1/71
Een diepgaande verzameling oefenflashcards in traditionele woordenschatstijl gebaseerd op de colleges cellulaire biologie. De kaarten behandelen de eigenschappen van cellen en celcompartimenten, biomoleculen en aminozuren, eiwitstructuren, DNA-architectuur, het mechanisme van DNA-replicatie en -herstel, en het proces van transcriptie.
Archaebacteriën
Prokaryote eencelligen die pas later (na de eubacteriën) zijn afgesplitst, in extreme omstandigheden leven en evolutionair nauwer verwant zijn met eukaryoten.
Eubacteriën
Prokaryote bacteriën die zich snel kunnen reproduceren en zowel voorkomen als onschadelijke bewoners van ons lichaam als veroorzakers van infectieziekten.
Compartimentalisatie
De opdeling van een eukaryote cel in afzonderlijke, door membranen begrensde celorganellen, waardoor biochemische omzettingen met grotere efficiëntie en in twee richtingen bij uiteenlopende pH-waarden kunnen verlopen.
Plasmamembraan
Een flexibele celbarrière bestaande uit fosfolipiden, eiwitten en cholesterol met een hydrofoob midden, waardoor enkel apolaire moleculen, sommige hormonen en kleine polaire stoffen vrij kunnen diffunderen.
Turgor
De mechanische druk die ontstaat doordat de stevige celwand verhindert dat een cel barst wanneer water door osmose het cytosol binnenstroomt in een hypotoon milieu.
Cytosol
Het waterige milieu in de cel waarin de celorganellen zich bevinden en waarin biochemische omzettingen plaatsvinden.
Nucleolus
Een niet door een membraan omgeven structuur in de celkern die instaat voor het aanmaken en samenstellen van ribosomen alvorens deze naar het cytosol worden getransporteerd.
Cristae
Instulpingen van de binnenste mitochondriale membraan ter hoogte waarvan ATP (adenosinetrifosfaat) wordt gesynthetiseerd.
Apoptose
Het proces van geprogrammeerde celdood waarin mitochondriën een cruciale rol vervullen.
RER (Ruw Endoplasmatisch Reticulum)
Een netwerk van membranen waarvan de buitenste membraan doorloopt vanuit de celkern, bezet met ribosomen aan de cytosolische zijde voor de synthese van eiwitten.
SER (Glad Endoplasmatisch Reticulum)
Het deel van het endoplasmatisch reticulum dat geen ribosomen bevat en verantwoordelijk is voor lipidenmetabolisaties.
Golgi-apparaat
Een organel nabij het RER dat bestaat uit opeengestapelde membraanplaten (met een cis-golgi dichtst bij het RER en een trans-golgi) waarin eiwitten chemisch gemodificeerd en gesorteerd worden.
Lysosomen
Membraanblaasjes voor de afbraak van oude celcomponenten en externe substanties, die verteringsenzymen bevatten met een optimaal zure werkings-pH van ongeveer 5 (inactief bij de cytosolische pH van 7,4).
Peroxisomen (microbodies)
Door een enkelvoudige membraan omgeven organellen die in het menselijk lichaam betrokken zijn bij het lipidenmetabolisme en de neutralisatie van reactieve zuurstofradicalen.
Cytoskelet
Een cellulair netwerk van drie typen met elkaar verbonden structuren (microfilamenten/actinefilamenten, intermediaire filamenten en microtubuli) dat zorgt voor celstevigheid en celbeweging.
Celfractionatie
De laboratoriumprocedure om celorganellen te isoleren door cellen eerst te homogeniseren (via detergentia, mixers of sonicatie) en vervolgens via differentiële centrifugatie en densiteitscentrifugatie te scheiden.
α-koolstofatoom
Het centrale koolstofatoom in een aminozuur waaraan een aminogroep (−NH2), een carboxylgroep (−COOH), een waterstofatoom en een variabele zijketen (R) gebonden zijn.
Zwitterion
Een molecule die bij fysiologische pH (pH=7,4) zowel een positief geladen aminogroep als een negatief geladen carboxylgroep draagt en daardoor intern tweeslachtig geladen is.
