Hərəkət Sistemi: Osteologiya və Yuxarı Ətraf Sümükləri

Lokomotor sistem, ümumi anatomik oxlar və müstəvilər, sümük toxumasının histologiyası, oynaq hərəkətləri və yuxarı ətraf sümüklərinin (kürək, körpücük, bazu, ön qol və əl sümükləri) quruluşunu əhatə edən lüğət tipli tədris kartları.

Lokomotor sistem (Hərəkət sistemi)

Bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan üç əsas bölmədən — sümüklər (Ossa / Systema skeletale), oynaqlar (Juncturae / Systema articulare) və əzələlərdən (Musculi / Systema musculare) təşkil olunmuş sistem.

Normal anatomik pozisiya

Ayaqüstə şaquli dik duran, üzü və baxışları qarşıya yönəlmiş, qolları yanlarda sərbəst sallanan, ovuc içləri önə baxan və ayaqları bitişik olan şəxsin standart anatomik duruşu.

Planum medianum

Bədənin tən ortasından keçərək onu sağ və sol olmaqla iki bərabər hissəyə ayıran şaquli sagittal müstəvi.

Planum paramedianum

Planum medianum-a paralel şəkildə keçən və bədəni sağ ilə sol olmaqla bərabər olmayan iki hissəyə ayıran müstəvi.

Planum coronale (Planum frontale)

Alına paralel olaraq bədəni ön və arxa olmaqla iki qeyri-bərabər hissəyə ayıran şaquli müstəvi.

Planum transversum (Planum horizontale)

Yerə paralel, sagittal və frontal müstəvilərə perpendikulyar keçərək bədəni alt və üst olmaqla iki qeyri-bərabər hissəyə ayıran üfüqi müstəvi.

Axis verticalis

Baş zirvəsindən ayaq altlarının ortasına qədər şaquli istiqamətdə enən və köndələn müstəviyə perpendikulyar olan ox.

Axis transversalis

Yer səthinə paralel şəkildə soldan sağa və ya sağdan sola doğru uzanan köndələn ox.

Axis sagittalis

Alın müstəvisinə perpendikulyar olub, yerə paralel şəkildə öndən arxaya və ya arxadan önə doğru keçən ox.

Skeleton axiale

Başdan çanağa (pelvisə) qədər uzanan və bədən oxunu formalaşdıran mərkəzi sümük sütunu.

Skeleton appendiculare

Gövdəyə birləşən yuxarı və aşağı ətrafların sümüklərindən təşkil olunmuş skelet hissəsi.

Substantia compacta

Sümüyün kəsiyində xaricdə yerləşən, daxilində Havers kanalları olan möhkəm və sıx sümük toxuması.

Substantia spongiosa

Sümüyün daxili hissəsini formalaşdıran, tərkibində Havers kanalları mövcud olmayan məsaməli süngəri toxuma.

Metaphysis

Uzun borulu sümüklərdə diafiz ilə epifizin qovuşduğu, sümüyün uzununa böyüməsini təmin edən hüceyrələrin yerləşdiyi və qəzalarda asan qırıla bilən klinik əhəmiyyətli zona.

Foramen nutricium

Sümük toxumasını qidalandıran damarların sümüyün daxilinə keçdiyi qidalandırıcı dəlik.

Osteoblastlar

Yeni sümük toxumasını sintez edərək formalaşdıran cavan sümük hüceyrələri.

Osteoklastlar

Əvvəllər yaranmış sümük toxumasını rezorbsiya edərək aradan qaldıran və yeni hüceyrələrə yer açan hüceyrələr.

Os pneumaticum

Daxilində hava ilə dolu boşluqlar olan pnevmatik sümüklər (məsələn, gicgah sümüyünün processus mastoideus-u və cellulae ethmoidales).

Os sesamoideum

Uzun sümüklərin uclarına bağlanan əzələ vətərləri daxilində inkişaf edən xırda sümüklər (məsələn, diz qapağı — os patella, noxudabənzər sümük — os pisiforme).

Fleksiya (Flexion)

Sagittal müstəvidə və köndələn ox ətrafında bədən hissələri və ya oynaq qolları arasındakı bucağın kiçilməsini təmin edən bükmə hərəkəti.

Ekstenziya (Extension)

Sagittal müstəvidə və köndələn ox ətrafında bədən hissələri və ya oynaq qolları arasındakı bucağın böyüməsini təmin edən açma/gərmə hərəkəti.

Abduksiya (Abduction)

Frontal müstəvidə və şaquli ox üzərində ətrafın və ya onun seqmentinin bədənin orta xəttindən kənara doğru uzaqlaşdırılması hərəkəti.

Adduksiya (Adduction)

Frontal müstəvidə və şaquli ox üzərində ətrafın və ya onun seqmentinin bədənin orta xəttinə doğru yaxınlaşdırılması hərəkəti.

