Efekt Stroopa

Efekt Stroopa

• Interferencja: Czas reakcji w próbach niezgodnych – czas reakcji w próbach neutralnych.
• Facylitacja: Czas reakcji w próbach neutralnych – czas reakcji w próbach zgodnych.
• Asymetria interferencji: W warunkach niezgodności wyraz zakłóca nazywanie koloru, ale kolor nie zakłóca czytania wyrazu.

Kontrola Poznawcza a Efekt Stroopa

• Kontrola poznawcza to zdolność realizacji zachowań ukierunkowanych na cel, gdy inne zachowania są bardziej rutynowe lub narzucające się (Cohen, 2017).
• Czytanie wyrazu jest silnym rywalem dla nazywania koloru czcionki u osoby sprawnie czytającej.
• Wykonanie zadania wymaga wyhamowania tendencji do czytania wyrazu.
• Wielkość interferencji w zadaniu Stroopa jest wskaźnikiem sprawności mechanizmów kontroli poznawczej, szczególnie hamowania.
• Zadanie Stroopa służy do badania mechanizmów kontroli poznawczej w różnych kontekstach.

Przykłady Badań z Użyciem Zadania Stroopa

• Wpływ nagród na kontrolę poznawczą (Padmala i Pessoa, 2011).
• Pamięć prospektywna, kontrola proaktywna i reaktywna (Bugg, McDaniel, Scullin i Braver, 2011).
• Funkcjonowanie poznawcze osób różniących się pojemnością pamięci roboczej (Kane i Engle, 2003; Meier i Kane, 2013).
• Różnice indywidualne w sprawności funkcji zarządczych (Friedman, Miyake, Robinson i Hewitt, 2011).
• Paradoksalne efekty prób tłumienia myśli (Wegner, Erber i Zanakos, 1993).

Hipoteza Zróżnicowanego Poziomu Zautomatyzowania

• Interferencja w zadaniu Stroopa jest wyjaśniana przez przeciwstawienie procesów automatycznych i kontrolowanych.
• Czytanie staje się automatyczne i obligatoryjne dzięki ćwiczeniu, wymagając minimalnej uwagi.
• Nazywanie koloru jest procesem kontrolowanym, wymagającym zaangażowania uwagi.
• Proces automatyczny zakłóca kontrolowany, ale nie odwrotnie.
• Badania MacLeoda i Dunbara (1988) potwierdzają związek interferencji z poziomem zautomatyzowania czynności.

Eksperyment MacLeoda i Dunbara (1988)

• Kojarzenie 4 kształtów z 4 kolorami (zielony, różowy, pomarańczowy, niebieski).
• 20 sesji ćwiczeniowych.
• Dodatkowe zadania w dniach 1, 5 i 20:
  • Nazywanie kolorów na kształcie.
  • Reagowanie nazwą koloru na kształt, gdy kształty ukazują się w różnych kolorach.

Warunki w Zadaniu Nazywania Kolorów na Kształcie

• Próby zgodne: Kolor taki jak skojarzony z kształtem.
• Próby niezgodne: Kolor inny niż skojarzony z kształtem.
• Neutralne: Kolor na kwadracie.

Warunki w Zadaniu Reagowania Nazwą Koloru na Kształt

• Próby zgodne: Kolor taki jak skojarzony z kształtem.
• Próby niezgodne: Kolor inny niż skojarzony z kształtem.
• Neutralne: Kształty w białym kolorze.

Asymetria Interferencji w Różnych Fazach Ćwiczenia

Wnioski

• Terminy „kontrolowane” i „automatyczne” to krańce kontinuum.
• Pozycja procesu na kontinuum zależy od uczenia się i kontekstu.

