4 de tijd van steden en staten

Agrarisch-urbane samenleving

Samenleving waarin landbouw het belangrijkste middel van bestaan is maar steden ook een belangrijke functie hebben.

Burgerij

Bevolkingsgroep met burgerrechten.

Wereldlijke macht

Macht van vorsten en andere heersers over een gebied en de bevolking.

Geestelijke macht

Macht van geestelijken zoals de paus en bisschoppen over kerkelijke en godsdienstige zaken.

Primaat

De eerste plaats of het hoogste gezag. In de Investituurstrijd ging het om de vraag of de wereldlijke of geestelijke macht het primaat had.

Expansie

Uitbreiding van macht of grondgebied.

Kruistochten

Militaire tochten die werden ondernomen vanuit het christelijke geloof.

Staatsvorming

Proces waarbij vorsten losse gebieden proberen samen te brengen in één land met een centraal bestuur.

Centralisatie

Bestuur vanuit één centraal punt met dezelfde wetten en regels.

Investituurstrijd

Conflict tussen de paus en de Duitse koning over wie bisschoppen mocht benoemen van circa 1070 tot 1122.

Drieslagstelsel

Landbouwsysteem waarbij het land in drie delen werd verdeeld en één deel afwisselend braak lag. Hierdoor kon ruim 65 procent van de grond worden gebruikt.

Landbouwspecialisatie

Het kiezen voor een bepaalde landbouwtak of een specifiek landbouwproduct.

Ambachten

Beroepen waarbij producten met de hand en eenvoudige gereedschappen worden gemaakt zoals smid, timmerman en bakker.

Gilden

Verenigingen van mensen met hetzelfde beroep die hun belangen behartigden.

Stadsrechten

Rechten die een stad kreeg op het gebied van bestuur, rechtspraak en economie.

Privileges

Bijzondere rechten die door de heer van een gebied werden verleend aan bijvoorbeeld een stad.

Lekeninvestituur

Het benoemen van niet-geestelijken door vorsten tot bisschop en leenman.

Honderdjarige Oorlog

Oorlog tussen Frankrijk en Engeland die van 1337 tot 1453 duurde.

Tijd van steden en staten

Andere naam voor de hoge en late middeleeuwen, circa 1000 tot 1500.

Waarom begint de tijd van steden en staten rond 1000

In de elfde eeuw kwamen handel en steden in verschillende gebieden weer op. Dit gebeurde niet overal tegelijk.

Waarom is 1500 geen harde grens tussen tijdvakken

Ontwikkelingen zoals staatsvorming en groeiende handel gingen na 1500 door.

Oorzaken van de groei van de landbouw rond 1000 (3)

1. Het drieslagstelsel

2. de ijzeren ploeg

3. het halster voor paarden

Gevolgen van hogere landbouwopbrengsten (3)

1. Groeiende handel

2. differentiatie/arbeidsspecialisatie

3. landbouwspecialisatie

Surplus

Overschot aan landbouwproducten dat kon worden verhandeld.

Arbeidsspecialisatie

Het ontstaan van verschillende beroepen doordat er genoeg voedsel was voor mensen die niet in de landbouw werkten.

Waarom en waar ontstonden er weer steden?

Door hogere landbouwopbrengsten en groeiende handel gingen handelaren en ambachtslieden samenwonen op belangrijke kruispunten van wegen en waterwegen.

Voordelen van gilden (3)

1. Hielp bij ziekte en/of overlijden de familie van een lid

2. Bepaalde de prijs van producten 

3. Bepaalde en controleerde de kwaliteit van producten 

Hoe kregen steden stadsrechten

Rijke steden kochten rechten van de heer van het gebied in ruil voor geld, belastingen en soldaten.

Gevolgen van stadsrechten (2)

1. Steden kregen zelfbestuur, eigen rechtspraak en economische privileges.

2. De macht van de heer nam af.

Burgerij in steden met stadsrechten

De burgerij kon de stad zelf besturen. Vooral rijke burgers kregen veel politieke macht.

