boek en bibgeschiedenis 2:: boek productie ancien regime

inleiding

3 eeuwen: techniek grotendeels ongewijzigd
– Uitbesteding snijden en gieten van letters
– Uitbesteding boekbinden en vervaardiging van
illustraties

In het drukkersatelier:
– Zetten en drukken in zelfde ruimte
– Permanente heen- en weerbeweging

Vroeger reeds, in Oost-Azië:
– ‘Gedrukte boeken’ in China, Korea, Japan vanaf
7de eeuw: Chinees als lingua franca
– Xylografieën (tot begin 20ste eeuw), maar aanv.
blijft handgeschreven cultuur dominant

— Sporen van losse letters in aardewerk, hout, brons

• Vanaf 11de eeuw (aardewerk), resp.12de eeuw (hout)

• 1377, Korea: Jikji als eerste boek, gedrukt met losse
  metalen letters (gegoten in brons; cf. colofon)
  (Boeddhistische wijsheden in het Chinees;
  Bibliothèque nationale de France; 2001 Unesco
  Werelderfgoed)

– Chinees alfabet: zeer veel karakters (minimaal 5.000)

– Transfer vanuit Oost-Azië naar Europa?
• Europees bewustzijn vóór 16de eeuw:
– Reizigersverslagen na 1253: gedrukt papiergeld
– Chinese gedrukte boeken: schenking blokboek door Portugese
koning aan de paus, 1513
– Schroef lange tijd onbekend in Oost-Azië, dus vroegste drukken
niet met drukpers

letters vervaardigen:

dmv letterstempels

• stempel- matrijs met inslag van het letterbeeld- justeren- gietvorm - loodlegering (lood, tin, antimonium) ca. 300°C- snel afkoelen

  • voordelen; Stevig, Makkelijk te gieten

• stempel matrijs drukletter

Jikji

Jikji als eerste boek, gedrukt met losse metalen letters (gegoten in brons; cf. colofon) (Boeddhistische wijsheden in het Chinees;

gedrukt in oost azie, bijna een eeuw voor gutenberg

niet geleid tot een explosie van een techniek van drukken met deze techniek. omdat er veel lettertekens zijn in de chinese taal en dat een heel karwei zou zijn om het op deze wijze te doen 5000 karakters ongeveer

letter op x grote

een letterstempel die niet groter is dan x, past tussen twee (denkbeeldige) lijnen waarin alle kleine lettertjes passen

stokletters

letters die een steeltje boven de twee denkbeeldige lijnen heeft

bv f, t, l

staartletters

letters op x grote met onder de twee denkbeeldige lijnen, een steeltje hebben

bv g, j

kapitaal letters

hoofdletters

onderkast letters

kleine letters

klein kapitaal

een versie van een letter die eruitziet als een kapitaal maar dan gevat maar op x-grootte

vaak gedaan voor afkortingen zodat ze meer “opgaan“ in de tekst

• abc abc ABC abc, de ABC valt erg op, die zetten we dus op x-grootte en dan gaat ‘t op in de tekst

ook gedaan bij romeinse cijfers in een tekst

crusieve letter

meer handschrift actige letter bv a zoals je het in je notities schrijft

schreve letters

letters met verbindingen, zo onderboogje die letters verbind

betere leesbaarheid voor langere letters

dikke en dunne letters contrast

aangeraden om gematigd contrast te gebruiken voor de leesbaarheid te bevordenen

tabelcijfers

cijfer die zelfde hoogte hebben

uithangende cijfers/ medievalcijfers

volgen niet x hoogte, minder opvallen op die manier

niet proportionele letter

elke letter neemt even veel plek in

de mathilda letter

voor zwakke lezers of dyslectie mensen

niet symmetrische schreven

korps van een letter

geeft de grote of het formaat van een letter weer

wordt uitgedrukt in eenheid punt

het font van een letter

het lettertype

zetterkast

kast waar alle letters in bewaard worden

zethaak

m’n zet de letters in een volgorde tot regel vol is

galei

m’n zet hierop alle regels, als alle letters zijn toegevoegd zet men met touw het vast zodat dat zetzel probleemloos van de galei naar de drukvorm kon worden overgezet

zetten; na de druk;

reinigen
losmaken
distribueren (want zelden “staand zetsel”)

inktproef

eerste druk , bedoeld om fouten eruit te halen

drukken; papierproductie

China, 2de eeuw na Christus
11de eeuw Europa
Goed beschrijfbaar, soepel (plooibaar>< papyrus)
Toegenomen vraag drager (>< perkament)
Ongewijzigde techniek tot midden 19de eeuw

