Forn-Grikkir og Hellenismi

Orðaforðaspjöld um sögu, samfélag, stjórnmál, goðafræði, heimspeki og vísindi Forn-Grikkja og helleníska tímans byggð á fyrirlestrarglósum.

Mínótárus

Kynjavera sem var sonur konu Mínosar og sænauts sem Póseidon sendi; ungu fólki frá Aþenu var fórnað í kjaft hans uns Þeseifur drap hann.

Línuletur B

Letur sem Egear tóku upp á árunum 1600–1400 f.Kr. í kjölfar aukinna samskipta við Mýkenumenn, og tekist hefur að ráða.

Heinrich Schliemann

Fornleifafræðingur sem hóf uppgröft um 1870 e.Kr. eftir lestur Hómerskviða, fann Trójuborg í Litlu-Asíu og gróf síðar upp Mýkenuborg.

Dórar

Þjóðflokkur sem réð yfir járnvopnum og tók völdin á Grikklandi um 1100 f.Kr.

Pólis

Grískt borgríki sem náði yfir borg, smáþorp og aðliggjandi sveitahérað.

Aristókratí

Höfðingjastjórn sem komst víða á í grísku borgríkjunum um 700 f.Kr.

Tyranní

Einræði sem varð ríkjandi víða um 600 f.Kr. í kjölfar átaka milli borgarastéttar og höfðingja.

Ólympíuleikarnir

Íþrótta- og trúarhátíð til heiðurs Seifi sem haldin var fjórða hvert ár frá 776 f.Kr. til 393 e.Kr., þar sem frjálsbornir karlmenn kepptu naktir.

Sólon

Arkon í Aþenu um 595 f.Kr. sem bannaði skuldaþrældóm, leysti bændur undan skuldum, skipti þjóðfélaginu í fjórar stéttir og kom á 400 manna ráðinu.

Kleisþenes

Stjórnmálamaður sem efldi 500 manna ráðið fyrir alla 18 ára frjálsborna karlmenn og er oft nefndur faðir hins aþenska lýðræðis.

Helótar

Fyrri íbúar í Lakóníuhéraði sem Spartverjar (Dórar) hnepptu í þrældóm.

Períókar

Hringbyggjar sem bjuggu umhverfis Spörtu og stunduðu verslun og iðnað.

Pelópsskagabandalagið

Bandalag borgríkja sem Spartverjar stofnuðu um 560 f.Kr. og leit lýðræðisríki hornauga.

Þemistókles

Leiðtogi í Aþenu sem fékk því framgengt að gróði úr nýfundnum silfurnámum væri nýttur til að smíða 200 herskip.

Deleyska sjóborgasambandið

Bandalag grískra borgríkja stofnað árið 477 f.Kr. undir forystu Aþenu sem vann aftur borgríkin í Litlu-Asíu og tryggði Aþenu stjórnmála- og efnahagslega yfirburði.

Periklesaröld

Tímabilið 460–430 f.Kr. sem oft er kallað gullöld Aþenu; einkenndist af menningarblóma, uppbyggingu Parþenon og upptöku launagreiðslna fyrir opinber störf.

Pelópsskagastríðið

Langvinnt stríð á árunum 431–404 f.Kr. milli Pelópsskagabandalagsins og deleyska sjóborgasambandsins sem lauk með ósigri Aþenu.

Konungsfriðurinn

Friðarsamkomulag frá 387 f.Kr. sem Persar stóðu fyrir og tryggði þeim aftur yfirráð yfir grískum borgríkjum í Litlu-Asíu.

Filippus II.

Konungur Makedóníu frá 359 f.Kr. sem gerði ríkið að herveldi, sigraði Aþenu og Þebu við Keróneu 338 f.Kr. en var myrtur árið 336 f.Kr.

Alexander mikli

Sonur Filippusar II. sem lagði undir sig Persaveldi, komst allt að Indusfljóti og breiddi út gríska menningu uns hann lést 323 f.Kr.

Hellenismi

Menningarsamruni austrænna og grískra áhrifa sem hófst með herferð Alexanders mikla og stóð frá um 330 til 30 f.Kr.

Ríki Selevkída

Ósamstætt stórríki í Sýrlandi sem varð til eftir dauða Alexanders mikla og brotnaði fljótt upp.

Ptólemear

Konungsætt af grísk-makedónskum uppruna sem fór með völd í Egyptalandi frá dögum Alexanders mikla fram á daga Kleópötru.

Kaos

Gapandi tóm sem var til í upphafi heims samkvæmt grískri goðafræði áður en Gaia og Tartaros urðu til.