Pronasiya (Pronation)

Yuxarı ətrafda ön qolun mil sümüyü oxu ətrafında içəri doğru fırladılması; bu hərəkət zamanı ovuc arxaya çevrilir.

Supinasiya (Supination)

Yuxarı ətrafda ön qolun mil sümüyü oxu ətrafında xaricə doğru fırladılması; bu hərəkət zamanı ovuc önə çevrilir (çeşmədən su içmə pozisiyası).

Opozisiya (Oppositio)

Əl baş barmağının ucunun palmar səthinin 5-ci barmağın (çeçələ barmağın) ucunun palmar səthinə qarşı-qarşıya gətirilərək toxundurulması.

Repozisiya (Reposition)

Opozisiya hərəkətindən sonra baş barmağın təkrar ilkin anatomik vəziyyətinə geri gətirilməsi hərəkəti.

Cingulum membri superioris (Çiyin qurşağı)

Öndən körpücük sümüyü (clavicula), arxadan isə kürək sümüyünün (scapula) birləşməsi ilə yaranan və yuxarı ətrafın sərbəst hissəsini gövdəyə bağlayan sümük kəməri.

Scapula (Kürək sümüyü)

Döş qəfəsinin arxa-üst səthində, 2-ci ilə 7-ci qabırğalar səviyyəsində oturan, iki səthi, üç kənarı və üç bucağı olan yastı üçbucaqlı sümük.

Cavitas glenoidalis

Kürək sümüyünün bayır küncündə (angulus lateralis) yerləşən və bazu sümüyünün başı (caput humeri) ilə birləşərək bazu oynağını əmələ gətirən çökək oynaq səthi.

Clavicula (Körpücük sümüyü)

1-ci qabırğanın üstündə üfüqi yerləşən, $15\text{–}17\,\text{cm}$ uzunluğunda və $2\text{–}2.5\,\text{cm}$ qalınlığında, bədəndə sümükləşməyə ən erkən başlayan (bətndaxili 6-cı həftə) və ən gec tamamlanan (20-25 yaş), ən səthi və ən asan sınan "S" şəkilli sümük.

Sulcus musculi subclavii

Körpücük sümüyünün (clavicula) alt səthində yerləşən və körpücükaltı əzələnin (m. subclavius) bağlandığı kələ-kötür nov/şırım.

Humerus (Bazu sümüyü)

Çiyindən dirsəyə qədər olan bazu (brachium) nahiyəsinin skeletini təşkil edən, bətndaxili 8-ci həftədə sümükləşməyə başlayan, yuxarı ətrafın ən uzun və ən qalın sümüyü.

Radius (Mil sümüyü)

Ön qolun bayır tərəfində yerləşən, proksimalında caput, collum və tuberositas radii, distal ucunda isə facies articularis carpea və processus styloideus daşıyan sümük.

Ulna (Dirsək sümüyü)

Ön qolun iç tərəfində yerləşən, proksimal ucunda olecranon və processus coronoideus çıxıntıları, distal ucunda isə caput ulnae və processus styloideus olan sümük.

Ossa carpi (Karpal sümüklər)

Ön qol sümüklərinin distali ilə əl darağı sümükləri arasında hər birində dörd sümük olmaqla iki cərgədə düzülən cəmi 8 qısa sümük.

Os scaphoideum

Əl biləyinin proksimal cərgəsində yerləşən, qayığabənzər formaya malik ən böyük sümük; karpal sümüklər arasında sınığı ən çox müşahidə ediləndir.

Os lunatum

Əl biləyinin proksimal cərgəsində radius ilə birləşən aypara şəkilli sümük; karpal sümüklər arasında çıxığı ən tez-tez qeydə alınan sümükdür.

Os pisiforme

Karpal sümüklər içərisində ən kiçik ölçülü, noxud formalı, sümükləşməsini ən gec tamamlayan sesamoid tipli sümük.

Os capitatum

Əl biləyinin distal cərgəsində yerləşən, bütün karpal sümüklər içərisində ən böyük ölçülərə malik olan və sümükləşməsini ən tez tamamlayan sümük.

Os hamatum

Özünəməxsus qarmaqşəkilli çıxıntıya (hamulus ossis hamati) malik olan distal cərgə karpal sümüyü.

Canalis carpi (Karpal kanal)

Eminentia carpi medialis (os pisiforme və os hamatum) ilə eminentia carpi lateralis (os scaphoideum və os trapezium) arasında uzanan ligamentum carpi transversum tərəfindən hüdudlanan bilək kanalı.

Ossa metacarpi (Daraq sümükləri)

Əl darağını formalaşdıran beş ədəd borulu sümük; ən uzunu 2-ci, ən qısası və ən qalını isə 1-ci metakarpal sümükdür.