Maatschappijleer PWW 1

Rechtstaat

is een staat waarin je als burger met grondrechten wordt beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur van de overheid

Autoritaire rechtstaat

is een staat waarin een machthebber of een kleine groep mensen bepaalt wat de regels zijn

Democratische rechtstaat

is een staat waarin burger kunnen deelnemen aan vrije verkiezingen en daarmee indirecte inspraak hebben in politieke kwesties

Sociale rechtstaat

is een staat waarin wetten en voorzieningen zijn om de welvaart van burgers te bevorderen

Rechtszekerheid

dat de burgers van een land erop kunnen vertrouwen dat de regels en afspraken in de wet duidelijk zijn en nageleefd worden, zodat ze weten waar ze aan toe zijn.

Sociaal contract

Boek: waarin mensen tot afspraken komen om in natuurlijke vrijheid en gelijkheid te kunnen leven.

Docent: Een denkbeeldige overeenkomst waarbij een groep mensen macht/eigen vrijheid overdraagt aan een machtsinstantie (zoals de overheid) in ruil voor orde en veiligheid.

geweldsmonopolie

Het alleenrecht van de staat om geweld te gebruiken

Beginsel van de grondrechten

Alle mensen zijn in vrijheid en gelijkheid geboren en moeten ook zo kunnen samenleven.

Soevereiniteits- en democratiebeginsel

Mensen sluiten gezamenlijk een vredesakkoord, een sociaal contract.

Legaliteitsbeginsel

Er is een staat die het sociaal contract tussen mensen kan afdwingen, maar die strikt gebonden is aan de wetten die de partijen zelf hebben opgesteld.

Beginsel van de trias politica

De amcht van de staat wordt begrensd door de interne scheiding van de staatsmacht

Verlichte dictatuur

Kabinet

Het dagelijks bestuur van het land, bestaande uit ministers en staatssecretarissen.

Regering

De koning en de ministers.

Minister

Lid van de regering en van het kabinet.

Staatssecretaris

Lid van het kabinet dat verantwoordelijk is voor een deel van het beleidsterrein van de minister.

Premier

De voorzitter van de ministerraad, ook wel de minister-president genoemd.

Ministeriële verantwoordelijkheid

Ministers zijn verantwoordelijk voor hun eigen beleid en voor alles wat de koning zegt en doet.

Stemrecht

Het parlementaire recht om wetsvoorstellen te aanvaarden of te verwerpen.

Recht van amendement

De mogelijkheid van de Tweede Kamer om een wetsvoorstel te wijzigen.

Recht van initiatief

De mogelijkheid van de Tweede Kamer om een wetsvoorstel in te dienen

Budgetrecht

Het parlementaire recht om de rijksbegroting wel of niet goed te keuren

Recht van motie

Het parlementaire recht tot een verzoek aan de minister om iets te doen of juist niet te doen.

Vragenrecht

Het parlementaire recht om zowel schriftelijke als mondelinge vragen te stellen aan de minister.

Recht van interpellatie

Het parlementaire recht om een spoeddebat aan te vragen met de bewindspersoon.

Recht van onderzoek en enquête

Het parlementaire recht om een onderdeel van het regeringsbeleid grondig te onderzoeken.

Poldermodel

Nederlandse democratische cultuur waarbij partijen bereid zijn compromissen te sluiten en met elkaar te overleggen.

Dualisme

De duidelijke taakverdeling tussen regering en parlement die voortvloeit uit het principe van de trias politica.

Politieke partij

Een groep mensen met globaal dezelfde ideeën over een ideale samenleving.

One-issue partij

Partij die één specifieke doelgroep vertegenwoordigt of vooral naar één aspect van de samenleving kijkt.

Niet-democratische partij

Partij met standpunten die in strijd zijn met de rechtsstaat.

Zwevende kiezers

Kiezers die niet bij elke verkiezing op dezelfde partij stemmen.

Ideologie

Een samenhangend geheel van ideeën over de mens en de gewenste inrichting van de samenleving.

Politiek links

Een politieke ideologie die een actieve overheid wil om de ongelijkheid tussen mensen te verminderen.

Politiek rechts

Een politieke ideologie die de nadruk legt op eigen verantwoordelijkheid en zo min mogelijk bemoeienis van de overheid op sociaaleconomisch gebied wil.

Politieke midden

Een politieke ideologie die zowel linkse als rechtse standpunten heeft.

Liberalisme

Politieke stroming die de vrijheid en eigen verantwoordelijkheid van burgers centraal stelt en streeft naar een terughoudende overheid.

Socialisme

Politieke stroming die streeft naar vermindering van sociale ongelijkheid door een actieve rol van de overheid.

Communisme

Vorm van socialisme, waarbij gelijkheid bereikt zou worden door revolutie te ontketenen bij de arbeiders en kapitaal collectief bezit te maken.