Glycine (Gly, G)
Het aminozuur met de eenvoudigste zijketen en het enige aminozuur dat niet chiraal is, waardoor het een uitzonderlijke flexibiliteit en specifieke vouwingen in eiwitten mogelijk maakt.
Methionine (Met, M)
Een aminozuur met een alifatische zijketen bevattende een thio-ethergroep (−S−), dat vrijwel altijd fungeert als het eerste (N-terminale) aminozuur in nieuw gesynthetiseerde eiwitten.
Proline (Pro, P)
Een aminozuur waarvan de alifatische, apolaire zijketen cycliseert naar de aminogroep, waardoor een rigide ringstructuur ontstaat die zowel α-helices als β-ketens destabiliseert.
Cysteïne (Cys, C)
Een aminozuur met een reactieve, nucleofiele sulfhydryl- of thiolgroep (−SH) die door oxidatie met een andere cysteïne een covalente disulfidebrug (cystine) kan vormen.
Peptidebinding
De covalente amidebinding tussen de carboxylgroep van het ene aminozuur en de aminogroep van het volgende aminozuur, waarbij een molecule water vrijkomt en een planaire structuur met beperkte flexibiliteit ontstaat.
Secundaire eiwitstructuur
De lokale ruimtelijke rangschikking van achtereenvolgende aminozuren in een polypeptideketen, gestabiliseerd door waterstofbruggen tussen de carbonylgroepen en aminogroepen van de peptide-ruggengraat.
α-helix
Een cilindrische secundaire eiwitstructuur gestabiliseerd door waterstofbruggen tussen de CO-groep en de NH-groep vier residus verderop, met 3,6 aminozuren per winding en een axiale afstand van 1,5 A˚.
β-sheet
Een secundaire eiwitstructuur opgebouwd uit twee of meer parallelle of antiparallelle β-strands die onderling verbonden zijn via waterstofbruggen, met een afstand van 3,5 A˚ tussen opeenvolgende aminozuren.
Denaturatie
Het verlies van de natieve driedimensionale conformatie en biologische activiteit van een eiwit door het verbreken van niet-covalente interacties onder invloed van hitte, extreme pH of chemicaliën (zoals ureum bij 6–8mol/l).
Keratine
Een fibreus intracellulair eiwit van het cytoskelet (intermediair filament) bestaande uit een centraal rod-domein van 310 aminozuren in een α-helix, rijk aan cysteïne dat dwarsverbindingen vormt via zwavelbruggen.
Collageen
Het meest abundante extracellulaire matrixeiwit bij gewervelde dieren, opgebouwd uit een drievoudige helix (triple helix) waarin één derde van de aminozuren glycine is, naast een hoog aandeel proline en hydroxyproline.
Antistof (Immunoglobuline)
Een beschermend eiwit (zoals IgG) geproduceerd door B-lymfocyten bestaande uit twee zware (H) en twee lichte (L) ketens bijeengehouden door disulfidebruggen, met een specifiek antigeenbindend Fab-fragment en een Fc-fragment.
Epitoop
Het specifieke moleculaire gedeelte op een antigeen dat rechtstreeks herkend en gebonden wordt door een antistof.
Coöperatieve binding
Het verschijnsel waarbij de binding van een eerste molecule zuurstof (O2) aan de heemgroep van hemoglobine een vormverandering induceert waardoor de affiniteit voor de volgende zuurstofmoleculen toeneemt.
Apo-enzym
Het inactieve eiwitgedeelte van een enzym dat pas katalytisch actief wordt (als holo-enzym) na binding met zijn vereiste cofactor of co-enzym.
Kinase
Een type enzym dat de overdracht van fosfaatgroepen van ATP naar specifieke substraten katalyseert (zoals hexokinase in de glycolyse).
Protease
Een hydrolytisch enzym dat peptidebindingen in polypeptideketens verbreekt met behulp van water (proteolyse), vaak aangemaakt als een inactief pro-enzym (zymogeen).
Alkaptonurie
Een zeldzame recessieve erfelijke stofwisselingsziekte beschreven door Archibald Garrod in 1902, waarbij urine zwart kleurt door de opstapeling van homogentisinezuur als gevolg van één defect enzym.