Model Wyścigu Procesów

• Wyjaśnienie efektu Stroopa popularne do lat 70. XX wieku.
• Dwa aspekty bodźca są przetwarzane równolegle z różnymi prędkościami.
• Czytanie wyrazu jest o 100–200 ms szybsze niż nazywanie koloru.
• Informacja o reakcji jest reprezentowana w buforze o ograniczonej pojemności.
• Czytanie wyrazu szybciej osiąga bufor, więc trzeba zastąpić błędną reakcję poprawną.
• Brak interferencji, gdy informacja poprawna szybciej osiąga stadium reakcji.
• Próby wyrównania czasów wykonywania czynności nie potwierdziły przewidywań.
• Glaser i Glaser (1982): Kolor nie zakłócał przetwarzania wyrazu, nawet przy manipulacji SOA.
• Dunbar i MacLeod (1984): Interferencja w nazywaniu koloru, mimo wolniejszego czytania wyrazu (odwrócona kolejność liter).

Eksperyment MacLeoda i Dunbara (1988) – Kontynuacja

• Czynność lepiej opanowana (nazywanie koloru) zakłócała mniej opanowaną (reagowanie na kształt), ale nie odwrotnie.
• Po ćwiczeniach interferencja pojawiła się również przy nazywaniu koloru.
• Po dłuższych ćwiczeniach nie stwierdzono interferencji w reagowaniu nazwą koloru na kształt, mimo że reagowanie na kształt nie było szybsze niż nazywanie koloru.

Model Koneksjonistyczny

• Cohen, Dunbar i McClelland (1990).
• Równoległe rozprzestrzenianie się pobudzenia w sieci jednostek.
• Jednostki reprezentują bodźcowe „wejście” (kolory i wyrazy), jednostki ukryte i jednostki reagujące (np. „czerwony”, „zielony”).
• Dwie ścieżki przetwarzania: wyrazy i kolory.
• Każda jednostka wyjściowa powiązana z obydwiema ścieżkami.
• Wagi połączeń zależą od doświadczeń z przetwarzaniem wymiarów.
• Jednostki wejściowe wpływają na rolę przetwarzania wyrazu lub koloru.
• Reakcja następuje, gdy wzbudzenie jednostki wyjściowej przekracza wartość progową.
• Reakcja jest opóźniona, gdy konfliktowe dane prowadzą do aktywizacji konkurujących jednostek.
• Model uwzględnia asymetrię efektu facylitacji i interferencji, efekty manipulacji SOA, efekty nabywania wprawy.

Efekt Stroopa a Sprawność Czytania

• Interferencja pojawia się wcześnie (klasa 2–3), spada do 60. roku życia, potem rośnie.
• Tzelgov i Henik (1995): Spadek interferencji wiąże się z lepszą kontrolą procesu automatycznego.
• Efekt interferencji mniejszy, gdy bodźce w danym języku pojawiają się częściej (język ojczysty).

Efekt Facylitacji

• Dwa wyjaśnienia:
  1. Ludzie niechcący czytają wyraz zamiast określać kolor czcionki.
  2. Facylitacja wynika ze spójności koloru i znaczenia wyrazu.
• Argumenty za wyjaśnieniem 1:
  • Efekt facylitacji mniejszy niż interferencji (20 ms vs 100 ms).
  • Tzelgov, Henik i Berger (1992): Interferencja rośnie, gdy proporcja wyrazów określających kolory maleje, facylitacja się nie zmienia.
  • Vanayan (1992): Efekty interferencji i facylitacji nieskorelowane.
  • MacLeod (1998): Wprawa wpływa na interferencję, a nie na facylitację.
  • Dunbar i MacLeod (1984): Utrudnienie czytania eliminuje facylitację, ale nie interferencję.
  • Abunuvara (1992), Dalrymple-Alford (1968), MacLeod i MacDonald (2000): Brak facylitacji, gdy język bodźca różni się od języka reakcji.
  • MacLeod i MacDonald (2000): Interferencja, a nie facylitacja (CYTRYNA napisana żółtą czcionką).
• Argumenty za wyjaśnieniem 2:
  • Manipulacje sprzyjające przeczytaniu wyrazu zwiększają facylitację.
  • Facylitacja występuje, gdy przeczytanie wyrazu prowadzi do poprawnej reakcji.
  • Facylitacja nie występuje w warunkach utrudnienia czytania.

