Historische

Historische Archeologie van NW-Europa

Inleiding

  • Historische archeologie is de archeologie gebaseerd op historische bronnen en politieke-militaire gebeurtenissen.
  • In België begint het in 57 vC.
    • In verschillende landen zit je met verschillende indelingen/termen qua periodeindeling.
  • Klimatologisch kader. 🡪 natuurlijke omgeving
  • Afwisseling van warmere periodes en koudere periodes. 🡪 regionale fenomenen (vrij recent onderzoek hiernaar)
    • Roman Warm Period
    • Late Antique Little Ice Age
    • Medival Optimum
    • Little Ice Age
  • Datering varieert naargelang proxy (bv. Ijslagen).

🡪 vermijd de klimaatdeterminisme

  • Voornaamste ontwikkelingen.
    • Romanisatie vs. Continuïteit.
    • Post Rom regionalisering en herschikking
      • Ontstaan van nieuwe machtstructuren en identiteiten
      • Vorming van een gedeelde europese cultuur.
        🡪 debat rond etniciteit hangt hiermee samen;
    • Verdeling van het christendom als monopolie-godsdienst en centrale ideologie.
    • Stadswording
      • Romeinse vs middeleeuwse stadsconcept.
        🡪 steden vnmlk ontstaan in de volle Middeleeuwen.
        🡪 er ware al rom steden (leven door, verdwijnen of breiden uit)
      • Vormelijk
      • Stedelijke gemeenschappen, emancipatie van arbeiders en handelaars.
    • Landschapshervorming, technologische innovaties, demografische groei
      • Na Romeinse periode krijgen we tijd waarin het gebruik van landschap terugvalt.
      • In 10e 11e eeuw gaat men zwaar beginnen te ontginnen.
      • Geschat dat tussen einde Rom tijd en 1500 dat de bevolking x10 gaat.
    • Economie: markteconomie, commerciële revolutie, kapitalisme, schaalvergroting en verknoping.
      • Consumptie economie die je kan doortrekken tot de dag van vandaag.
    • Ontstaan van globale netwerken
    • Regionalisering
      • Romeinse civitates ~ IJzertijd-territoria
      • Volle/late ME
  • Niet vergeten: Lage Landen en NW-EU maken deel uit van een veel grotere wereld.
    • Romeinse rijk/ Barbaricum
  • Er is ook sprake van een continuïteit.
  • Romeinse rijk had een sterke grens, maar er was ook handel daarbuiten.
    • Maritieme perspectieven 🡪 connectiviteit
  • Globalisering en post-koloniale visie 🡪 voor Romeinse tijd naar een post-imperiale visie met meer aandacht voor een lokale visie (localisation)
  • Welke nieuwe praktijken ontwikkelen zich? Nieuwe lokale praktijken?
  • 7e eeuw: enorme expansie die de Islam doormaakt. 🡪 ... en Culturele bloei.
  • Grote impact 🡪 zelfs munten gevonden in Scandinavië
  • Intellectuele wereldbeeld was echter niet zo heel groot.
    • Tegelijkertijd aan het hof van Sicilië, waar Arabische cartografen werken, is er een gesofisticeerder beeld aanwezig.
  • Ecologische impact; 🡪 door de globalisatie.
  • Groenland wordt gekoloniseerd door Noren (ijslanders) rond het jaar 1000.
    🡪 vanaf dan een markt voor walrus-ivoor. 🡪 aan de hand van DNA aangetoont dat het om walrussen gaat die aan de westkust? Van Groenland voorkomen.

🡪 populatie krimpt.

🡪 moeilijker om aan de grondstof te komen

🡪 markt voor de ivoor van olifanten.

