Thema 5

covariatieprincipe

Het idee dat gedrag moet worden toegeschreven aan mogelijke oorzaken die samen met het waargenomen gedrag optreden

Consensus

Een vorm van informatie over covariatie: of de meeste mensen zich in een bepaalde situatie op dezelfde manier of juist anders zouden gedragen

Onderscheidend vermogen

Een vorm van informatie over covariatie: of een bepaald gedrag uniek is voor een bepaalde situatie of in veel of alle situaties voorkomt

Afwaarderingsprincipe

Het idee dat mensen minder gewicht toekennen aan een bepaalde oorzaak van gedrag als andere aannemelijke oorzaken hetzelfde gedrag zouden kunnen hebben veroorzaakt

Counterfactueel denken

Gedachten over wat er had kunnen, zouden of zouden moeten zijn gebeurd ‘als alleen’ iets anders was verlopen

Emotionele versterking

Een toename van een emotionele reactie op een gebeurtenis die evenredig is aan hoe gemakkelijk het is om je voor te stellen dat de gebeurtenis niet plaatsvindt

Egoïstische attributiebias

De neiging om mislukkingen en andere negatieve gebeurtenissen toe te schrijven aan externe omstandigheden en succes en andere positieve gebeurtenissen aan zichzelf toe te schrijven

Fundamentele attributiefout

Het niet erkennen van het belang van situationele invloeden op gedrag, in combinatie met de bijbehorende neiging om het belang van karaktertrekken voor gedrag te overdrijven

Verschil tussen actor en waarnemer

Een verschil in attributie op basis van wie de causale beoordeling maakt: de actor (die relatief geneigd is om situationele attributies te maken) of de waarnemer (die relatief geneigd is om dispositionele attributies te maken)

Primacy-effect

Een vorm van volgorde-effect waarbij de informatie die als eerste in een reeks bewijsmateriaal wordt gepresenteerd, een onevenredig grote invloed heeft op het oordeel

Recency-effect

Een vorm van volgorde-effect waarbij de informatie die als laatste in een reeks bewijsmateriaal wordt gepresenteerd, een onevenredig grote invloed heeft op het oordeel

Framing-effect

De invloed op het oordeel die voortvloeit uit de manier waarop informatie wordt gepresenteerd, met inbegrip van de woorden die worden gebruikt om de informatie te beschrijven of de volgorde waarin deze wordt gepresenteerd

Construal level-theorie

Een theorie over de relatie tussen temporele afstand (en andere soorten afstand) en abstract of concreet denken: over psychologisch verafgelegen handelingen en gebeurtenissen wordt in abstracte termen nagedacht; over handelingen en gebeurtenissen die dichtbij zijn, wordt in concrete termen nagedacht

Bevestigingsvertekening

De neiging om een stelling te toetsen door te zoeken naar bewijs dat deze ondersteunt

Bottom-up-verwerking

‘datagestuurde’ mentale verwerking, waarbij een individu conclusies trekt op basis van prikkels die in de omgeving worden waargenomen

Top-down-verwerking

‘theoriegestuurde’ mentale verwerking, waarbij een individu nieuwe informatie filtert en interpreteert in het licht van reeds bestaande kennis en verwachtingen

Priming

Het presenteren van informatie die bedoeld is om een concept te activeren en het zo toegankelijk te maken. Een ‘prime’ is de stimulus die wordt aangeboden om het betreffende concept te activeren

Subliminaal

Onder de drempel van het bewuste bewustzijn

Heuristieken

Intuïtieve mentale bewerkingen, die snel en automatisch worden uitgevoerd en efficiënte antwoorden bieden op veelvoorkomende beoordelingsproblemen

Beschikbaarheidsheuristiek

Het proces waarbij beoordelingen van frequentie of waarschijnlijkheid worden gebaseerd op de mate waarin relevante voorbeelden in het geheugen opkomen

