wojsko polskie w XVI/XVII w - typy wojsk, formacje, podział

pospolite ruszenie

powoływanie pod broń całej szlachty i tych z mieszczan krakowskich, wileńskich i lwowskich, którzy posiadali dobra ziemskie, także wójtów i sołtysów z dóbr świeckich i duchownych. Był to powszechny sposób prowadzenia wojny w średniowiecznej Europie i innych rejonach świata przed wprowadzeniem armii zawodowych – zaciężnych lub z poboru. Żołnierze zobowiązani byli sami dbać o swoje wyposażenie i uzbrojenie. Formacja przedstawiała sobą bardzo różną wartość bojową i wyszkolenie, które zależały przede wszystkim od stopnia doświadczenia zdobytego w walkach.

Pod koniec przekształciło się z podstawowych sił zbrojnych formację pomocniczą, jednak ciągle ważną ideologicznie. W Polsce siedemnastowiecznej było traktowane raczej jako ostateczny środek obrony Rzeczypospolitej, niż jako aktywna siła militarna - po raz ostatni zostało zwołane w 1672 r.

Wojsko kwarciane

zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 przez Zygmunta II Augusta, liczące od 1000 do 6000 ludzi. W czasie pokoju ich liczba była ograniczana. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetman. Wojsko złożone głównie z jazdy, oraz niewielkich ilości piechoty i artylerii.

Obrona potoczna

stałe wojsko zaciężne i instytucje dowodzenia, utrzymywane od przełomu XV i XVI wieku przez króla, broniące południowo-wschodniej granicy państwa przed najazdami tatarskimi. W czasie pokoju formacja ta liczyła około 1500–3000 żołnierzy, stacjonujących na Podolu w zamkach Trembowli, Baru i Kamieńca Podolskiego. Została zastąpiona wojskiem kwarcianym po reformach w 1563 roku.

Wojska suplementowe

zawodowi żołnierze powoływani w momentach poważniejszego zagrożenia (najazd tatarski, wojna).

Ich żołd był opłacany z podatków nałożonych doraźnie przez sejm, płaconych przez województwa. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana i różnili się od kwarcianych tylko sposobem finansowania oraz niewiele poziomem wyszkolenia. W 1652 roku połączeni z wojskiem kwarcianym, tworząc wojsko komputowe.

wojsko komputowe

rodzaj wojsk w Polsce w XVII i XVIII wieku, w zależności od potrzeby tworzone zarówno w autoramencie narodowym, jak i cudzoziemskim. Powstało po klęsce pod Batohem, podczas której wymordowano większość polskich jeńców-oficerów stanowiących kręgosłup zawodowej armii - zniesiono wtedy podział na wojsko kwarciane i suplementowe, tworząc jednolitą formację stałego wojska zaciężnego, finansowanego z kasy województw. Liczyło w czasach pokoju 12 tys. dla Korony i 6 tys. dla Litwy, a podczas wojny 24–40 tys. dla Korony oraz 8–22 tys. dla Litwy.

komput

etat wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku, ustalany na sejmie walnym zarówno dla Korony, jak i Litwy. W pierwszej połowie XVII w. spis ten obejmował tylko wojska zaciągane na czas wojny, a od 1652 również regularne oddziały wojskowe.

piechota wybraniecka

rodzaj oddziałów wojskowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, do której rekrutowani byli jedynie chłopi z dóbr królewskich - z każdych 20 łanów był wyznaczony 1 łan, na którym osadzony chłop byłby wolny od wszelkich ciężarów, a w zamian za to byłby obowiązany służyć w wojsku z własnym uzbrojeniem i oporządzeniem (rusznica, topór o długim stylisku i szabla). Po raz pierwszy użyci pod Wielkimi Łukami i Pskowem podczas wojny polsko-moskiewskiej 1577–1582.

piechota niemiecka

piechota autoramentu cudzoziemskiego, powstała na mocy reformy wojska Rzeczypospolitej za Władysława IV w 1633 roku, zorganizowana na wzór niemiecki i posługująca się głównie bronią palną i rapierami (polski odpowiednik landsknechtów). Były to oddziały najemne, werbowane na zlecenie polskie w Niemczech i uzupełniane przez zaciąg ochotników na ziemiach polskich. Mimo to byli liczniejsi niż piechota węgierska czy polska, gdyż zaciągano zazwyczaj już gotowe i wyszkolone oddziały. Stosowali taktykę kontrmarszu.

