School- en Pedagogische Psychologie: Contextueel Denken, Zorgcontinuüm en Handelingsgerichte Diagnostiek

Een complete reeks begrippen en definities gebaseerd op de colleges School- en Pedagogische Psychologie, met aandacht voor contextueel denken, decreten in jeugdhulp en onderwijs, zorgcontinuüm, verstandelijke beperking, nieuwe autoriteit en handelingsgerichte diagnostiek.

Ivan Böszörményi-Nagy

Hongaars-Amerikaans psychiater (1920-2007) en grondlegger van het contextueel gedachtegoed en de intergenerationele benadering, waarin individuele problemen begrepen worden vanuit relationele en ethische patronen die door opeenvolgende generaties binnen de familiegeschiedenis worden doorgegeven.

Vier dimensies van de relationele werkelijkheid

Het relationele model van Nagy dat de werkelijkheid structureert in vier onderscheiden maar niet te scheiden lagen: de feiten (dimensie 1), de psychologie (dimensie 2), de interacties (dimensie 3) en de relationele ethiek (dimensie 4).

Verdelend onrecht

Vorm van onrecht binnen de eerste dimensie die het leven beschadigt, maar waar niemand directe schuld aan heeft of verantwoordelijk voor kan worden gesteld (zoals een aangeboren aandoening of vroegtijdig verlies van een ouder).

Vergeldend onrecht

Onrecht en leed dat mensen elkaar al dan niet bewust aandoen binnen relaties en waarvoor iemand wel direct verantwoordelijk is.

Relationele ethiek (Vierde dimensie)

De existentiële dimensie binnen het contextueel denken die de gewone toetsbare psychologie overstijgt en draait om betrouwbaarheid, rechtvaardigheid en het bewaren van het evenwicht tussen geven en ontvangen in relaties.

Existentiële loyaliteit (Primaire loyaliteit / Zijnsloyaliteit)

De aangeboren, onverbrekelijke loyaliteit van een kind aan zijn biologische ouders die ontstaat door geboorte en afstamming; zij kan door de dood niet worden beëindigd en nooit worden overgedragen of verbroken, al kan zij wel worden ontkend.

Verworven loyaliteit

Loyaliteit die ontstaat en groeit op basis van wederzijdse inspanningen, zorg en verdiensten binnen relaties (zowel met ouders als met andere belangrijke figuren).

Gespleten loyaliteit

Een ziekmakend en structureel dilemma waarbij een kind gedwongen wordt te kiezen voor de ene ouder ten koste van de andere ouder (of een ouder tussen kinderen), waardoor het kind niet meer vrij aan beide ouders kan geven.

Loyaliteitsconflict

Het innerlijke spanningsveld tussen existentiële loyaliteit (aan de ouders) en verworven loyaliteit (aan bijvoorbeeld leerkrachten, partners of stiefouders) wanneer een relatie uitnodigt om deloyaal te zijn aan de ouders.

Onzichtbare loyaliteit

Een toestand waarin een kind door omstandigheden niet openlijk loyaal kan zijn aan zijn ouders, waardoor de verdrongen existentiële loyaliteit zich uit in schijnbaar onverklaarbaar gedrag of symptomen.

Over-loyaal zijn

Het patroon waarbij een volwassene in zo hoge mate emotioneel of praktisch beschikbaar blijft voor de ouders dat dit ten koste gaat van zichzelf en de opbouw van een eigen (gezins)leven belemmert.

Destructief recht

Het vermeende recht dat iemand meent te ontlenen aan onrecht dat hem in zijn jeugd is aangedaan, om schadelijk of destructief gedrag te vertonen jegens anderen en geen rekening te houden met andermans rechten.

Roulerende rekening

Het mechanisme waarbij een tekort aan rechtvaardigheid en zorg dat in een eerdere generatie is ontstaan, als een openstaande rekening wordt doorgegeven aan en verhaald op volgende generaties.

Meerzijdige partijdigheid

De contextuele grondhouding van de hulpverlener waarbij geen partij wordt gekozen in een conflict, maar empathie, ruimte en respect worden toegekend aan de belangen en achtergronden van alle betrokken partijen tegelijk.

Ontschuldigen

Het proces waarin de hulpverlener de cliënt helpt los te komen van verwijten naar de ouders door inzicht te krijgen in hun eigen beschadigingen en onmacht (te onderscheiden van vergeven, waarbij de schuld blijft bestaan maar niet langer wordt aangerekend).