Voorwaarden voor middeleeuws burgerschap

Een jaar en een dag in de stad te hebben gewoond.

Voordelen van burgerschap

1. Waren vrij

2. Vrijgesteld van bepaalde belastingen (tolrecht)

3. Bescherming tegen rechtsvervolging door buitenstaanders.

Economische positie van de burgerij

Burgers waren vaak ambachtslieden, winkeliers en kooplieden. Hun economische rijkdom gaf hun meer invloed op het stadsbestuur.

Hanze

Handelsverbond van steden

Waarom vormden zelfstandige steden een bedreiging voor het feodale systeem? (2)

1. Zijn macht afnaamt (wetten)

2. Steden konden andere partijen steunen

Oorzaken van de Investituurstrijd

1. Vorsten benoemden vertrouwelingen tot bisschop

2. De kerk wil zelf controle over benoemingen.

3. Pausen en vorsten zich steeds meer met elkaars macht.

Lekeninvestituur

Vorsten benoemden bisschoppen om hen aan zich te binden. De kerk verzette zich hiertegen omdat zij zelf bisschoppen wilde benoemen.

In de ban doen/excommunicatie

Iemand uit de kerkelijke gemeenschap sluiten.

1077

Gang naar Canossa

Tocht waarbij Hendrik IV de paus Gregorius VII om vergiffenis vroeg en probeerde de excommunicatie opgeheven te krijgen.

1122

Concordaat van Worms

Hendrik V., de benoeming van bisschoppen weer aan de kerk werd toegewezen.

Aanleiding voor de Eerste Kruistocht

In 1095 vroeg de keizer van het Oost-Romeinse Rijk hulp aan paus Urbanus II tegen islamitische veroveringen in het Midden-Oosten.

Doelen van de kruistochten

1. Christelijke heilige plaatsen zoals Jeruzalem heroveren

2. Europa na de investituurstrijd samenbrengen

Motieven om deel te nemen aan kruistochten

1. Geloof: de Heilige stad bevrijden

2. Zonden of straf vergeven

3. Een avontuur waar je rijk van kon worden

4. Grond voor adel

Wie namen deel aan de kruistochten

Onder anderen adellijke ridders, boeren en avonturiers uit verschillende delen van Europa.

Waarom was de Eerste Kruistocht succesvol

De kruisvaarders slaagden erin belangrijke gebieden en heilige plaatsen te veroveren.

Gevolgen van de kruistochten

1. Ontstaan van Kruisvaardersstaten (zoals het Koninkrijk Jeruzalem)

2. Toename handel in Europa (Italië) en het Midden-Oosten.

3. Kennis over de Arabische cultuur en wetenschap (cijfers) in Europa neemt toe

Waarom ontstond centralisatie

Het feodale stelsel had de macht versnipperd over leenmannen die steeds zelfstandiger werden en een deel van de belasting opeisten.

Hoe versterkten vorsten hun centrale macht

1. Vestigden zich op een centrale plek

2. stelden ambtenaren aan

3. Dezelfde wetten/belastingen toepassen.

Wat deden ambtenaren bij centralisatie?

Ambtenaren bestuurden namens de vorst en hieven rechtstreeks belastingen bij de bevolking.

Gevolgen van centralisatie voor de adel

1. De adel verloor macht en inkomsten

2. Oorlogen tegen de vorsten.

Gevolgen van centralisatie voor de bevolking

1. Nieuwe machthebbers en regels.

2. Nationale eenheid versterkt

Staatsvorming

De ontwikkeling waarbij een vorst zijn gebied als één land met een centraal bestuur probeert te organiseren.

Staatsvorming in Frankrijk

De Honderdjarige Oorlog droeg bij aan een gevoel van eenheid met de koning als leider en Frankrijk ontwikkelde een sterke centralisatie.

Centralisatie in Engeland

Willem de Veroveraar invoerde een nieuwe feodale structuur en ambtenaren aanstelde.

Waarom bleef het Duitse Rijk achter met centralisatie

De Investituurstrijd verzwakte de positie van de koning terwijl leenmannen veel macht en zelfstandigheid behielden.