Chorągwie kopijnicze

w wojsku polskim XV-XVI wieku jeden z dwóch rodzajów jazdy - składały się z ciężkozbrojnych kopijników, uzbrojonych w zbroje, kopie i miecze oraz z lekkozbrojnych strzelców (dwóch na jednego kopijnika). Później zastąpiona przez husarię jako oddział ciężkiej jazdy.

Chorągwie strzelcze

w wojsku polskim XV-XVI wieku jeden z dwóch rodzajów jazdy - składały się z lekkozbrojnych strzelców, uzbrojonych w pancerz, łebkę, niekiedy tarczę, kuszę i miecz lub lżejszą szablę oraz z ciężkozbrojnych kopijników (na jednego kopijnika przypadało czterech strzelców). Później zastąpione przez jazdę kozacką jako oddział lekkiej jazdy

Jazda kozacka

lekko i średnio-zbrojna jazda w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, używana zazwyczaj jako wsparcie husarii w XVI i XVII wieku - drugi po husarii, ale nie mniej ważny element armii polsko-litewskiej, pośrednie między jazdą ciężką i lekką. Żołnierze ci uzbrojeni byli w szable, łuki i broń palną. Z czasem zaczęli wkładać kolczugi i lekkie zbroje oraz używać lekkich, okrągłych tarcz (kałkanów). Jedna chorągiew miała od 50 do 200, ale najczęściej około 100 żołnierzy. Oficerami danej chorągwi byli rotmistrz, porucznik i chorąży. Nazywani czasem pancernymi, na Litwie nazywani petyhorcami.

Husaria

elitarna ciężka jazda Rzeczypospolitej Obojga Narodów, składająca się z najzamożniejszej szlachty, należąca do autoramentu narodowego. Sformowana w 1503, a rozwiązana w 1776 r., jej zadaniem podczas bitwy było wbicie się w ugrupowanie nieprzyjaciela i złamanie jego szyków, co umożliwiało wejście do boju lżejszym formacjom polskiej jazdy. Jako podstawowego wyposażenia używała długiej na 4,5–5,5 m wydrążonej w środku kopii, zbroi, szabli oraz pistoletów.

Piechota węgierska, hajducy

formacja wojsk Rzeczypospolitej, zorganizowanej na sposób węgierski przez Stefana Batorego w XVI wieku. Stanowili gwardię przyboczną władców Polski i hetmanów Rzeczypospolitej. Tworzyła jednostki (chorągwie) od 100 do 600 żołnierzy. W bitwie zazwyczaj pełniła funkcje pomocnicze względem jazdy, której głównym zadaniem było przełamanie szyków wroga. Podstawowe uzbrojenie stanowiła długa broń palna, krótkie berdysze, szable i siekierki. Formacją dowodził hetman piechoty węgierskiej. Ochotnicy wstępujący w szeregi tego rodzaju wojsk pochodzili głównie z ludzi „luźnych” - szlachta pełniła funkcje oficerskie. W XVII w pełnili głównie funkcje reprezentacyjne.

chorągwie wołoskie

Lekka, nienosząca zbroi jazda, uzbrojeni w szable/pałasze oraz pistolety i łuki lub rusznice. Używali koni gorszej jakości niż wszystkie inne rodzaje jazdy. Ich główne zadania, to rozpoznanie, ubezpieczanie reszty wojsk i komunikacja między nimi, podjazdy, „chwytanie języka” i pościg za uciekającym nieprzyjacielem. Żołnierze rekrutowani z obszarów Mołdawii i Wołoszczyzny, później istniał w nich duży odsetek Polaków, Kozaków i Rusinów, czasem służyli nawet Serbowie i Turcy. Najemnikami byli wyłącznie ochotnicy.

chorągwie tatarskie

Formacje lekkiej jazdy tworzone p Tatarów, pochodzących ze Złotej Ordy, osiedlających się na Litwie od początku XIV wieku. Przybysze otrzymywali od władcy (księcia Witolda) osobne przywileje, gwarantujące wolność wyznania oraz ziemię, w zamian za obowiązek konnej służby wojskowej w osobnych chorągwiach. Podobne do innych chorągwi lekkiej jazdy, składające się głównie z Tatarów polskich mieszkających na terenie Korony i Litwy oraz z uciekinierów z Krymu. Początkowo te formacje występowały głównie w prywatnych wojskach magnackich. W armiach państwowych Rzeczypospolitej Obojga Narodów pojawiły się dopiero po 1648 roku. Pierwowzór ułanów. Nazywani Lipkami lub Muślinami.