Tartaros

Myrkir undirheimar sem voru neðst í Hadesarheimi þangað sem goðsagnaverur fóru sem urðu sekar um ódæði.

Prómeþeifur

Títan sem bjó til mennina úr leir áður en gyðjan Aþena gaf þeim líf.

Ókeanos

Mikill sjór sem samkvæmt heimsmynd forngrískrar goðafræði umkringdi jörðina.

Seifur

Æðstur Ólympsguða og vörður laga og reglu sem ríkti yfir himninum; einkennistákn hans voru eldingin, örninn og Ægisskjöldurinn.

Hera

Drottning himnanna, kona Seifs og verndargyðja hjónabandsins; hafði páfuglinn sem einkennistákn.

Póseidon

Konungur sjávarins og guð jarðskjálfta; hestar og naut voru honum helguð og bar hann þrífork sem einkennistákn.

Aþena (gyðja)

Meygyðja visku, snilli, hernaðarkænsku, handiðna og lista og verndari borgríkjasamfélagsins; einkenndist af vopnum, herklæðum og uglu.

Apollon

Guð líkamsfegurðar, hreysti, ljóss, tónlistar, skáldskapar og bogfimi sem grundvallaði véfréttina í Delfi með því að drepa slönguna Pýþon.

Hermes

Sendiboði guðanna og fylgdarmaður sálna til undirheima, einnig guð mælskulistar, vegfarenda, hjarðmanna, kaupmanna, þjófa og íþrótta.

Díonýsos

Vín- og frjósemisguð, yngstur Ólympsguða (nefndur Bakkus hjá Rómverjum), tengdur leyndum trúarfélögum.

Pan

Hjarðmannsguð með geitafætur, klaufir og horn sem spilaði á flautu og gat vakið felmtur eða ótta (panik).

Þales

Elstur jónísku náttúruspekinganna, oft nefndur faðir heimspekinnar, sem taldi vatn vera grundvallarefni alls.

Empedókles

Náttúruspekingur sem hélt því fram að grundvallarefnin væru fjögur: loft, eldur, jörð og vatn (höfuðskepnurnar fjórar).

Demókrítos

Heimspekingur á 5. öld f.Kr. sem setti fyrstur fram kenningu um að tilveran væri samsett úr ódeilanlegum frumeindum (atómum).

Sófistar

Kennarar í rökfræði og mælsku sem aðhylltust afstæðishyggju, efahyggju og einstaklingshyggju og voru lítt trúaðir.

Sókrates

Heimspekingur sem gerði siðfræði að þungamiðju heimspekinnar, leitaði algildra sanninda en var dæmdur til dauða árið 399 f.Kr.

Frummyndakenningin

Kenning Platóns sem kveður á um að efnisheimurinn sé aðeins ófullkomið endurskin frummyndaheimsins.

Aðleiðsla (induktion)

Aðferð sem Aristóteles beitti til að móta raunhyggju (empirisma) með því að byggja þekkingu á athugunum á raunveruleikanum og íhugun.

Hippókrates

Frumkvöðull sem kallaður er faðir læknisfræðinnar fyrir að losa lækningar frá trúnni og hafna því að sjúkdómar væru refsing guðanna.

Heródótos

Fyrsti sagnaritarinn, nefndur faðir sagnfræðinnar, sem ferðaðist víða og skrifaði hlutlausa frásögn af Persastríðum.

Þúkydídes

Sagnaritari sem ritaði sögu Pelópsskagastríðsins og beitti aðferðum kennisögu.

Parþenon (Meyjahofið)

Frægasta bygging Grikklands, reist í dórískum stíl á Attíkuhæð á 5. öld f.Kr. í stjórnartíð Periklesar.

Epikúrismi

Heimspekistefna kennd við Epikúros sem lagði áherslu á hamingjuleit með lífsnautnum og flótta frá sársauka.

Stóuspeki

Heimspekistefna stofnuð af Zenon sem boðaði hamingju í gegnum einfalt meinlætalíf og ræktun skyldu sinnar.

Múseion

Merk menntastofnun í Alexandríu á helleníska tímanum sem hýsti allt að 700 þúsund bókrollur og var miðstöð vísinda.

Eratosþenes

Vísindamaður við Múseion á 3. öld f.Kr. sem reiknaði ummál jarðar.

Aristarkos frá Samos

Fræðimaður á helleníska tímanum sem setti fram sólmiðjukenninguna, þótt lítið mark væri tekið á henni á þeim tíma.