Właściwości Sądu, Skład Sądu i Wyłączenie Sędziego w Postępowaniu Karnym

Zestaw fiszek pojęciowych obejmujący zagadnienia właściwości sądów (rzeczowej, miejscowej, funkcjonalnej, ruchomej, z łączności oraz z delegacji), sporów o właściwość, składów sądów w różnych instancjach oraz instytucji wyłączenia sędziego (iudex inhabilis oraz iudex suspectus) na podstawie Kodeksu postępowania karnego.

Właściwość sądu

Uprawnienie oraz jednoczesny obowiązek sądu do rozpatrywania określonych kategorii spraw i podejmowania określonych czynności procesowych po spełnieniu wymogów prawa procesowego.

Właściwość funkcjonalna

Uprawnienie i kompetencja danego sądu do dokonywania określonych czynności postępowania karnego w toku procesu (np. orzekanie w I instancji, kontrola prokuratora, pomoc prawna, wykonywanie wyroków).

Sąd podstawowy (art. 24 § 1 k.p.k.)

Sąd rejonowy, który posiada najszersze uprawnienia w procesie karnym i orzeka w I instancji we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw przekazanych ustawą do właściwości sądu okręgowego.

Właściwość rzeczowa

Uprawnienie danego sądu do orzekania w sprawie o określone czyny zabronione; w sądach powszechnych opiera się na rodzaju przestępstwa, a w sądach wojskowych na rodzaju przestępstwa oraz personalności sprawcy.

Właściwość rzeczowa sądu okręgowego w I instancji (art. 25 § 1 k.p.k.)

Obejmuje rozpoznawanie spraw o wszystkie zbrodnie (zagrożone karą od 3 lat pozbawienia wolności), występki z rozdziałów XVI i XVII k.k., występki wyliczone enumeratywnie w art. 25 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz występki przekazane na mocy przepisów szczególnych.

Zasada określania właściwości sądu według daty popełnienia czynu

Zasada, zgodnie z którą właściwość sądu ustala się według kwalifikacji czynu w chwili jego popełnienia; zmiana ustawy po popełnieniu czynu przekształcająca występek w zbrodnię nie działa wstecz (art. 4 § 1 k.k.).

Właściwość ruchoma (art. 25 § 2 k.p.k.)

Instytucja umożliwiająca sądowi apelacyjnemu przekazanie sprawy z sądu rejonowego do sądu okręgowego jako sądu I instancji wyłącznie na wniosek sądu rejonowego, ze względu na szczególną wagę lub zawiłość sprawy.

Właściwość miejscowa sądu (zasada ogólna – art. 31 § 1 k.p.k.)

Prawo sądu do rozpoznania danej sprawy ze względu na miejsce popełnienia przestępstwa; właściwy jest sąd, w którego okręgu przestępstwo popełniono.

Miejsce popełnienia przestępstwa (art. 6 § 2 k.k.)

Miejsce, w którym sprawca działał, zaniechał działania, do którego był obowiązany, lub w którym skutek stanowiący znamię czynu nastąpił albo według zamiaru sprawcy miał nastąpić.

Właściwość miejscowa w sprawach na polskich statkach (art. 31 § 2 k.p.k.)

Reguła stanowiąca, że jeżeli przestępstwo popełniono na polskim statku wodnym lub powietrznym i nie można ustalić właściwości według reguły ogólnej, właściwy jest sąd macierzystego portu statku.

Właściwość miejscowa pomocnicza (art. 32 k.p.k.)

Reguła stosowana, gdy nie można ustalić miejsca czynu lub czyn popełniono za granicą; właściwy jest sąd, w którego okręgu ujawniono przestępstwo, ujęto oskarżonego, albo oskarżony stale mieszkał bądź przebywał (gdzie najpierw wszczęto postępowanie), a subsydiarnie – Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia.

Właściwość z łączności spraw

Wyjątek od właściwości miejscowej lub rzeczowej podyktowany ekonomiką procesową i potrzebą wszechstronnego zbadania powiązanych spraw, polegający na połączeniu kilku postępowań do łącznego rozpoznania.

Łączność podmiotowa (art. 33 k.p.k.)

Sytuacja, gdy ta sama osoba odpowiada za kilka przestępstw; przy sądach tego samego rzędu orzeka sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie, a przy sądach różnego rzędu – sąd wyższego rzędu.

Łączność przedmiotowa (art. 34 k.p.k.)

Sytuacja zachodząca ze względu na związek między czynami różnych osób (np. sprawca kradzieży i paser, podżegacz i pomocnik), w której sąd właściwy dla sprawcy głównego jest właściwy również dla pozostałych uczestników.