Moratorium (contextueel)

Het bewust inbouwen van tijd en wachttijd om acties die nog rijping nodig hebben uit te stellen, zodat de haalbaarheid en emotionele impact zorgvuldig kunnen worden afgewogen.

Genogram

Een gestandaardiseerde, visueel gecodeerde stamboom van minimaal drie generaties die de feitelijke samenstelling, data, relatiepatronen en belangrijke levensgebeurtenissen van een familie in kaart brengt.

Ecogram

Een visuele en schematische weergave van het actuele sociale netwerk en de leefomgeving rondom een individu, waarin de aanwezige en afwezige hulpbronnen in kaart worden gebracht.

Decreet Rechtspositie van de Minderjarige (DRM)

Vlaams decreet (sinds 1 juli 2006, gewijzigd in 2024) dat de rechten van het kind regelt binnen de integrale jeugdhulp, inclusief recht op hulp, inspraak, dossierinzage, privacy en bescherming tegen vrijheidsbeperkende sancties.

Agogische exceptie

De uitzonderingsmaatregel binnen het DRM waarbij een hulpverlener bepaalde informatie tijdelijk mag onthouden aan de minderjarige indien het meedelen daarvan ernstig nadeel toebrengt aan diens fysieke of psychische integriteit.

Vertrouwenspersoon (DRM)

Een door de minderjarige zelf aangeduide meerderjarige steunfiguur die niet rechtstreeks betrokken is bij de hulpverlening en beschikt over een blanco uittreksel uit het strafregister (model 2) om de minderjarige bij te staan in contacten en dossierinzage.

Decreet Integrale Jeugdhulp (IJH)

Vlaams decreet gericht op het overstijgen van verkokering, versnippering en wachtlijsten in de jeugdhulp door intersectorale afstemming, continuïteit, cliëntparticipatie en het onderscheid tussen rechtstreeks en niet-rechtstreeks toegankelijke hulp.

Intersectorale toegangspoort

Het orgaan binnen Integrale Jeugdhulp dat oordeelt over de toegang tot niet-rechtstreeks toegankelijke jeugdhulp (NRTJ), bestaande uit twee afzonderlijke teams: het team indicatiestelling en het team jeugdhulpregie.

Typemodule

Een gestandaardiseerde beschrijving van een specifiek hulppakket in één gemeenschappelijke intersectorale taal, onafhankelijk van de specifieke sector die de hulp aanbiedt.

Concentrische cirkels van zorg

Een zorgmodel dat zorg ordent in vijf lagen: de persoon zelf (cirkel 1), familie en vrienden (cirkel 2), informele contacten (cirkel 3), algemene zorg- en dienstverlening (cirkel 4) en gespecialiseerde zorg (cirkel 5).

Agentschap Opgroeien

Het Vlaamse overheidsagentschap (opgericht januari 2020) waarin Kind en Gezin, Jongerenwelzijn en delen van het VAPH zijn samengebracht om krachten te bundelen voor kinderen, jongeren en gezinnen.

Zorgcontinuüm

Het trapsgewijze model voor leerlingenbegeleiding in het Vlaams onderwijs dat bestaat uit vier opeenvolgende fasen: brede basiszorg (fase 0), verhoogde zorg (fase 1), uitbreiding van zorg (fase 2) en individueel aangepast curriculum (fase 3).

Brede basiszorg (Fase 0)

De eerste fase van het zorgcontinuüm waarin de school vanuit een stimulerende en veilige klasomgeving preventief inspeelt op de basisbehoeften van alle leerlingen.

Verhoogde zorg (Fase 1)

De fase in het zorgcontinuüm waarin de school via intern zorgoverleg extra redelijke aanpassingen, remediëring of differentiatie organiseert voor leerlingen met specifieke noden.

Uitbreiding van zorg (Fase 2)

De fase in het zorgcontinuüm waarin het CLB samen met school en ouders actief de regie neemt over een handelingsgericht diagnostisch traject omdat schoolinterne maatregelen ontoereikend zijn.

Individueel Aangepast Curriculum (IAC - Fase 3)

De fase in het zorgcontinuüm waarin voor een leerling afgeweken wordt van het gemeenschappelijk curriculum en via een IAC-verslag van het CLB onderwijs op maat wordt georganiseerd in het gewoon onderwijs of het buitengewoon onderwijs.

REDICODIS

Letterwoord voor de vier typen redelijke aanpassingen in het onderwijs: (individuele leerhulp), (variëren in didactiek en instructie), (gebruik van hulpmiddelen zoals software) en (vrijstellen van bepaalde curriculumonderdelen).

