Week 4 ontwikkelings

Normaal vs abnormaal verstorend gedrag

Afweging op frequentie, intensiteit, duur, escalatie en mate van vernieling

Periodieke explosieve stoornis (intermittent explosive disorder)

Frequente agressieve uitbarstingen, verbaal of fysiek, zonder herkenbaar doel; niet onder zes jaar

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

Vanaf achttien jaar; vereist gedragsstoornis rond vijftien jaar

Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (ODD)

Boos/prikkelbaar, ongehoorzaam/twistziek, wraakzuchtig; minstens vier symptomen, zes maanden

ODD onder vijf jaar

Symptomen op de meeste dagen

ODD vanaf vijf jaar

Symptomen minstens één keer per week

ODD ernst

Mild, gemiddeld of ernstig, naar aantal situaties

ODD uitkomsten

Gedragssymptomen → later externaliserend; emotionele symptomen → later internaliserend

Verloop ODD

Begint rond zes jaar; relatief stabiel, neemt af met leeftijd; onbehandeld kan het CD worden

Normoverschrijdende gedragsstoornis (CD)

Herhaald schenden van rechten anderen en normen; drie criteria in twaalf maanden, één in zes

Vier categorieën CD

Agressie naar mens/dier; vernieling eigendom; bedrog/diefstal; ernstige regelovertreding

Verloop CD

Begint rond negen jaar; neemt toe met leeftijd, vooral in tienerjaren

Childhood onset

CD voor tien jaar; stabieler en ernstiger, meer geweld; meer risicofactoren in temperament en gezin

Adolescent onset

CD tussen 10 en 17 jaar; vaak adolescent-limited, groeit eroverheen

Unspecified onset

CD waarvan het begin niet vast te stellen is

Agressief gedrag syndroom

Empirisch, binnen externaliseren; vechten, ruzie, pesten; erfelijker; neemt af na tien jaar

Regelovertredend gedrag syndroom

Empirisch, binnen externaliseren; liegen, stelen, spijbelen; neemt toe na tien jaar

Overt gedrag

Openlijk agressief en antisociaal; valt meer op

Covert gedrag

Antisociaal maar verborgen

Relationele agressie

Andermans relaties schaden: buitensluiten, roddelen; vooral meisjes, daardoor onderschat

Gender en gedragsstoornissen

Jongens vaker gediagnosticeerd; criteria beschrijven mannelijke agressie; meisjes uiten agressie relationeel

Pesten

Opzettelijk misbruik van machtsverschil om angst, stress of pijn te veroorzaken

Ontwikkeling pesten

Begint vroeg op basisschool; neemt af met leeftijd, online niet; jongens fysiek, meisjes relationeel

Risico op pesten

Agressieve kinderen worden dader; onzekere, teruggetrokken kinderen slachtoffer; populaire vriend beschermt

Comorbiditeit gedragsstoornissen

ODD plus CD; sterke link ADHD; drugs, slechte schoolprestaties, taal, depressie

Executieve functies

Plannen, organiseren, inhibitie, doelgericht werken; belemmerd bij gedragsstoornissen en ADHD

Callous-unemotional traits

Gebrek aan empathie en schuldgevoel; met CD slechtere prognose en meer antisociaal gedrag

Psychopathie

Niet geven om andermans emoties, manipuleren; CU-traits, impulsief, grandioos-manipulatief

Driepadenmodel (Loeber)

Drie paden van probleemgedrag naar delinquentie bij jongens; hoe later ingrijpen, hoe slechter

Overt pad (Loeber)

Lichte agressie (pesten) → vechten → geweld

Covert pad (Loeber)

Verborgen gedrag (liegen, winkeldiefstal) → vernieling → ernstige delinquentie

Autoriteitsconflictpad (Loeber)

Voor twaalf jaar; koppig, ongehoorzaam → autoriteit vermijden (spijbelen, weglopen)

