Instytucje strzegące praworządności

^^Najwyższa Izba Kontroli^^

NIK jest naczelnym organem kontroli państwowej podlegającym Sejmowi RP. NIK jestniezależny od władzy wykonawczej, posiada odrębną od innych urzędów administracji rządowej strukturę i przysługują uprawnienia kontrolne określone w ustawie.

Przyjęta w Konstytucji zasada wg. której NIK podlega Sejmowi RP, oznacza, że praca NIK umożliwia parlamentowi korzystanie z przysługujących mu uprawnień kontrolnych:

$Sejm i jego organy mogą zlecać NIK przeprowadzenie kontroli działań rządu i innych organów władzy$
$NIK musi przedstawić posłom ocenę realizacji budżetu państwa izałożeń polityki pieniężnej przez rząd$
$NIK wyraża opinię o tym, czy parlament powinien udzielić rządowi absolutorium (uznać jego działania za prawidłowe)$
$NIK co roku składa w Sejmie sprawozdanie ze swojej działalności i informuje posłów o wuynikach prowadzonych kontroli$

Bieżącymi pracami Izby kieruje $Prezes NIK$ , który indywidualnie odpowiada przed parlamentem. Wybiera go Sejm, za zgodą Senatu, na 6-letnią kadencję. Ta sama osoba nie może pełnić urzędu dłużej niż przez 2 kadencje. Prezesowi NIK przysłiuguje immunitet (ograniczenie odpowiedzialności prawnej danej osoby z tytułu pełnienia przez nią określonej funkcji).

Działanie NIK nadzoruje $Kolegium Najwyższej Izby Kontroli$ . Do jego zadań należą:

$zatwierdzanie analizy wykonania budżetu przez rząd$
$zatwierdzenie rocznych sprawozdań z działalności NIK$

^^W jego skład wchodzą:^^

$Prezes NIK$
$trzej wieprezesi$
$dyrektor generalny$
$czternastu członków.$

^^Kontrole NIK^^

Działania NIK mają dać obywatelom informacje o tym, jak wykorzystywane są środki pochodzące z płaconych przez nich podatków. Corocznie NIK przeprowadza kontrolę wykonania budżetu państwa przez rząd i podlegające mu organy. Jej wyniki są przedstawiane w przekładanej Sejmowi $<em>Analizie wykonaniabudżetu państwa i założeń polityki pieniężnej.</em>$

^^Grupy które kontroluje NIK:^^

$Pierwsza grupa$ - podmioty tóre NIK ma obowiązek kontrolować (organy administracji rządowej, Narodowy Bank Polski, uniwersytety, przedsiębiorstwa państwowe, jednostki wojskowe)
$Druga grupa$ - organy samorządu terytorialnego, instytucje i służby komunalne
$Trzecia grupa$ -instytucje państwowe (przedsiębiorstwa, fundacje, stowarzyszenia). NIK może kontrolować ich działalność, jeśli wykonują zadaniazlecone przez państwo, mają wobec niego zobowiązania finansowe lubwykorzystują państwowy majątek.

^^Trybunał Konstytucyjny^^

jest dość specyficznym organem wymiaru sprawiedliwości bowiem został powołany do sądzenia tworzonego prawa. Do jego zadań należy badanie i osądzanie prawa z punktu widzenia jego legalności. Trybunał Konstytucyjny stoi na straży polskiej konstytucji. Dba o to by była ona nadrzędnym aktem w państwie. Trybunał jest organem niezależnym od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Jego odrębność jest także widoczna w ramach samej władzy sądowniczej w stosunku do Trybunału Stanu i innych sadów.