Representativiteitsheuristiek

Het proces waarbij beoordelingen van waarschijnlijkheid worden gebaseerd op de mate van gelijkenis tussen individuen en groepsprototypes of tussen oorzaak en gevolg

Vloeiendheid

Het gevoel van gemak (of moeite) dat gepaard gaat met het verwerken van informatie

Basisfrequentie-informatie

Informatie over de relatieve frequentie van gebeurtenissen of leden van verschillende categorieën in een populatie

Illusoire correlatie

De overtuiging dat twee variabelen gecorreleerd zijn, terwijl dat in werkelijkheid niet zo is

Regressie-effect

De statistische neiging, wanneer twee variabelen onvolledig gecorreleerd zijn, dat extreme waarden van de ene variabele worden geassocieerd met minder extreme waarden van de andere

Regressiefout

Het niet herkennen van de invloed van het regressie-effect en in plaats daarvan een causale theorie aanbieden voor wat in werkelijkheid een eenvoudige statistische regelmaat is

Gemeenschapsrelatie

Een relatie waarin de individuen een bijzondere verantwoordelijkheid voor elkaar voelen en geven en ontvangen volgens het principe van behoefte. Dergelijke relaties zijn vaak van lange duur

Uitwisselingsrelatie

Een relatie waarin individuen weinig verantwoordelijkheid jegens elkaar voelen; geven en ontvangen worden bepaald door overwegingen van rechtvaardigheid en wederkerigheid. Dergelijke relaties zijn meestal van korte duur.

Sociale-uitwisselingstheorie

Een theorie die is gebaseerd op het idee dat hoe mensen tegen een relatie aankijken, afhangt van hun inschatting van de kosten en baten ervan

Vergelijkingsniveau

Verwachtingen die mensen hebben over wat ze uit een relatie zouden moeten halen

Vergelijkingsniveau voor alternatieven

Verwachtingen die mensen hebben over wat ze uit beschikbare alternatieve relaties kunnen halen

Gerechtigheidstheorie

Het idee dat mensen gemotiveerd zijn om in hun relaties naar eerlijkheid, of gerechtigheid, te streven. Een relatie wordt als rechtvaardig beschouwd wanneer de verhouding tussen voordelen en kosten voor beide partners vergelijkbaar is

Hechtingstheorie

Het idee dat vroege hechtingsbanden met ouders en andere verzorgers de relaties van een persoon gedurende zijn hele leven kunnen bepalen

Angstdimensie van hechting

Een facet van hechting dat weergeeft in hoeverre iemand zich zorgen maakt over afwijzing en verlating door relatiepartners

Vermijdingsdimensie van hechting

Een facet van hechting dat weergeeft in hoeverre iemand zich op zijn gemak voelt bij intimiteit en afhankelijkheid van relatiepartners

Functionele afstand

De invloed van de fysieke indeling die bepaalde activiteiten bevordert of remt, waaronder contact tussen mensen

Mere-exposure-effect

Het idee dat herhaalde blootstelling aan een prikkel, zoals een voorwerp of een persoon, leidt tot een grotere voorkeur voor die prikkel

Complementariteit

De neiging van mensen om anderen op te zoeken met kenmerken die verschillen van, en een aanvulling vormen op, hun eigen kenmerken

Halo-effect

De gangbare overtuiging (al dan niet juist) dat aantrekkelijke personen naast hun uiterlijke verschijning nog een hele reeks positieve eigenschappen bezitten

Reproductieve fitheid

Het vermogen om de eigen genen door te geven aan volgende generaties

Investeringsmodel van toewijding

Een model van interpersoonlijke relaties dat stelt dat er drie determinanten zijn die ervoor zorgen dat partners meer toegewijd zijn aan elkaar: tevredenheid over de relatie, weinig alternatieve partners en investeringen in de relatie

Waargenomen responsiviteit van de partner

De mate waarin mensen hun partners ervaren als begripvol, bevestigend en responsief ten opzichte van hun behoeften