  • Diversiteit in W-Europa.
  • Doorleven van pre-christelijke gewoontes. 🡪 gebeurt tot op vandaag.
    • Geen algemene culturele omslag.
    • Lange lijn maatschappelijke en culturele tendensen.
  • Slavernij
    • “Handelsgoederen” die je niet ziet.
    • Algemeen in vroege middeleeuwen, ook in christelijke regio’s.
    • Er waren slavenmarkten in Utrecht en Terduin.
    • Af en toe wel archeologisch vastgesteld.
  • Joden, Moslims.
    • Nîmes: islamitische graven.
    • Joden: ook een belangrijke groep.
  • Europese expansie ook te zien in gebieden buiten Europa.
  • Fenomenen te zien die enkel te begrijpen zijn als je archeologie van NW-EU kent.
  • Relevantie van de historische archeologie.
    • Historische interesse viert hoogtij in populaire cultuur en in populistische politiek – kans en uitdaging
    • Historische archeologie levert fundamentele nieuwe kennis op en domineert in het hedendaagse veldwerk.
      • Toch zijn veel mensen (vooral in de bouwindustrie) hier niet tevreden om
        • Vertragingen van werk bv.
  • Vanaf Renaissance: groeiende interesse in Klassieke oudheid.
    • Focus op geschreven bronnen (ook opschriften, munten) en op lokaliseren van historische sites.
    • Duitsland: ontdekking Tacitus’ Germania > dualiteit romeins germaas
    • William Camden, landschapsbeschrijving van Britannia en daarbij veel aandacht schenkt aan archeologie.
    • Nederland: Nehalennia-tempel nabij Dondberg of domburg
  • Middel-Eeuwen /’Dark ages’: tussen-tijd uitgevonden door renaissance-geleerden.
  • 18e-19e eeuw: klassieke oudheid als voorbeeldbeschaving (classicisme)
  • Grote interesse in keizerlijke infrastructuur: limes, maar ook wegennet, steden worden gezien als teken van beschaving.
    • Ideologisch fundament voor koloniale expansie (UK) en gezag van de aristocratie.
    • Lokale geleerde genootschappen 🡪 opgravingen om eigen collecties te spijzen – methode-ontwikkeling.
  • Verandering in de late 18e 19e eeuw
  • Nostalgische idealisering in het eigen verleden, dus ook de middeleeuwen (Romantiek).
    • Lokale geleerden die zich gaan verdiepen in het lokale verleden.
    • Men begint besef te hebben van de waarde van de objecten.
  • 19e eeuw:
  • Groeiende erfgoedzorg (vooral architectuur) 🡪 instutionalisering en professionalisering
    • Bedreiging door moderniteit
      • Franse revolutie
      • Industriële revolutie
      • Spoorwegen en kanalen
      • landouwontginningen
    • Nood aan ideologische onderbouw voor nieuwe natiestaten
    • Restauratiecampagne in Frankrijk door Eugène Viollet-le-Duc
    • Duitse keizerrijk
    • België: koninklijke commissie voor monumentenzorg, gesticht in 1835
  • België: Hallepoort in Brussel is het enige overblijfsel van de brusselse vesten. (had tot 1830 functie als gevangenis)
    🡪 daarna omgetoverd tot museum.
  • Gebouwen vaak afgebroken om materiaal te gebruiken voor andere plaatsen (bv. Abdij van ...)
  • Late 19e, vroege 20e eeuw.
  • Romeinse archeologie > fundament hedendaags onderzoek
    • Verdere opgravingen, vooral aandacht voor militaire en stedelijke sites
      • Verhaal van de Romeinse bezetting ook voornamelijk militair verhaal.
    • Inzet van nieuwe methodes: theodoliet, fotografe, erkenning van het paalgat.
    • Nieuwe inzichtingen, bijv over limes, culturele verandering – romanisatie.
    • Eerste synthesewerken
  • Ontstaan van een vroegmiddeleeuwse archeologie
    • Ontdekking van Merovingische grafvelden: antiquarische collectiedrift, nationale trots en methodologische vernieuwing.
  • Betere documentatie
  • Grondlegger bij ons: Baron Alfred de Loë
    • Conservator KMKG afdeling ‘la belgique ancienne’ = steentijd tot vroege middeleeuwen.
    • Onder meer innpvatieve opgravingen op merovingisch grafveld harmignies.
    • Oprichting Service Nationale des Fouilles
    • Bij belangwekkende zaken gingen ze opgraven.
  • Interbellum: voortzetting romantische/nationalisische visie.
  • Britste monarchie gaat terug tot in de 17e eeuw.
  • Duitse ‘Romeinse’ archologie: vaststellen en verheerlijken van Germaanse element.
  • Duitsers waren opzoek naar de pure germaanse stad.
    • Germanenforschung
  • Provenciaal-Romeinse archeologie in het interbellum.
    • Term opgenomen in Duitsland na ...
    • Romeinse archeologie in onze streken zet zich verder.
    • Vraaggericht onderzoek gericht op het historische narratief.
    • Opgravingen zijn kleinschalig en vraaggericht (in functie van historisch narratief) ofwel grootschalig en systematisch.
    • Er is meer aandacht voor artefactstudie, kunst en materiële cultuur.
  • Historische archeologie post WO2
    • Herstel en ontwikkeling > sterke toename van reddingsarcheologie (vanaf ’60 rol van de overheid)
      • Initieel door universiteiten, musea en burgers
    • Vanaf jaren ’70: neutrale/ objectieve noodarcheologie > veel opgravingen, weinige nieuwe kennis.
    • Sterke ontwikkeling van stadsarcheologische praktijk. 🡪 laat middeleeuwse archeologie neemt hoge vlucht
      🡪 methodologisch kader wordt ontwikkelt.
  • Provenciaal-Romeinse archologie als zelfstandige academische discipline (OXFORD 1956, Frankfurt 1962)
  • Tijdschriften en verenigingen: professionalisering, internationale academische netwerken.