Transformatie (Griffith / Avery)
Het biologische fenomeen waarbij bacteriën dragers van eigenschappen (DNA) uit hun omgeving opnemen en zo erfelijk veranderen, zoals aangetoond met virulente en niet-virulente stammen van Streptococcus pneumoniae.
Hershey-Chase-experiment
Het experiment met bacteriofagen gemerkt met radioactief fosfaat (32P in DNA) en radioactief zwavel (35S in eiwitmantels), waarmee onomstotelijk werd bewezen dat viraal DNA het genetisch materiaal is.
Nucleoside
Een chemische verbinding bestaande uit een purine- of pyrimidinebase verbonden aan een ribose- of desoxyribosesuiker via een N\text{-\beta-glycosidische} binding, zonder fosfaatgroep.
Nucleotide
Een monomeer bestaande uit een nucleobase, een pentosesuiker en één, twee of drie fosfaatgroepen verbonden aan het 5′-koolstofatoom.
cAMP (Cyclisch AMP)
Een cyclische mononucleotide (3′−5′-fosfozuurester van adenine) gevormd uit ATP door adenylaatcyclase die fungeert als een belangrijke intracellulaire signaalmolecule.
Wetten van Chargaff
De biochemische wetmatigheid die stelt dat in dubbelstrengig DNA de hoeveelheid adenine altijd gelijk is aan thymine (A=T) en guanine gelijk is aan cytosine (G=C).
Hyperchromiciteit
De toename van de absorptie van ultraviolet licht bij 260nm wanneer dubbelstrengig DNA denatureert tot losse, enkelstrengige ketens.
Smelttemperatuur (Tm)
De karakteristieke temperatuur waarbij de helft van de waterstofbruggen in dubbelstrengs DNA verbroken is en de strengen uit elkaar vallen.
Hypothetische modellen voor DNA-replicatie
De drie voorgestelde theorieën voor de verdubbeling van DNA: conservatief (het moeder-DNA blijft intact naast een nieuw duplex), semiconservatief (elke dochtermolecule bestaat uit één oude en één nieuwe streng) en dispersief (DNA breekt in willekeurige fragmenten oud en nieuw DNA).

Meselson-Stahl-experiment
Het baanbrekende experiment waarbij E. coli-bacteriën met zwaar stikstof (15N) werden overgeplaatst naar een medium met licht stikstof (14N), waarmee via cesiumchloride-gradiëntcentrifugatie werd bewezen dat DNA semiconservatief repliceert.

Origin of replication (ORI)
Het specifieke A/T-rijke startpunt op het genoom waar initiator-eiwitten binden om de twee DNA-strengen lokaal te scheiden voor het starten van de replicatie.
DnaB (Helicase)
Een ringvormig hexameer eiwit dat met behulp van energie uit ATP-hydrolyse over het DNA schuift en de twee strengen ontwindt om twee replicatievorken te vormen.
DNA gyrase (Topoisomerase II)
Een bacterieel topoisomerase dat beide strengen van de dubbele helix doorknipt om superwinding (supercoiling) vóór de replicatievork op te heffen met verbruik van ATP; specifiek geïnhibeerd door novobiocine.
SSBP (Single Stranded Binding Proteins)
Beschermende eiwitten die binden aan enkelstrengig DNA bij de replicatievork om te beletten dat de strengen spontaan herverbinden of afgebroken worden.
Primase
Een RNA-polymerase dat korte complementaire RNA-primers maakt om de vrije 3′OH-groep te leveren die DNA-polymerase vereist om synthese aan te vangen.
Sliding clamp (PCNA)
Een schuivende eiwitklem die het DNA-polymerase aan de matrijsstreng verankert om te zorgen dat de DNA-synthese processief en ononderbroken verloopt.
Okazaki-fragmenten
Korte DNA-segmenten van ongeveer 1000 baseparen die discontinu worden aangemaakt op de lagging strand tijdens DNA-replicatie.
Proofreading
De 3′→5′ exonuclease-activiteit van DNA-polymerasen waarbij verkeerd ingebouwde nucleotiden direct worden herkend, afgesplitst en vervangen.