Aanleren van agressie

Genetische component, plus modeling en reactie van de omgeving

Gezinsrisico's gedragsproblemen

Criminaliteit in familie, lage SES, groot gezin, instabiliteit, toegeven aan ongehoorzaamheid

Oregon model (Patterson)

Oudertraining bij agressief en antisociaal gedrag; discipline en toezicht verbeteren

Dwangtheorie (coercion theory, Patterson)

Kind dwingt gezin met vervelend gedrag; door zwakke managementvaardigheden ouders

Negative reinforcement trap

Ouder geeft toe om ervan af te zijn; kind leert dat vervelend gedrag werkt

Ouderlijke discipline

Bij gedragsproblemen: streng labelen, snel vitten, bevelen niet onderbouwd, goed gedrag niet belonen

Ouderlijke controle (parental monitoring)

Weten waar kind is en wat het doet; ontbreekt vaak bij gedragsproblemen

Overige ouderfactoren

Eigen slechte opvoeding, stress, psychopathologie ouder, huwelijksproblemen, verwaarlozing of mishandeling

Leeftijdsgenoten en gedragsproblemen

Foute vrienden, afwijzing verergert; moeite met perspectief nemen

Sociale informatieverwerking (Dodge)

Drie fasen; verstoord bij gedragsstoornissen: misattributies, verwachten positieve uitkomst van agressie

Coderen (Dodge)

Fase 1: aandacht schenken aan de situatie

Interpreteren (Dodge)

Fase 2: sociale aanwijzingen duiden

Reactie bepalen (Dodge)

Fase 3: kiezen hoe te reageren

Reactieve agressie

Reactie op provocatie, bedreiging of frustratie; sociale cues te snel als vijandig gezien

Proactieve agressie

Opzettelijk, zonder boosheid; verwacht gewenste uitkomst van agressie

Biologie gedragsproblemen

Erfelijkheid beperkt, groter bij kinderen dan adolescenten; werkt indirect via omgeving

Gedragsinhiberend systeem (BIS, Gray)

Remt actie; angst en anxiety; te zwak bij gedragsproblemen

Gedragsactiverend systeem (BAS, Gray)

Benadering en plezierige emoties; te sterk bij gedragsproblemen

Fight-or-flight systeem

Lagere activatiedrempel bij kinderen met gedragsproblemen

Illicit drugs

Illegale drugs

Licit drugs

Drugs die volwassenen op recept kunnen krijgen

Substance use disorder

Verslaving; ontwenningsverschijnselen en tolerantie

Substance-induced disorder

Door middelen veroorzaakte stoornis, bijv. stemmings- of angststoornis

Risico en bescherming drugsgebruik

Temperament, regulatie, coping, vrienden; stabiel gezin met duidelijke regels beschermt het best

Assessment gedragsproblemen

Klinisch en gestructureerd interview, beoordelingslijsten; self-report weinig betrouwbaar; observatie nuttig

Behandeling gedragsproblemen

Oudertraining plus cognitieve aanpak kind; best bij jonge kinderen; adolescenten: gemeenschapsprogramma's

Preventie gedragsproblemen

Jonge kinderen en ouders, school betrekken; adolescenten: secundaire preventie

ADHD

Neurologische ontwikkelingsstoornis; aandachtsproblemen, hyperactiviteit, impulsiviteit; levenslange gevolgen

ADHD-I (onoplettend)

Vooral aandachtsproblemen; meest in populatiesamples

ADHD-HI (hyperactief-impulsief)

Vooral hyperactiviteit en impulsiviteit

ADHD-C (gecombineerd)

Beide symptoomgroepen; meest in klinische samples

DSM-criteria ADHD

Zes symptomen (volwassenen vijf), zes maanden; voor twaalf jaar; minstens twee situaties

Verminderde aandacht

Niet luisteren, afgeleid, gedesorganiseerd, dagdromen; soms hyperfocus, dus selectieve aandacht