Ontwikkeling van de Historische archeologie

  • Albert Vandewalle (Ugent)
    • Architect en kunsthistoricus
    • Castrum/portus en abdij Ename
    • Gravensteen
    • Antwerpen jaren ‘50
  • Jozef Mertens (KUL)
    • Klassiek fioloog
    • Nationale dienst voor opgravingen oa. Onderzoek vernielde kerken na WO2
  • Processuele archeologie
    • Weg van politiek-militaire en cultuurhistorische grand narratives.
      • Platteland wordt belangrijker.
    • Maatschappij in het verleden als sociaal-economisch systeem.
    • nieuwe thematische benaderingen: platteland, dagelijks leven, landschap,…
    • Interesse in economie.
  • Specialisering: artefacten niet langer louter ter datering of cultuurhistorie 🡪 typologie, dierenbot, botanische resten, petrografie aardewerk
    • Technologie en economie.
  • Frans Verhaeghe (UDent, VUB)
    • Eerste prof middeleeuwse archeologie in België
    • Voluit processuele archeoloog.
    • Materiële cultuur > productie, handel, consumptie
    • Rurale sites, met name sites met walgracht
  • Historische archeologie vanaf jaren 90:
    • Post-processuele archeologie 🡪 theoretisering, post-kolonialisme/-imperialisme.
    • Third science revolution 🡪 vanaf jaren 2000
      • Archeometrie, bio-archeologie, geo-sciences.
    • Verdrag van Malta (implementatie in vlaanderen in 2016)
      • Van reddingsarcheologie naar preventieve archeologie.
      • Professionalisering
      • Vernieler betaalt.
      • Geliberaliseerd archeologisch bestel.
      • Positief: meer aandach voor onderzoeksagenda als sturing van veldwerk; lokale diensten.
      • Negatief: lage kwaliteit van veldwerk en raportering;
        • geen overzicht over zeer van grijze literatuur; wegduwen van burgerwetenschap.
  • Post-middeleeuwse archeologie (doorgaans onder impuls van bedreiging, groeiend besef van erfgoedwaarde, Malta-wetgeving)
    • Post-middeleeuwse archeologie in BE vooral vanaf jaren 1990
      • Industriële archeologie
      • Slagveldarcheologie
    • Wereldoorlog-archeologie (BE: WOI vanaf jaren 2000; WOII groeiende aandacht)
    • Hedendaagse archeologie > anthropoceen

Bronnen

  • Opgraving (Ruraal vs. Stad)
  • Bouwarcheologie
  • Burgerarcheologie > oude en privé-collecties
  • Vondstverwerking
  • Natuurwetenschappelijke analyse (multidisciplinariteit)
  • Historische bronnen
    • Geschreven bronnen.
      • Dit zijn ook artefacten