arkebuzerzy

jazda lub piechota autoramentu cudzoziemskiego, której podstawową broń stanowiły arkebuzy, a później krótsze i poręczniejsze bandolety, poza tym dwa pistolety i rapier (początkowo jako poruszająca się konno piechota, ostrzeliwująca nieprzyjaciela z niewielkiego dystansu, podobnie jak późniejsi dragoni). Gdy arkebuzy zostały zastąpione przez muszkiety, nazywano ich muszkieterami. Na ziemiach polskich pojawili się za panowania Stefana Batorego, oddziały te występowały w XVI i XVII stuleciu i jako kawaleria strzelcza przetrwały do czasów Jana Sobieskiego, kiedy zostały zastąpione przez rajtarię. Używano ich mało w RP, prawdopodobnie ze względu na kosztowne utrzymanie.

rajtaria

ciężka jazda uzbrojona w rapiery i pistolety i nosząca ciężką zbroję, pojawiła się w RP za panowania Stefana Batorego. Powstała obok arkebuzerów w połowie XVI wieku w Niemczech, w związku z rozwojem broni palnej i związaną z tym utratą znaczenia ciężkiej jazdy.

kirasjerzy

ciężka jazda walcząca w zbroi z metalowych płyt, walcząca bronią białą z pistoletami w zapasie - pozostałość średniowiecznych chorągwi pancernych. Używana w XVI-XVII w.

huzarzy

lekka jazda uzbrojona i umundurowana na sposób węgierski - uzbrojona w szable i lekką broń strzelecką, umundurowana w dolman i mentyk węgierski

dragoni

formacja piechoty poruszająca się konno i walcząca pieszo, używająca broni strzeleckiej i białej, zwykle nienosząca zbroi. W wojskach koronnych występowała od 1618 r., a od połowy XVII w. stanowiła około połowy całości sił zbrojnych Rzeczypospolitej. Jej liczba rosła od lat 20. XVII w. wraz ze zwiększaniem się potrzeby używania na polu walki jednostek dysponujących dużą siłą ognia. W przeciwieństwie do reszty jazdy zgrupowani w regimenty zamiast pułków

piechota łanowa

rodzaj oddziałów wojskowych w Polsce XVII w wzorowany na piechocie wybranieckiej, do których pierwszy zaciąg przeprowadzono w 1655 r. wśród chłopów z dóbr królewskich, szlacheckich i kościelnych - każdy właściciel ziemski miał obowiązek wystawić jednego żołnierza z 15 łanów ziemi uprawnej, uzbrojonego, umundurowanego i z zapasem żywności na okres kampanii oraz pewną sumą pieniędzy.

W 1653 r. król zażądał wystawienia tego rodzaju wojska zamiast pospolitego ruszenia. Spodziewał się uzyskać w ten sposób 10 000 żołnierzy, ale w praktyce ich liczba nie przekroczyła 5000 ludzi. Od 1673 r. została zastąpiona przez zaciąg według liczby budynków mieszkalnych.

piechota dymowa

Kontynuacja oddziałów wojskowych formowanych z chłopów i mieszkańców miast w ilości 1 na 20 domów we włościach królewskich oraz kościelnych i 1 na 30 domów w dobrach należących do szlachty. System rekrutacji tym sposobem przynosił zwykle mniejsze efekty od oczekiwanych. Dotyczyło to zarówno liczby, jak i jakości wojsk. Pod koniec XVII żołnierze ci byli wcielani do innych jednostek piechoty typu cudzoziemskiego

wojsko ordynackie

oddziały wojskowe wystawiane i utrzymywane na potrzeby Rzeczypospolitej Obojga Narodów przez ordynacje magnackie (niepodzielne majątki) w XVI-XVIII w. - przywilej ordynacji był nadawany przez króla i zatwierdzany przez sejm w zamian za obowiązek wystawiania i utrzymywania określonej liczby żołnierzy. Wojska te przeznaczone były na załogi ważnych twierdz znajdujących się na obszarach ordynacji (na przykład Dubno, Zamość, Słuck), a w czasie wojny część z nich była zobowiązana stawić się pod rozkazy hetmana. Pomimo tego te wojska rzadko brały udział w działaniach polowych.

wojsko prywatne

wojska składające się głównie z zawodowych wojsk zaciężnych, zarówno narodowego jak i cudzoziemskiego autoramentu w XVI-XVIII wieku. Świetnie uzbrojone, wyszkolone i najlepiej opłacane. Nie podlegały władzy hetmańskiej, chyba że za zgodą właściciela (magnata), który na ogół stawał na ich czele. W skład oddziałów prywatnych wchodzili też ludzie osadzeni na tak zwanej posłudze wojennej: semeni (Kozacy lub chłopi zwolnieni ze świadczeń pieniężnych lub pańszczyzny w zamian za służbę wojskową na każde wezwanie), dzierżawcy, klienci magnaccy oraz pospolite ruszenie z ziem wydzierżawianych szlachcie przez magnata.