DNA ligase
Het enzym dat onder verbruik van ATP de suiker-fosfaatruggengraat sluit door de opening (nick) tussen nieuw gevormde DNA-fragmenten covalent te verbinden.
Telomerase
Een gespecialiseerd reverse transcriptase-enzym met een eigen RNA-sjabloon dat de uiteinden van lineaire eukaryote chromosomen verlengt om verkorting bij celdeling tegen te gaan.
T-loop (Telomere loop)
Een beschermende lasso-achtige lusstructuur aan het uiteinde van een lineair chromosoom waarbij het enkelstrengige 3′OH-uiteinde binnendringt in de dubbele helix om herkenning door DNasen te verhinderen.
Polymerasekettingreactie (PCR)
Een in-vitro moleculaire amplificatietechniek bestaande uit cycli van denaturatie (∼95∘C), primer-hybridisatie en verlenging door een DNA-polymerase.
Taq polymerase
Een thermostabiel DNA-polymerase afkomstig uit de thermofiele bacterie Thermus aquaticus dat bestand is tegen temperaturen boven de 95∘C tijdens de denaturatiestap van PCR.
Androgen Insensitivity Syndrome (AIS)
Een congenitale aandoening veroorzaakt door mutaties in het androgeenreceptorgen, waardoor cellen van een individu met een 46XY-karyotype ongevoelig zijn voor mannelijke hormonen en een vrouwelijk fenotype ontwikkelen.
Transitie vs. Transversie
Een transitie is een puntmutatie waarbij een purine verandert in een andere purine (of pyrimidine in pyrimidine); een transversie is een verandering van een purine in een pyrimidine of vice versa.
Intercalatie
Het binnendringen van vlakke aromatische stoffen (zoals acridine orange of teercomponenten uit tabaksrook) tussen opeenvolgende basenparen van het DNA, wat leidt tot deleties tijdens replicatie.
Depurinatie
Het spontaan afbreken van de N-glycosidische binding door hydrolyse met water, waardoor een purinebase (adenine of guanine) uit het DNA verdwijnt (ongeveer 10.000 keer per cel per dag).
Deaminatie
Het spontane verlies van een aminogroep als ammoniak (NH3), waardoor cytosine wordt omgezet in uracil of 5-methylcytosine in thymine.
Base Excision Repair (BER)
Het DNA-herstelsysteem waarbij gemodificeerde basen worden herkend door DNA-glycosylasen, waarna AP-endonucleasen en fosfodiesterasen de AP-site openknippen voor herstel door DNA-polymerase en ligase.
Nucleotide Excision Repair (NER)
Een DNA-herstelmechanisme dat volumineuze distorsies van de helix (zoals door UV-straling gevormde pyrimidinedimeren) herstelt door een oligonucleotide van ongeveer 30 nucleotiden weg te knippen; defect bij patiënten met Xeroderma pigmentosum.
Ames-test
Een microbiologische testopstelling met een mutante His- Salmonella typhimurium-stam en rattenleverextract om te bepalen of een chemische stof mutageen en carcinogeen is door het tellen van het aantal revertanten.
Centrale dogma van de moleculaire biologie
De universele biologische informatiestroom die stelt dat genetische informatie overgeschreven wordt van DNA naar RNA via transcriptie, en van RNA vertaald wordt naar functionele eiwitten via translatie.
Sigmafactor (σ-factor)
Een prokaryote eiwitsubunit die associeert met het RNA-polymerase core-enzym om het holo-enzym sequentiespecifiek te laten binden aan de −35 en −10 consensussequenties van de promotor.
Pribnow-box
De bacteriële promotorconsensussequentie (5′-TATAAT-3’) gelegen rond positie −10 stroomopwaarts van de transcriptiestartplaats.
Rho-factor (ρ-factor)
Een hexamerisch, ringvormig eiwit met ATP-afhankelijke helicase-activiteit dat over het mRNA schuift om bij een specifieke terminatiesequentie de RNA-DNA-hybride in het RNA-polymerase te ontwinden en transcriptie te beëindigen.
TATA-box
Een geconserveerd eukaryoot promotor-element rond positie −30 (−31 tot −26) met de consensussequentie 5′-TATA-3’, herkend door algemene transcriptiefactoren om RNA-polymerase II te assembleren.