• Plantaardig materiaal herleiden tot losse vezels
  Cellulose gewonnen uit vlas, katoen, hennep of jute

drukken: verlijmen

beperking hydrofiele eigenschappen
• = extra behandeling: 2de keer drogen

niet verlijmd papier is hydrofiel, inkt loopt uit

drukken

drukvorm

• meerdere pagin

  

  as in 1 keer drukken door 1 groot papier, er is geen standaardpapier grootte

folio

=bibliografisch formaat

katern met 1 plooilijn, 2 bladen 4 bladzijden

quarto

=bibliografisch formaat

katern met 4 plooilijnen, 4 bladen 8 bladzijden

katernsignatuur

letter en cijver

letter zegt hoeveelste katern het is

cijfer zegt hoeveelste blad binnen het katern het is

custode

bladwachter, zegt wat het eerste woord is op de volgende pagina

controle voor volgorde

collatieformule

bibliografisch formaat
katernsignaturen
aantal bladen (folio’s)
aantal pagina’s

bv 4°: ✰ ²A-D4: 18 ff. = pp. [I-II] III-IV, 1-31[32]

• 4°: bibliografisch formaat quatro

• ✰ ² : eerste katern in boek is niet gesignieerd door letter en cijfer, maar met een speciaal teken

  • bv titelpagina

• A-D^4:

  • a tot d verwijst naar 4 katernen in boek

  • macht 4 verwijst naar 4 bladen per katern

    • wat logisch is want quatro

• 18 ff.

  • 16 folios+ twee niet gesignieerde bladen

• =

• pp [I-II] III-IV, 1-31[32]

  • romeinse cijfers

  • romeinse cijfer niet gesignieerd

  • dan 1-31 gepagineerde bladen

  • 32 is blanco en niet gepagineerd

Hoogdruk: houtsnede: wat, voordelen, nadelen?

wat?

• Stempelprincipe
  Basismateriaal: houtblok
  Werktuigen: beitel en guts

voordelen?

• Vlotte combinatie met typografie
  Goedkoop basismateriaal

  • vaak gebruikt voor wetenschappelijke werken

nadelen?

• Relatief weinig verfijning
  Houtblok kan barsten of breken

hoe gekleurde prenten?

drukken in lijnen

laten inkleuren met waterverf met de hand = ‘afzetten’

diepdruk: kopergravure: wat

Diepdrukprincipe: tekenende lijnen bevinden zich verzonken in een drukplaat

Basismateriaal: koperplaat

onderscheid:
a. burijngravure: rechtstreeks in koperplaat
b. ets: was- of harslaag, zuur bad

Drukken van de kopergravure:

• Plaat wordt volledig met inkt bedekt, vooral goed in de
  groeven

• Oppervlak wordt gereinigd met doek, zodat de inkt enkel nog in de groeven zit

• Afdruk door mangel van een diepdrukpers

diepdruk: kopergravure:Burijngravure wat en nadeel

tekening wordt rechtstreeks in de koperplaat gekerfd mbv een burijn

burijn= een stalen stift die op een ruit uitoopt, met knopvormige houten greep

nadeel moeizaam werk in het metaal; aanzet van de
lijnen daardoor meestal smaller dan de rest.

diepdruk: kopergravure: ets. wat en voordeel

De koperplaat wordt eerst bedekt met een hars- of waslaag.
In die laag wordt de tekening aangebracht met een etsnaald

1. Bedekking koperplaat met hars- of waslaag
2. In die laag: tekening aangebracht met etsnaald
3. Onderdompeling koperplaat in een zuur bad
4. Aanvreting onbedekte lijnen door het zuur
5. De lijnen liggen in de diepte van de koperplaat
6. Koperplaat uit het bad; waslaag wordt verwijderd

voordeel meer vrijheid van de ‘tekenende’ hand

nadeel: minder contrast

wordt ets en burijngravure samengebruikt?

Het was niet ongebruikelijk om ets en burijngravure in combinatie toe te passen: eerst de grote lijnen uitzetten met
etsnaald, en dan meer detail- en contrastwerking met de burijn

proberen de nadelen op te heffen, aanzet in ets en details mbv burijn

boek illustratie het hele procede voor diepdruk:

Overdracht tekening op de koperplaat
Graveren van de tekening, met burijn of etsnaald
Ininkten van de koperplaat
Afdrukken op diepdrukpers

Door de hoge druk van de diepdrukpers zijn de plaatranden van de koperplaat vaak zichtbaar (en voelbaar) als een reliëfverschil in het papier.

boeken binden

• Initiatief ligt bij de koper van een
  (ongebonden) boek
  

• Ambachtelijke uniciteit
  – >< serieel karakter van de typografie
  – Elk met de hand gebonden boek is dus uniek
  – Tijdrovende activiteit, dus in beginsel duur
  – Maar prijsverschillen naargelang materiaal van de bekleding, bestempeling…

boekillustratie voor en nadelen

voordelen

• scherpe lijnen, tonaliteitsverschillen

• ets: soepel

• herwerking, bv bij oude kaarten

nadelen

• diepdruk is extra drukgang wegens aparte pers

• duur basismateriaal (koper duurder dan hout)

• probleem van oplage: groeven slippen dicht

  • voor heel hoge oplages was deze techniek minder geschikt dan houtsneden

• geschoolde graveurs, drukprijs steeg tov houtgravures

boekbinden: hoe

Collationeren van de vellen

• ongeplooide vellen katernen
  

Plooien tot katernen

• een gevouwen drukvel
  

Priemen

• gaatjes in de vouw van elke katern

Naaien via naaibank

• katernen vastnaaien via de priemen