Właściwość z delegacji (nadzwyczajna)

Wyjątek od właściwości miejscowej powstający na podstawie postanowienia sądu wyższego rzędu o przekazaniu sprawy innemu sądowi równorzędnemu z ważnych przyczyn procesowych.

Przekazanie sprawy ze względów praktycznych (art. 36 k.p.k.)

Decyzja sądu wyższego rzędu o przekazaniu sprawy innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli większość osób wzywanych na rozprawę mieszka bliżej tego drugiego sądu (zasada ekonomiki procesowej).

Przekazanie sprawy ze względu na dobro wymiaru sprawiedliwości (art. 37 k.p.k.)

Wyjątkowa instytucja, w ramach której wyłącznie Sąd Najwyższy, na wniosek sądu właściwego, może przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu.

Zasada nemo iudex in re sua

Zasada procesowa („nikt nie może być sędzią we własnej sprawie”), stosowana np. jako podstawa przekazania sprawy na mocy art. 37 k.p.k., gdy sąd lub jego sędzia jest pokrzywdzonym w danej sprawie.

Przekazanie sprawy z powodu wyłączenia sędziów (art. 43 k.p.k.)

Przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu dokonywane z urzędu przez sąd wyższego rzędu, gdy z powodu wyłączenia wszystkich sędziów danego sądu nie można utworzyć składu orzekającego.

Spór o właściwość (pozytywny i negatywny)

Sytuacja, w której co najmniej dwa sądy uznają się za właściwe do rozpoznania sprawy (spór pozytywny) lub żaden sąd nie uznaje swojej właściwości (spór negatywny).

Zasada rozstrzygania sporów o właściwość miejscową (art. 38 § 1 k.p.k.)

Reguła, według której spór o właściwość miejscową między sądami tego samego rzędu rozstrzyga ostatecznie sąd wyższego rzędu właściwy miejscowo dla sądu, który jako pierwszy wdał się w spór.

Związanie sądu powszechnego decyzją sądu wojskowego (art. 39 k.p.k.)

Zasada stanowiąca, że decyzja sądu wojskowego o przekazaniu sprawy sądowi powszechnemu lub odmowie jej przyjęcia wiąże sąd powszechny, co wyklucza spór o właściwość między tymi pionami sądownictwa.

Skład sądu I instancji w sprawach o zbrodnie (art. 28 § 2 k.p.k.)

Skład orzekający kolegialnie, w liczbie 1 sędziego zawodowego oraz 2 ławników.

Skład sądu I instancji w sprawach o czyny zagrożone dożywociem (art. 28 § 4 k.p.k.)

Poszerzony skład orzekający, składający się z 2 sędziów zawodowych oraz 3 ławników.

Skład sądu odwoławczego (art. 29 § 1 i 2 k.p.k.)

Skład orzekający w II instancji, zasadniczo złożony z 3 sędziów zawodowych, a w sprawach o przestępstwa zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności – z 5 sędziów zawodowych.

Sędzia dodatkowy (art. 47 p.u.s.p.)

Sędzia wyznaczony do udziału w rozprawie obok składu zasadniczego w sprawach zawiłych i długotrwałych, który wstępuje do narady i orzekania tylko w przypadku niemożności pełnienia funkcji przez członka składu podstawowego.

Zakaz reformatio in peius (art. 443 k.p.k.)

Zakaz orzekania na niekorzyść oskarżonego w postępowaniu ponownym po uchyleniu wyroku przez sąd odwoławczy, jeżeli środek odwoławczy wniesiono wyłącznie na jego korzyść.

Iudex inhabilis (art. 40 k.p.k.)

Instytucja wyłączenia sędziego z mocy samego prawa (ex lege) z przyczyn enumeratywnie wymienionych w ustawie; orzekanie przez takiego sędziego stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą (art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k.).

Iudex suspectus (art. 41 k.p.k.)

Instytucja wyłączenia sędziego na wniosek z powodu istnienia okoliczności wywołującej uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności; naruszenie tego przepisu stanowi względną przyczynę odwoławczą (art. 438 pkt 2 k.p.k.).

Zasada prawna Sądu Najwyższego (art. 87 ustawy o SN)

Moc wiążąca nadawana uchwałom pełnego składu SN, połączonych izb lub całej izby z chwilą podjęcia (oraz uchwałom składu 7 sędziów, jeśli tak postanowi), od której odstąpienie wymaga ponownej uchwały w odpowiednim składzie.