Verslag Gemeenschappelijk Curriculum (GC-verslag)

Een document opgesteld door het CLB (fase 2) dat aantoont dat een leerling mits leersteun van een leersteuncentrum de gemeenschappelijke leerdoelen in het gewoon onderwijs kan blijven volgen.

Verslag Opleidingsvorm 4 (OV4)

Een CLB-verslag dat aantoont dat een leerling met een specifieke beperking het gemeenschappelijk curriculum van het secundair onderwijs aankan, mits een aangepaste context en zeer intensieve ondersteuning (in BuSO of gewoon onderwijs).

Decreet Leersteun

Het Vlaamse onderwijsdecreet (in werking getreden op 1 september 2023 ter vervanging van het M-decreet) dat kwaliteitsvolle leersteun organiseert via leersteuncentra voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften, leerkrachten en teams in het gewoon onderwijs.

Draaischijffunctie (CLB)

De kernopdracht van het CLB waarbij het centrum leerlingen en gezinnen toeleidt en doorverwijst naar extern gespecialiseerd jeugdhulpaanbod wanneer het schoolse aanbod ontoereikend blijkt.

Handelingsgericht Multidisciplinair Overleg (MDO)

Het gestructureerde overleg op schoolniveau tussen leerkracht, zorgcoördinator, directeur en CLB gericht op de gezamenlijke probleemanalyse, handelingsplanning en evaluatie van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften.

Consultatieve leerlingenbegeleiding

Een methodiek van indirecte hulpverlening (naar Meijer) waarin een begeleider met de leerkracht samenwerkt om via een probleemoplossingscyclus de onderwijsleersituatie te optimaliseren en de leerkrachtvaardigheden te versterken.

Loods (rol bij consultatieve leerlingenbegeleiding)

De begeleidersrol waarbij de focus strak op de onderwijsleersituatie gehouden wordt, afdwalen wordt verhinderd en een neerwaartse spiraal van beperkingen wordt voorkomen ten gunste van haalbare doelen.

Dynamische driehoek

Het relationele kader binnen contextuele leerlingenbegeleiding dat de wisselwerking tussen kind, ouders en school/buitenwereld illustreert, waarbinnen de groeiruimte van het kind wordt gevormd.

Universal Design for Learning (UDL)

Een didactisch denkkader dat onderwijs van meet af aan toegankelijk maakt voor alle lerenden door meervoudige middelen te bieden voor betrokkenheid (waarom), representatie (wat) en actie/expressie (hoe).

Schaal voor Emotionele Ontwikkeling (SEO)

Een diagnostisch observatie-instrument van Anton Dösen dat het emotionele ontwikkelingsniveau (het 'aankunnen') van mensen met een verstandelijke beperking indeelt in opeenvolgende fasen om de ondersteuning hierop af te stemmen.

Disharmonische ontwikkeling

Een ontwikkelingsbeeld bij personen met een verstandelijke beperking waarbij cognitieve vaardigheden ('kunnen') en emotionele/adaptieve mogelijkheden ('aankunnen') niet synchroon verlopen.

Optimaal frustreren

Een pedagogisch principe (Morisse) waarbij een persoon bewust wordt uitgedaagd net buiten diens comfortzone met een haalbare opgave, gericht op de bevordering van groei, veerkracht en zelfstandigheid.

Adaptatiefase (SEO Fase 1)

De eerste fase van emotionele ontwikkeling (0-6 maanden) waarin homeostase en prikkelregulatie centraal staan, en waarbij nabijheid en voorspelbaarheid nodig zijn om overprikkeling tegen te gaan.

Nieuwe Autoriteit (Verbindend gezag)

Een gezagsmodel gebaseerd op het gedachtegoed van Haim Omer dat autoriteit definieert vanuit nabijheid, zelfcontrole, transparantie, geweldloos verzet en inbedding in een breed steunnetwerk.

Geweldloos verzet (in opvoeding)

Een methodiek waarmee gezagsfiguren vastberaden stelling nemen tegen grensoverschrijdend gedrag en escalaties doorbreken zonder verbale of fysieke agressie.

Waakzame zorg (drie niveaus)

Het getrapte model van ouderlijke en professionele aanwezigheid bestaande uit open dialoog (oplettendheid), gerichte alertheid (aanwezigheid) en eenzijdige begrenzende interventies (bescherming/alarm).