^^Kompetencje Trybunału Konstytucyjnego^^

$orzekanie o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z konstytucją$
$orzekanie o zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi$
$orzekanie o zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe z konstytucją i ratyfikowanymi umowami$
$orzekanie o zgodności z konstytucją celów i programów partii politycznych$
$rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi organami państwowymi$
$orzekanie w sprawie skargi konstytucyjnej$
$odpowiadanie na pytanie prawne$
$sygnalizowanie luk w prawie$
$rozstrzyganie w sprawie stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez prezydenta$

## ^^Skład Trybunału Konstytucyjnego:^^

$15 sędziów wybranych przez Sejm na 9 lat (bez prawa do reelekcji) - kandydatów może zgłosić grupa min. 50 posłów lub Prezydium Sejmu RP$
$Prezes Trybunału Konstytucyjnego - kieruje pracam TK, reprezentuje go w kontaktach z innymi organami i instytucjami$
$Wiceprezes TK$

Prezesa i Wiceprezesa TK powołuje Prezydent RP. Wybiera ich spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne (organ TK, w jego skład wchodzą wszyscy powołani przez Sejm sędziowie TK)

Działanie Trybunału Konstytucyjnego

TK zaczyna rozpatrywać, czy dsany akt prawny jest zgodny z Konstytucją na wniosek uprawnionych podmiotów, w odpowiedzi na pytania prawne oraz po wniesieniu skargi konstytucyjnej. Orzeczenia wydawane przez Trybunał są ostateczne i zapadają większością głosów.

^^Uprawnione podmioty to:^^

$prezydent,$
$Marszałek Sejmu,$
$Marszałek Senatu,$
$premier,$
$grupa min. 50 posłów lub min. 30 senatorów,$
$I Prezes Sądu Najwyższego,$
$Prezes NSA,$
$Prokurator generalny,$
$Prezes Naczelnej Izby Kontroli,$
$Rzecznik Praw Obywatelskich,$
$Krajowa Rada Sądownictwa,$
$organy samorządu terytorialnego,$
$ogólnokrajowe organy związków zawodowych$
$kościoły i związki wyznaniowe.$

^^W zależności od rozptrywanej sprawy w postępowaniu uczestniczą:^^

$podmiot składający wniosek/skargę$
$organ wydający akt, którego dotyczy wniosek/skarga$
$sąd, który zadaŁ pytanie prawne$
$organ sytuowany partii politycznej, jeśli rozstrzygany probem dotyczy legalności jej funkcjonowania$
$organy państwa, między którymi doszło do sporu kompetecyjnego$

^^Trybunał Stanu^^

organ, który został powołany do orzekania o odpowiedzialności osób zajmujących najważniejsze państwowe stanowiska. Trybunał Stanu jest organem niezależnym i oddzielnym od innych władz sądowniczych. Przed Trybunałem odpowiadają osoby za naruszenie konstytucji lub ustaw w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie sprawowania swojej funkcji.

^^Kompetencje Trybunału Stanu^^

Głównym zadaniem TS jest orzekanie o odpowiedzialności konstytuucyjnej osób pełniących najwyższe stanowiska w panstwie. Mogą przed nim stanąć:

$Prezydent$
$Premier$
$członkowie rządu$
$osoby którym premier powierzył kierowanie ministerstwem$
$Prezes NBP$
$Prezes NIK$
$członkowieKrajowej Rady Radiofonii i Telewizji$
$Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych RP$
$posłowie i senatorowie (tylko w związku z art. 107 Konstytucji - ograniczenie w prowadzeniu działalności gospodarczych)$

^^Kary wymierzane przez TS:^^

$zakaz piastowania stanowisk państwowych$
$utratę sprawowanych dotychczas funkcji oraz stanowisk (w przypadku posłów i senatorów zakaz sprawowania mandatu)$
$odebranie praw wyborczych$
$utratę orderów oraz odznaczeń$
$kary, które przewiduje kodeks karny$

^^Skład TS:^^

$przewodniczący Trybunału Stanu, którym jest I Prezes Sądu Najwyższego$
$dwóch zastępców$
$16 członków wybieranych przez Sejm spośród posłów i senatorów (na czas kadencji Sejmu), co najmniej połowa z nich powinna posiadać kwalifikacje sędziowskie.$

[źródło: https://www.na6.pl/wos/trybunal_konstytucyjny_i_trybunal_stanu dostęp: 23.10.2022]

^^Prokuratura^^

została powołana do strzeżenia praworządności w Polsce. Do jej zadań należy kontrola oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw. Prokuratorzy nadzorują postępowania przygotowawcze w sprawach karnych, są także oskarżycielami publicznymi przed sądem, mają prawo do wytaczania powództw w sprawach karnych i cywilnych oraz wykonują nadzór nad wykonaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu.