Hyperactiviteit

Vooral in gestructureerde situaties; eind van de dag juist actiever

Impulsiviteit

Gedrag niet inhiberen; niet nadenken, ongeduldig, anderen onderbreken

Primaire kenmerken ADHD

Aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit

Secundaire kenmerken ADHD

Motoriek, executieve functies, sociaal, IQ en leerproblemen, adaptief gedrag; lager IQ kritisch bekijken

Positieve zelfbias

Eigen capaciteiten overschatten; niet zien wat eigen gedrag met anderen doet

Gezondheid bij ADHD

Slaapproblemen en meer ongelukken

Positieve kenmerken ADHD

Creatief, divergent denken, hyperfocus, energie, emotioneel en sociaal gevoelig

Neurodiversiteit

Verschillen in cognitieve stijlen; stoornis pas bij beperking in dagelijks leven

Comorbiditeit ADHD

Leerstoornissen (lezen), ODD, CD, depressie, angst; overlap met bipolaire stoornis betwist

Verwijzingsbias

Symptoombeschrijving past bij jongens; meisjes vaker onoplettend en gemist

Epidemiologie ADHD

Vaker jongens, lage SES en witte jeugd (eerder verwezen); minderheden later gediagnosticeerd

Verloop ADHD

Diagnose meestal 6 tot 12 jaar; hyperactiviteit neemt af, ADHD blijft vaak (heterotypisch)

ADHD bij volwassenen

Soms pas later gediagnosticeerd; symptomen bleken levenslang aanwezig

Gedragsinhibitie bij ADHD (Barkley)

Kerntekort; belemmert werkgeheugen, innerlijke spraak, zelfregulatie, motivatie, reconstitutie

Gevoeligheid voor beloning

Overmatig beloningszoekend, minder gevoelig voor straf; voorkeur voor directe beloning

Temporal processing

Beperkte tijdsverwerking; verklaart problemen met plannen en geduld

Vertragingsaversiviteit

Alles doen om wachten te vermijden en direct beloning te krijgen

Hersenen bij ADHD

Kleinere gebieden, vooral frontaal, ook striataal en cerebellum; minder bloedtoevoer en glucosegebruik

Neurotransmitters bij ADHD

Tekort aan dopamine en noradrenaline

Rijpingsvertraging ADHD

Speelt een rol, maar verklaart ADHD niet alleen, want ADHD verdwijnt niet vanzelf

Erfelijkheid ADHD

Sterke genetische component; polygeen

Pre- en perinatale factoren ADHD

Roken en alcohol in zwangerschap; vroeggeboorte, laag geboortegewicht, geboorteletsel

Lood en suiker bij ADHD

Lood als oorzaak nog ondersteund; suiker/dieet ontkracht

Psychosociale factoren ADHD

Gezinsinstabiliteit, SES, stress, reactie leerkracht; bepalen ernst, duur en aard

Ontwikkelingsmodel ADHD

Risicogenen plus pre- en perinatale factoren → hersen- en neuropsychologische beperkingen → ADHD

Secundaire factoren (ontwikkelingsmodel ADHD)

Postnataal; beïnvloeden direct de hersenen, bijv. lood

Tertiaire factoren (ontwikkelingsmodel ADHD)

Postnataal; niet direct op hersenen; vergroten ernst ADHD en worden er zelf door versterkt

Assessment ADHD

Breed, meerdere contexten, ontwikkelingsniveau; interviews, beoordelingsschalen, observatie, IQ; comorbiditeit nagaan

Stimulerende middelen

ADHD-medicatie; herstellen biochemische balans; effectief, maar discussie over bijwerkingen

Gedragsbehandeling ADHD

Meest effectief; oudertraining en classroom management

Classroom management

Stabiele, duidelijke omgeving in de klas

Multimodale behandeling

Gedragstherapie plus medicatie; meest effectief

Preventie ADHD

Primair lastig door genen; secundair: vroeg behandelen, oudertraining, bijles, sociale hulp