Techniek van de drie manden

Een interventiestrategie binnen geweldloos verzet waarbij gedrag wordt ingedeeld in de acceptatiemand (60%, negeren), compromismand (30%, onderhandelen) en limietmand (10%, absoluut ontoelaatbaar gedrag waartegen men zich collectief verzet).

Uitgestelde reactie

Het opvoedkundige principe om bij hoogoplopende emoties niet onmiddellijk te reageren of straffen, maar pas op te treden als de rust is wedergekeerd ('het ijzer smeden als het koud is').

Relatie- en herstelgebaren

Eenzijdige, positieve gebaren vanuit de volwassene na een conflict die duidelijk maken dat de relatie gekoesterd wordt en enkel het gedrag werd afgewezen, gericht op verzoening en herstel.

De Sit-in

Een actievorm uit het geweldloos verzet waarbij ouders of opvoeders rustig plaatsnemen in de kamer van de jongere om in stilte hun fysieke aanwezigheid te tonen tot een constructieve oplossing bespreekbaar wordt.

HERGO (Herstelgericht Groepsoverleg)

Een formeel en gestructureerd overleg via een vast script na een ernstig incident op school, waarin dader, slachtoffer en hun steunfiguren gezamenlijk afspraken maken over herstel van de aangerichte schade.

Handelingsgerichte diagnostiek (HGD)

Een doelgericht en systematisch besluitvormingsmodel in de psychodiagnostiek (Pameijer & van Beukering) gericht op het formuleren van concrete aanbevelingen en handelingssuggesties voor de praktijk.

Transactioneel kader (in HGD)

Het uitgangspunt dat het gedrag en de ontwikkeling van een leerling het resultaat zijn van een continue en dynamische wisselwerking tussen kenmerken van het kind en kenmerken van de context (school en gezin).

Onderwijsbehoeften

De specifieke voorwaarden en aanpak (in instructie, leerstof, organisatie en feedback) die een leerling nodig heeft van de leerkracht en de school om vooropgestelde onderwijsdoelen te bereiken.

Attributie

De causale verklaring die betrokkenen (ouders, leerkrachten of kind) geven voor het ontstaan of voortbestaan van problemen (intern aan de persoon vs. extern aan omgevingsfactoren), wat hun motivatie en veranderbereidheid sterk beïnvloedt.

Locus of control

De mate waarin een betrokkene gelooft zelf controle en invloed te kunnen uitoefenen op een situatie (intern) versus de overtuiging dat men afhankelijk is van externe factoren of toeval (extern).

Criteria van Rutter

Een geheel van klinische criteria (waaronder duur, ontwikkelingsadequaatheid, intensiteit, socioculturele setting en belemmering van het functioneren) om de ernst van probleemgedrag bij kinderen te objectiveren en onnodige diagnostiek te vermijden.

Meetpretentie

Het theoretische begrip of construct dat een diagnostisch instrument (test, vragenlijst, observatieschaal) beoogt te meten, beoordeeld op psychometrische degelijkheid en pragmatisch nut voor het advies.

Integratief beeld

De samenhangende verklarende synthese binnen de vierde fase van HGD die beschrijft wat er aan de hand is en hoe het komt, gebaseerd op de interactie tussen kind-, onderwijs- en opvoedingskenmerken inclusief beschermende factoren.

SMARTI-doelen

De kwaliteitscriteria voor handelingsgerichte doelen in HGD: Specifiek, Meetbaar, Aanvaardbaar, Realistisch, Tijdsgebonden en Inspirerend.

Minimaal noodzakelijk versus maximaal wenselijk advies

Het onderscheid in HGD tussen interventies die absoluut vereist zijn om de veiligheid en basisontwikkeling te waarborgen en maatregelen die het ontwikkelingspotentieel optimaal bevorderen.

Stoornis (in SPP)

Een pervasieve, ernstige en hardnekkige verstoring van de normale ontwikkeling die voldoet aan het achterstandscriterium, het exclusiviteitscriterium en het resistentiecriterium.

Diagnostische substitutie

Het fenomeen waarbij een toename in een bepaalde classificatie (zoals ASS) veroorzaakt wordt doordat kinderen met een andere primaire conditie sneller of aanvullend worden hergeclassificeerd onder gewijzigde diagnostische criteria of financieringsregels.

International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF)

Het biopsychosociale referentiekader van de WHO (2001) dat het menselijk functioneren beschrijft als een interactie tussen gezondheidstoestand, anatomische eigenschappen/functies, activiteiten, participatie en beïnvloedende externe en persoonlijke factoren.