adı kullanılmıştır.

23 Mayıs 1040 Dandanakan Savaşı'nın tarafları, komutanı ve Türk tarihi açısından en önemli sonucu nedir?

Büyük Selçuklular ile Gazneliler arasında Horasan hâkimiyeti için yapılmıştır. Çağrı Bey komutasındaki Selçuklular Gaznelileri yenmiş; Tuğrul Bey sultan ilan edilerek Büyük Selçuklu Devleti resmen kurulmuş ve Gazneliler gerileme sürecine girmiştir.

18 Eylül 1048 Pasinler (Kaputru) Savaşı'nın tarafları ve diplomatik sonuçları nelerdir?

Büyük Selçuklular ile Doğu Roma (ve müttefiki Ermeni-Gürcüler) arasındaki ilk savaştır. İbrahim Yınal ve Kutalmış Bey komutasındaki Selçuklular zafer kazanmış; Bizans ile yapılan ilk diplomatik antlaşmada Arap Camii'nin tamiri, hutbenin Abbasi halifesi ve Tuğrul Bey adına okunması ile mihraba ok ve yay sembolünün konulması kabul edilmiştir.

Sultan Alp Arslan'a Abbasi Halifesi tarafından "Ebu'l Feth" (Fetihlerin Babası) unvanının verilmesine yol açan fetih hangisidir?

Doğu Roma hâkimiyetindeki Ani Kalesi'nin fethedilmesi.

26 Ağustos 1071 Malazgirt Zaferi'nin kazanılmasında etkili olan temel askerî ve stratejik unsurlar nelerdir?

Turan taktiğinin (Bozkır Kapanı) uygulanması, Doğu Roma ordusunda paralı askerlik yapan Uz ve Peçenek Türklerinin savaş esnasında Selçuklu safına geçmesi ve Sultan Alp Arslan'ın ordusuna Cuma günü yaptığı coşkulu konuşma.

Malazgirt Savaşı sonrasında Abbasi Halifesi tarafından Sultan Alp Arslan'a verilen unvan nedir?

"İslam Ülkelerinin Sultanı".

Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri ve merkezleri hangileridir?

Saltuklular (Erzurum), Mengücekliler (Erzincan), Danişmentliler (Sivas), Artuklular (Mardin), Çaka Beyliği (İzmir).

UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Divriği Ulu Cami Külliyesi hangi ilk Türk beyliği dönemine aittir?

Mengücekliler (1080-1229).

Anadolu'daki ilk medreselerden biri kabul edilen Niksar'daki Yağıbasan Medresesi hangi beylik tarafından inşa edilmiştir?

Danişmentliler.

Mardin, Hasankeyf ve Harput olmak üzere üç kol hâlinde yönetilen ve Diyarbakır'daki Malabadi Köprüsü'nü inşa eden beylik hangisidir?

Artuklular.

Tarihte ilk Türk denizcisi kabul edilen ve İzmir merkezli donanma kurarak Doğu Roma ile mücadele eden komutan kimdir?

Çaka Bey.

I. Haçlı Seferi'nde Haçlıların İznik'i ele geçirmesi ve Dorileon'da Selçukluları yenmesi üzerine Sultan I. Kılıç Arslan başkenti nereye taşımıştır?

Konya'ya taşımıştır.

1147-1149 II. Haçlı Saldırısı'nın başlamasına neden olan gelişme nedir ve sefer Anadolu'da nasıl sonuçlanmıştır?

Zengi Atabeyi İmadeddin Zengi'nin 1144'te Urfa Kontluğu'nu Haçlılardan geri alması üzerine başlamıştır; 1148'de Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud tarafından Dorileon'da mağlup edilmişlerdir.

1189-1192 III. Haçlı Saldırısı'nın (Krallar Seferi) temel sebebi nedir ve hangi krallar katılmıştır?

Selahaddin Eyyubi'nin 1187 Hittin Savaşı ile Kudüs'ü geri alması üzerine başlamıştır. Friedrich Barbarossa (Alman İmparatoru), Philippe (Fransız Kralı) ve Richard Aslan Yürekli (İngiliz Kralı) katılmıştır.

1202-1204 IV. Haçlı Saldırısı'nın amacından saparak İstanbul'u işgal etmesi hangi devletlerin kurulmasına zemin hazırlamıştır?

İstanbul'da bir Latin Krallığı kurulmuş; İstanbul'dan kaçan Doğu Roma hanedan mensupları Trabzon, Epir (Arta) ve İznik'te yeni devletler kurmuşlardır.

1176 Miryokefalon Zaferi'nin Anadolu Türk tarihi açısından en belirleyici sonucu nedir?

Doğu Roma savunmaya çekilmiş, Türkleri Anadolu'dan tamamen atma ümidini kaybetmiş ve Anadolu kesin olarak Türk yurdu hâline gelmiştir.

1230 Yassıçemen Savaşı'nın Moğol istilası açısından doğurduğu olumsuz jeopolitik sonuç nedir?

Harzemşahlar çöküşe sürüklenmiş; bu durum iki devlet arasındaki tampon gücü ortadan kaldırarak Moğolların Anadolu'ya ilerlemesini kolaylaştırmıştır.

Moğolların Türkiye Selçuklularına saldırma cesaretini artıran iç istikrarsızlıklar nelerdir?