Wyjaśnienie 2: Informacja Fonologiczna

• Roelofs (2010):
  • Interferencja w próbach zgodnych z użyciem różnych języków bodźców i reakcji może wynikać z niezgodności informacji fonologicznej.
  • Interferencja związana z niezgodnością informacji fonologicznej może maskować efekt facylitacji związanej z pojęciową spójnością dystraktora (eksponowanej nazwy koloru) i koloru czcionki w próbach zgodnych – dlatego efekt facylitacji występuje, kiedy język bodźców i reakcji jest ten sam, a nie występuje, kiedy te języki się różnią.
• Costa, Albareda i Santesteban (2008): Efekt facylitacji w próbach zgodnych w warunkach użycia różnych języków bodźca i reakcji, kiedy w warunkach kontrolnych eksponowano wyrazy niezwiązane z kolorami
• Roelofs (2010): Dwujęzyczni uczestnicy eksperymentów nazywali kolor paska w języku angielskim lub niderlandzkim, kiedy eksponowano również nazwę koloru w języku angielskim lub niderlandzkim w warunkach kontrolnych (próby neutralne) zamiast wyrazów eksponowano łańcuchy X-ów. Nazwy użytych kolorów mają w obydwu językach podobne brzmienie.
  • Wystąpił efekt facylitacji w próbach zgodnych zarówno w warunkach zgodności języka bodźca i reakcji (w obydwu wypadkach angielski lub w obydwu niderlandzki), jak i w warunkach ich niezgodności (angielski – niderlandzki, niderlandzki – angielski).
  • Te rezultaty są zgodne z hipotezą, że facylitacja w próbach zgodnych wynika z pojęciowej spójności dwóch wymiarów (koloru i znaczenia wyrazu), a niezgodne z hipotezą niezamierzonego czytania wyrazu w niektórych próbach (ta druga hipoteza wyklucza facylitację w warunkach użycia odmiennych języków bodźca i reakcji, kiedy przeczytanie wyrazu zamiast nazywania koloru czcionki prowadzi do błędu).
  • Roelofs (2010) analizował również rozkłady czasów reakcji w próbach zgodnych i kontrolnych, porównując te czasy dla różnych przedziałów wielkości czasów reakcji (średnia z 20 procent czasów najkrótszych u każdego uczestnika w próbach zgodnych oraz z 20 procent czasów najkrótszych u każdego uczestnika w próbach kontrolnych; średnie dla kolejnych pod względem długości 20 procent czasów itd.)
  • Wyniki tych porównań wspierają hipotezę, że facylitacja wynika z pojęciowej spójności dwóch wymiarów, a są niezgodne z hipotezą niezamierzonego czytania: w próbach zgodnych w całym zakresie porównań (czyli dla czasów reakcji z różnych przedziałów wielkości) występowało skrócenie czasów reakcji w porównaniu z warunkami kontrolnymi, podczas gdy z hipotezy niezamierzonego czytania w niektórych próbach wynika, że różnice powinny dotyczyć jedynie czasów najkrótszych (bo ta hipoteza zakłada, że w stosunkowo nielicznych próbach, w których uczestnik eksperymentu czyta wyraz, zamiast określać kolor czcionki, następuje znaczne skrócenie czasów reakcji, a w pozostałych próbach te czasy powinny być podobne jak w warunkach kontrolnych).

Literatura

• MacLeod, C. M. (1991). Half a century of research on the Stroop effect: An integrative review. Psychological Bulletin, 109(2), 163–203.
• MacLeod, C. M. (2015). The Stroop effect. Encyclopedia of Color Science and Technology. New York: Springer. doi: 10.1007/978-3-642-27851-8_67-1
• MacLeod, C. M., Dunbar, K. (1988). Training and Stroop-like interference: Evidence for a continuum of automaticity. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 14(1), 126–135.
• MacLeod, C. M., MacDonald, P. A. (2000). Interdimensional interference in the Stroop effect: uncovering the cognitive and neural anatomy of attention. Trends in Cognitive Sciences, 4(10), 383–391.
• Roelofs, A. (2010). Attention and facilitation: converging information versus inadvertent reading in Stroop task performance. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 36(2), 411–422.