Sociaaldemocratie

Vorm van socialisme die gelijke kansen benadrukt en streeft naar een sterke rol van de overheid om gelijkheid tot stand te brengen.

Confessionalisme, christendemocratie

Politieke stroming die zich baseert op het christelijk geloof en uitgaat van een organische staatsopvatting met bijpassende waarden als naastenliefde en saamhorigheid

Ontideologisering

Het verdwijnen van ideologie als leidraad voor hoe de samenleving moet worden ingericht.

Ecologisme

Politieke stroming die de zorg voor de aarde centraal stelt waarbij het bestrijden van de klimaatcrisis en beschermen van het milieu voorop staan

Populisme

Politieke stijl die de stem van het volk wil laten horen en zich keert tegen de elite

Progressief

Vooruitstrevend zijn en de maatschappij willen veranderen.

Conservatief

Behoudend zijn en benadrukken wat al is bereikt.

Reactionair

Op sociaal-cultureel gebied terug willen naar de situatie van vroeger.

Kosmopolitisch

Het land is onderdeel van een groter, geglobaliseerd geheel, waarin we onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Nationalistisch

Het eigen land en de eigen identiteit moeten afgeschermd en beschermd worden tegen invloeden van buitenaf.

Soevereiniteit

Het exclusieve recht van een staat om zonder inmenging van buitenaf beslissingen te nemen.

Politiek

Het maken van keuzes waaraan alle burgers in een staat zijn gebonden

Algemeen belang

Zaken die voor veel mensen belangrijk en nuttig zijn.

Directe democratie

Een bestuursvorm waarbij de bevolking direct invloed uitoefent op de politieke besluitvorming.

Representatieve democratie

Een bestuursvorm waarbij het volk vertegenwoordigers kiest die de beslissingen nemen en aan de bevolking verantwoording moeten afleggen over hun beleid.

Parlementair stelsel

Representatieve democratie waarbij de bevolking via verkiezingen een volksvertegenwoordiging kiest, het parlement.

Constitutionele monarchie

Een staatsvorm waarin de taken en bevoegdheden van het staatshoofd in de Grondwet zijn vastgelegd

Presidentieel stelsel

Representatieve democratie waarin de bevolking niet alleen het parlement, maar ook het staatshoofd kiest.

Parlementaire democratie

Een democratie met een parlementair stelsel.

Dictatuur

De meest vergaande vorm van een autoritair regime, waarin inwoners vrijwel rechteloos zijn..

Autoritair regime

Een bestuursvorm waarbij alle macht in handen is van één persoon (dictator), een familie, een kleine groep mensen, een partij of militairen.

Censuur

Overheidscontrole van de media en kunstuitingen.

Wetgevende macht

Deze staatsmacht maakt de wetten waaraan burgers en overheid zich moeten houden.

Uitvoerende macht

Deze staatsmacht zorgt ervoor dat eenmaal goedgekeurde wetten worden uitgevoerd.

Rechterlijke macht

Deze staatsmacht beoordeelt of burgers of machthebbers wetten hebben overtreden en doet uitspraak in conflicten.

Checks and balances

De machten controleren elkaar ('checks') en werken evenwichtig samen ('balances').

Discretionaire bevoegdheid

De bevoegdheid om in sommige gevallen zelfstandig beslissingen te nemen over hoe een wet wordt toegepast.

Klassenjustitie

Vorm van justitie die meer vermogenden of beter opgeleiden door wetgeving, behandeling of rechterlijke uitspraken bevoorrecht en mensen die niet tot deze klasse behoren benadeelt.

Jurisprudentie

Alle eerdere uitspraken van alle rechters samen.

Legaliteitsbeginsel

De overheid mag alleen de vrijheid van burgers inperken als de rechtmatigheid van die beperking is vastgelegd in wetten en regels die door het parlement zijn aangenomen.

Rechtszekerheid

Erop kunnen rekenen dat rechten gerespecteerd worden.

Recht

Het geheel van in wetten vastgelegde regels.

Rechtsorde

De manier waarop het recht is georganiseerd.

Constitutionele monarchie

Een staatsvorm waarin de taken en bevoegdheden van het staatshoofd in de grondwet zijn vastgelegd.

Censuskiesrecht

Het kiesrecht is slechts voorbehouden aan een kleine groep mannelijke burgers die een bepaald bedrag aan belasting betalen.

Nachtwakersstaat

Een staat die zich voornamelijk inzet voor bewaking van de veiligheid van de burgers.

Klassiek grondrechten

Burgerlijke en politieke rechten die de overheid moet garanderen.

Sociaal grondrechten

Economische, sociale en culturele rechten die de overheid niet kan garanderen, maar waar zij zich wel voor moet inspannen.

Verticale werking

Grondrechten kunnen door burgers worden uitgeoefend tegenover de staat.

Horizontale werking

Burgers kunnen zich tegenover elkaar op hun grondrechten beroepen.