W Polsce Prokuratura działa na mocy ustawy z 1985 r.

^^Skład prokuratury^^:

$Prokurator Generalny$
$Prokurator Krajowy i pozostali zaqstępcy Prokuratora Generalnego$
$prokuratorzy powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Prokuratory Krajoej, prokuratur regionalnych, okręgowych, regionowych)$
$prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej$

[źródło: https://www.na6.pl/wos/prokuratura dostęp: 23.10.2022]

^^Kompetencje prokuratury:^^

$prowadzenie/nadzorowanie postępowania przygotowawczego w przypadku spraw karnych, także poprzez sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami,$
$nadzór nad wykonaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu,$
$współpraca z jednostkami naukowymi w kwestii prowadzenia badań nad przestępczością,$
$podejmowanie działalności zmierzającej do ujednolicenia i prawidłowości stosowania prawa w sądach,$
$wytaczanie powództw w sprawach karnych oraz cywilnych,$
$koordynacja działań innych organów państwowych w zakresie ścigania przestępstw,$
$współdziałanie z innymi jednostkami w celu zapobiegania przestępczości,$
$opiniowanie projektów niektórych aktów normatywnych.$

[źródło: https://eszkola.pl/wos/prokuratura-w-polsce-8043.html dostęp: 23.10.2022]

^^Instytut Pamięci Narodowej^^

Instyucja naukow-badawcza o uprawnieniach śledczych. Na jej czele stoi Prezes IPN, powołany przez Sejm za zgodą Senatu na 5-letnią kadencję, ta sama osoba nie może pełnić funkcji przez więcej niż 2 kadencje. Kandydata na prezesa zgłasza Kolegium IPN - w jego skład wchodzi 9 członków wybieranych na 6-letnią kadencję. 5 z nich powołuje Sejm, po dwóch wskazuje Sejm i Prezydent.

Do zadań IPN należą:

$gromadzenie i zarządzanie dokumentami organów bezpieczeństwa państwa, sporządzonymi od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r.,$
$ściganie$ $<a href="https://pl.m.wikipedia.org/wiki/Zbrodnia_nazistowska">zbrodni nazistowskich</a>$ $i$ $<a href="https://pl.m.wikipedia.org/wiki/Zbrodnia_komunistyczna">komunistycznych</a>$ $,$
$prowadzenie działalności edukacyjnej,$
$poszukiwanie miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego,$
$wydawanie opinii w zakresie tego, czy nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej symbolizują bądź propagują komunizm lub inny ustrój totalitarny$

[źródło: https://pl.m.wikipedia.org/wiki/Instytut_Pami%C4%99ci_Narodowej dostęp: 23.10.2022]

^^Rzecznik Praw Obywatelskich^^

Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) istnieje od 1 stycznia 1988 roku. Jest to „jednoosobowy organ władzy państwowej, pełniący funkcję ombudsmana”. Podstawę prawną działalności Rzecznika stanowią Konstytucja RP oraz Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich z 15 lipca 1987 roku. Gwarancją niezależności RPO jest przysługujący mu immunitet.

Rzecznik Praw Obywatelskich wybierany jest przez Sejm (i za zgodą Senatu). Kadencja Rzecznika trwa 5 lat i formalnie nie może dana osoba pełnić urzędu dłużej niż przez 2 kadencje.

W pewnych przypadkach osoba piastująca urząd RPO może być go pozbawiona – dzieje się tak, jeśli:

$sądownie stwierdzono, iż oświadczenie lustracyjne Rzecznika jest fałszywe,$
$osoba zrzeka się sprawowania swojej funkcji,$
$Rzecznik nie ma już możliwości pełnienia swoich obowiązków ze względu na chorobę, ułomność bądź brak sił – co znajduje potwierdzenie w odpowiednim orzeczeniu lekarskim,$