🡪 archeologische benadering (geletterdheid als bron van sociaal prestige, …)

    • Historische plannen en kaarten
    • Iconografische bronnen
  • Verhouding tot geschiedenis
    • Gevaar: archeologie ter illustratie en verificatie van geschreven bronnen
    • Andere beperkingen
      • Historische periode in NW-EU is deels pre-/proto-historisch.
      • Slechts een kleine groep was geletterd
        • Vooral mannen van hogere klasse
    • Materiële bronnen hebben eigen zeggenskracht t.o.v. geschreven (en iconografische) bronnen.
      • Andere formatieprocessen 🡪 eigen bronnenkritiek
      • Praktijk vs. Discours
      • Archeologie belicht andere aspecten van het verleden
        • Lagere sociale klassen, omgang met materiële omgeving, langetermijnprocessen.

Conclusie

  • Zelfstandige wetenschappelijke discipline(s)
    • Fragmentatie?
  • Multidisciplinair, en complementaire relatie met historische wetenschap
  • Relatief jong, maar verankerd in Europese intellectuele en culturele geschiedenis (Wetenschap in context)
  • Acute hedendaagse relevantie
  • Prangende uitdagingen relevantie waarmaken, publiek bereiken en betrekken.

Historische archeologie als wetenschap

  • Geschreven bronnen kunnen ook als archeologische bronnen gezien worden en beschouwd worden.
  • Wat betekent het dat je met je geletterdheid te koop loopt?
    • Aspect dat voorbij gaat aan de status van dat object.
  • Historische bronnen
    • Geschreven bronnen
    • Historische plannen en kaarten. 🡪 vb. Plan Sankt Gallen (plan van een klooster)
      • Interessante bron. 🡪 theoretisch beeld, archeologisch hier nog niets van gevonden.
    • Iconografische bronnen.
      • Vaak afgebeeld hoe materiaal werd gebruikt in het verleden.
      • Geven op naturalistische wijze weer hoe mensen leefden.
      • Beeld vaak wel geconstrueert. 🡪 verwijzing naar de Bijbel; connotaties aanwezig, genderstereotypen aanwezig,....
      • Elk element van het beeld is ene bewust keuze van de schilder of van de opdrachtgever.
  • Verhouding tot geschiedenis.
    • Gevaar: archeologie ter illustratie en verificatie van geschreven bronnen.
    • Cherry picken wat mooi in je verhaal past.
    • Beperking: voor een niet te verwaarlozen deel zijn de bronnen pre- en protohistorisch.
      • Slechts kleine groep was geletterd. Vooral mannen van hogere klasse.
      • Productie van manuscripten is een goede leidraad, maar dit stijgt pas exponentieel in de ....
        • Het grootste gedeeldte van de bevolking kon niet lezen/schrijven.
  • Materiële bronnen hebben eigen zeggenskracht t.o.v. geschreven ( en iconografische) bronnen
    • Bronnen kritiek moet altijd aanwezig zijn.
    • Andere formatieprocessen 🡪 eigen bronnenkritiek.
    • Praktijk vs. Discours
      • Discours: er zijn veel redenen om te beginnen met schrijven.
    • Archeologie belicht vaak andere zaken. Archeologie is geschikt om licht te werpen op lange processen.
  • Archeologie is een zelfstandige wetenschappelijke discipline.
  • Multidisciplinair, en complementaire relatie met historische wetenschap.
  • Relatief jong, maar verankerd in Europese intellectuele en culturele geschiedenis (wetenschap in context) 🡪 sociale en culturele achtergrond speelt mee in de interesse die mee de interesse bepalen.
  • Acute hedendaagse relevantie 🡪 de relevantie speelt zich ook af op sociaal nieveau, politiek niveau 🡪 voorkomen dat het verleden gekaapt wordt om politieke/comerciële redenen.
  • Prangende uitdagingen: relevantie waarmaken, publiek bereiken en betrekken.