Wszystkie te składniki prywatnych sił zbrojnych wykorzystywane były do ochrony włości magnata przed Tatarami czy agresywnymi sąsiadami, do prowadzenia polityki wewnętrznej (pojawianie się na sejmach z własnym wojskiem było zjawiskiem normalnym) i zewnętrznej , a także jako uzupełnienie dla wojsk ogólnopaństwowych w czasie konfliktów z krajami ościennymi, czy w momentach tłumienia buntów kozackich.

kaprowie

zalegalizowani korsarze na usługach XV/XVI wiecznych królów Polski, użyci po raz pierwszy podczas wojny trzynastoletniej (1454–1466) za Kazimierza Jagiellończyka. Ich podstawowym zadaniem była blokada portów krzyżackich, atakowanie statków kupieckich dowożących Krzyżakom zaopatrzenie, patrolowanie wód przybrzeżnych i wysadzanie desantów wojskowych na wybrzeża terenów kontrolowanych przez Zakon. Flota ich statków została rozbita przez

Smok

nazwa pierwszego polskiego galeonu

Święty Jerzy, Latający Jeleń, Czarny Kruk

nazwy polskich okrętów w XVII w

Komisja Morska

pierwszy polski urząd nadzorujący marynarkę wojenną, utworzona w 1568 przez króla Zygmunta II Augusta. Do jej zadań należało - rozliczanie kapitanów okrętów kaperskich z ich działalności, pilnowanie dyscyplin wśród załóg, wydawanie im instrukcji odnośnie do dalszych działań, nadzór nad dalszym powiększaniem polskiej floty. Jej działalność ustała wraz ze śmiercią Zygmunta II Augusta (1572); jej kontynuacją była utworzona w 1626 Komisja Okrętów Królewskich.

dywizja

inna nazwa kolumny zbrojnych

janczarzy

utworzone w XIV wieku elitarne oddziały regularnej piechoty tureckiej podlegające bezpośrednio sułtanom Imperium Osmańskiego. Członkowie byli przymusowo rekrutowani z chrześcijańskich rodzin i dopiero pod koniec XVI wieku dopuszczono wstępowanie muzułmanów, którzy zaczęli stanowić większość Korpusu. Przez cały czas istnienia służyli sułtanom jako ochroniarze tworząc ich prywatną gwardię. W Chanacie Krymskim dowodzone przez agę tatarskiego.

chorągiew

podstawowa jednostka organizacyjno-taktyczna jazdy rycerskiej o liczebności ok 500 żołnierzy w XV/XVI w i liczebności nieco ponad 100 żołnierzy w XVII w. Początkowo często zwana rotą, a po cudzoziemsku kompanią. Dowodzona przez rotmistrza, porucznika lub chorążego

sotnia

Konny oddział kozaków/Konny oddział w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku. Nazwa pochodząca od liczebności (100 żołnierzy).

regiment

oddział piechoty cudzoziemskiego pochodzenia, mające 1000-1200 żołnierzy i dowodzone przez oberstera. Składały się z kilku kompanii mających 2/3 muszkieterów i 1/3 pikinierów. Dzielił się na kilka batalionów lub szwadronów (jazda)

pułk

oddział jazdy mający 100-1200 żołnierzy - Tatarów, Kozaków, ułanów i lekkiej jazdy narodowego autoramentu

komunik

oddział konnicy zdolny do szybkich i niespodziewanych działań bojowych poruszający się bez taborów i armat, ale z dodatkowymi końmi

Garnizon

określenie korpusu wojsk stacjonujących w określonym miejscu, dawniej w celu jego ochrony, obecnie zaś miejsce stacjonowania jest wykorzystywane jako baza wojskowa. Nazywano tak również miejscowość lub kilka położonych obok siebie miejscowości, w których stale lub czasowo rozmieszczone są jednostki wojskowe.

wycieczka

zbrojny wypad niewielkiego oddziału wojsk oblężonej twierdzy, zazwyczaj w celu unieszkodliwienia postępów prac oblężniczych, jak na przykład zagwożdżenia dział, spalenia machin oblężniczych, zabicia kopaczy kopiących tunele pod murami celem założenia min, czy też zdobycia zaopatrzenia.

Organizowany zazwyczaj nocą, lub gdy z powodu mgły, śnieżycy bądź ulewy czujność przeciwnika była najmniejsza.