Alaaddin Keykubad'ın ölümü, tecrübesiz II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in tahta çıkışı, vezir Sadeddin Köpek'in baskıcı politikaları ve 1240 Baba İshak (Babailer) İsyanı'nın devleti zor duruma düşürmesi.

26 Haziran 1243 Kösedağ Savaşı'nın siyasi ve ekonomik sonuçları nelerdir?

Selçuklu ordusu Baycu Noyan komutasındaki Moğollara sahte ricat taktiğiyle mağlup olmuştur. Türkiye Selçuklu Devleti Moğollara vergi ödeyen tabi bir devlet hâline gelmiş, merkezi otorite çökmüş ve bağımsızlık ilan eden beylerle II. Türk Beylikleri Dönemi başlamıştır.

Türk-İslam devletlerinde eski Türk hâkimiyet anlayışındaki 'kut' inancı ve devlet anlamındaki 'il' kelimesi hangi kavramlara dönüşmüştür?

Kut anlayışı "zillullah fi'l-arz" (hükümdar Allah'ın yeryüzündeki gölgesidir) anlayışına, devlet anlamındaki "il" kelimesi ise "mülk" ifadesine dönüşmüştür.

Türk-İslam devletlerinde halifenin hükümdara saltanatını onaylamak için gönderdiği resmi belgeye ne ad verilir?

Menşur.

Büyük Selçuklu saray teşkilatının en yetkili amiri ve tüm saray görevlilerinin başı kimdir?

Hacibü'l Hüccab.

Büyük Selçuklularda hükümdarı ve sarayı korumakla görevli muhafız birliğinin komutanına ne ad verilir?

Emîr-i Candar.

Büyük Selçuklu Devleti'nde en önemli karar organı olan Divân-ı Âlâ'ya (Büyük Divan) bağlı divanlar ve temel görevleri nelerdir?

Divân-ı Tuğraî/İnşa (iç ve dış yazışmalar), Divân-ı İstifa (maliye), Divân-ı Arz/Ceyş (askerî işler), Divân-ı İşraf (idari ve mali teftiş/denetim) ve Divân-ı Berid (posta ve haberleşme).

Büyük Selçuklu Devleti'nde Büyük Divan'a bağlı olmayan özel divanlar hangileridir?

Haksızlıklara ve şikâyetlere bakan yüksek mahkeme niteliğindeki "Divân-ı Mezâlim" ile sultanın eşinin kontrolündeki "Divan-ı Hatun".

Büyük Selçuklu taşra teşkilatında eyaletlerin idaresinden sorumlu askerî valiye ne ad verilir?

Şıhne (şahne).

Selçuklularda şehzadelerin (melik) devlet yönetimi ve eğitimi konusunda yetişmesini sağlayan öğretmenlere ne ad verilir?

Atabey.

Selçuklularda adalet teşkilatında şer'i ve örfi hukukun başındaki yetkililer kimlerdir?

Şer'i hukukun başında Kadılkudat (başkadı), örfi hukukun başında ise Emîr-i Dâd bulunur.

Devlet görevlilerine yönelik halk şikâyetlerinin karara bağlandığı, başında bizzat hükümdarın bulunduğu yargı organı hangisidir?

Divan-ı Mezâlim.

Türk-İslam devletlerinde orduyu oluşturan gulam sistemi ile ikta sistemi arasındaki temel fark nedir?

Gulam sistemi; savaş esiri ya da satın alınan kişilerden oluşan, hükümdara bağlı merkezde sürekli maaş alan daimi muhafız birlikleridir. İkta sistemi ise taşrada devlete ait arazilerin vergi gelirleriyle hazineden para harcanmadan atlı eyalet askerlerinin beslenmesidir.

Türkiye Selçuklularında deniz kuvvetleri komutanına hangi unvanlar verilirdi?

Reisü'l Bahr, Melikü's Sevahil veya Emirü's Sevahil.

XIII. yüzyılda Ahi Evran tarafından Anadolu'da kurulan Ahilik teşkilatının temel hedefleri ve esasları nelerdir?

Esnaf ve zanaatkârlar arasında dayanışmayı sağlamak, mesleki ve ahlaki eğitim vermek, malın kalitesini ve fiyatını (narh) belirlemektir. Temel kaynağı fütüvvetnameler olup; helal rızık, haya ve yardımlaşmayı esas alır.

Selçuklu toprak sisteminde 'Has', 'İkta' ve 'Vakıf' arazilerin kullanım amaçları nelerdir?

Has arazi; geliri doğrudan sultana ve hazineye ayrılan topraklardır. İkta arazi; hizmet karşılığı devlet memurlarına ve komutanlara verilip karşılığında asker beslenen topraklardır. Vakıf arazi; cami, medrese, hastane gibi hayır kurumlarının giderlerini karşılamak üzere tahsis edilen topraklardır.

Türkiye Selçuklularının uluslararası ticareti geliştirmek amacıyla uyguladığı öncü güvenlik ve destek politikaları nelerdir?

Kervansaray, han ve ribatların inşası; Venedik ve Fransız tüccarlarla ticaret anlaşmaları; gümrük vergisi indirimleri ve soyulan/zarar gören tüccarların kayıplarını karşılayan devlet sigorta sisteminin kurulması.