Rurale Gemeenschappen

Inleiding

  • Interesse in rurale archeologie is ontstaan na de 2e WO
  • Meerderheid Rom en Me samenleving is Ruraal
    • Vlaanderen en Noord-Italië zijn meer geürbaniseerd dan andere gebieden in EU
      • Hoogtepunt van de verstedelijking
    • Landbouw moest voorzien in eigen onderhoud en voor stedelijke samenleving (specialisten).
      • Grote ontginningen die samen vallen met de urbanisering
  • Historisch zijn de rurale gemeenschappen een onderbelichte groep.
    • Archeologie kan hierover belangrijke info aanrijken.
  • Les: beginnen bij het huis (huistypologie) en daarna naar het erf

Rurale huizen: bouw en ontwikkeling

  • Hoe zien we die op terrein?
  • Verschil tussen rurale archeologie en stadsarcheologie.
    • Leesbaar vlak in de onaangeroerde bodem
    • Huisplattegrond gaan opmaken o.b.v. de paalgaten
      • Veel aspecten die we niet kunnen zien van de rechtstaande constructie
  • Het huis als artefact: etisch vs. Emisch
    • Ethische perspectief: analytische perspectief op het terrein, waarbij de archeoloog paalkuilen herkend en op basis daarvan een reconstructie probeert te maken.
      • Trekken van bepaalde conclusies
    • Emisch perspectief: geleerde realiteit in dat huis. Deze kunnen we archeologisch volgen tot in de Late ME.
      • In de praktijk is deze doorheen de hele periode vrij constant.
      • Interne indeling (woonstalhuizen) blijft min of meer constant voor rurale samenleving.
  • Tot de Late worden palen in de grond gestoken voor huizen te bouwen, daarna stopt men daarmee.
  • Realiteit van de huizenbouwer zit daar nog tussen in
    • Huizen bouwen is een gemeenschappelijke activiteit waarbij leden van de gemeenschap een bepaalde template in gedachten hadden
      • Waarschijnlijk om de zoveel generaties nieuw huis gebouwd
        • Verder zetten van een traditie.

Concepten

  • Hoe ziet zo’n huis er nu uit? Van makkelijker naar moeilijker archeologisch te herkennen
    • Dragers (staanders, stijlen) 🡪 ingezet in paalkuilen; directe impact op de bodem.
      • Verschillende vormen van paalkuilen
      • Archeologiesche zichtbaarheid zal verschillen naarmaate soort kuil.
        • Vb. liggende, dieper, minder diep, etc.
      • Paalkuilen kunnen ofwel
        • Heel goed zichtbaar zijn (paal + vulling)
          • Ook eventueel artefacten in paalkuilen.
        • Homogene vulling
        • Soms ook paal uitgegraven. 🡪 indien bruikbaar (Hout was schaars en kostbaar) = disturbed
    • Gebinte en dak 🡪typologie o.b.v. de paalkuilen gaat bepalen hoe dat gebinte eruit zag
      • Gebinte: dragende structuur van een huis.
        • Rekening houden met de verhouding tussen de palen.
          • Dwarsgebinten? 🡪 dwars over het gebouw de balken verbinden
          • Langsgebinten? 🡪 palen in de lengten verbinden
          • Zijn er sluitpalen?

Sluitpalen: palen die naar binnen springen op het einde van het gebouw, kunnen aanwijzen of het gaat om een schild of een zadeldak ging

      • Hoe zwaar is het gebouw?
        • Mogelijkheid tot zolder?
          • Graanopslag?
    • Beuken 🡪 dragen een deel van de dakrand?
      • Verhouding tussen wanden en paalgaten gaat bepalen hoeveel beuken een gebouw heeft.
      • Zijbeuken: bepaald door de dragende structuur + wanden die daarbuiten staan en niet per se deel uit maken van de dragende structuur
    • Wanden 🡪 tussen de palen.
      • Er bestaat veel variatie in
      • Vlechtwerk komt heel veel en vaak voor, vaak besmeert met leem (vaak kuilen waaruit deze is gehaald veel terug gevonden op sites).
        • Bestrijken met leem 🡪 niet noodzakelijk om een leefbaar huis te hebben.
        • Leem vind je archeologisch alleen terug als het verbrand werd.
          • Hierin kan je dan afdrukken terugvinden van de wanden en hoe deze waren opgebouwd
      • Grondstoffen die men hiervoor nodig heeft groeien ook in de buurt.
      • Mogelijkheid tegen de leembekleding nog een rietenmat. Een ander huis was bestreken met witte kalk
    • Ingangen en interne indeling 🡪 in veel gevallen is dit wat we hebben
      • Wat je ziet is wat er in de ondergrond is ingedreven.
        • Vloerlagen, haarden zijn grotendeels verdwenen
        • We kunne uit gekende grondplannen en historische bronnen wel zaken afleiden.
          • Duidelijke functionele zones binnen ME langhuizen.
          • Heel gamma aan activiteiten kunnen binnen het huis worden terug gevonden.
  • Terp Ezinge: Romeinse periode in N-Nederland
    • Uitstekende organische bewaring
    • Bewaring van de vlechtwanden.
    • Dichter bij emische realiteit.
      • Haarden te zien, individuele delen. Afgebakende gang,…

Typologie

  • Typologie: een noodzaak
    • Bij ons: sites vaak een warboel aan sporen
    • Belangrijk huistypologie tot op zeker niveau te beheersen om huisplategronden van elkaar te onderscheiden.
    • Regionaliteit binnen grote tendensen 🡪 niet voor alle regio’s alle huistyhpes goed gekend.
      • Sommige regio’s een iets meer samenhangende bouw traditie; andere regio’s meer variabiliteit
    • Afhankelijk van waar je gaat opgraven gaat zal bepaalde kennis over de huizen iets meer of minder van toepassing zijn
  • Romeinse huistypes
    • Continuïteit vanuit Late Ijzertijd van de inheemse bevolking op de zandgronden (houtbouw)
    • Zetten eigen levenswijze voort.
    • Belangrijk type:
      • Oss-Ussen en Alpen-Ekeren
        • Zitten inde 1e E
        • 1e typologie volgens De Clercq (ook voor Oostelijk Vlaanderen grotendeels)
    • Oss-Ussen:
      • Genoemd naar een belangrijke opgraving in Nederland
      • 2 beukige plattegrond.
      • Ingangen in het midden van de lange zijden.
      • Typisch: dubbele wandpalen, twee-beukigheid, halfronde uitbouw aan de uiteinde (wijst op een schilddak).
    • Overgang naar het Alphen-Ekeren type
      • Nog steeds 2 beukig
      • Heel zware middenstaanders (vaak het enige die overblijven)
        • Vaak met een revolvertas profiel
  • Romeinse huistypes in Vlaanderen
  • 2e-3e eeuw:
  • Evolutie naar eenbeukigheid; dragende structuur in de wanden.
    • Type 2: kruisvormige krachtenverdeling
      • Middelpijlers worden opgesplitst naar de wanden, maar aan de uiteinden heb je wel nog de middenpijlers
    • Late 2e eeuw: echte eenbeukigheid met wanden die het dak echt gaan dragen.
      • Zit wat variatie in.
        • Doorheen hele periode 3beukige platte gronden (Germaanse traditie)
          • Komt opnieuw in de Late Romeinse periode binnen in de vorm van het Wijster type.
          • Nijgt naar 1beukigheid.
          • Waarschijnlijk Germaanse inwijkelingen.
  • Middeleeuwse huistypologie
    • Voortzetten van tendens van 3schepigheid naar 1schepigheid.
    • Speciaal fenomeen: wandgreppels
      • Wanden worden voor een deel ook verdiept (Odoorn C).
    • Evolutie van langsgebinten naar dwarsgebinten.
      • Staanderpalen nodig die symmetrisch over elkaar staan
    • In de 9e eeuw de introductie van gebogen lange wanden. (leeft door tot 10e, 12e eeuw)
      • Ook opnieuw 3 schepig door de zwaarte.
      • Terug gaan naar rechthoekige zware schepen (volle middeleeuwen)
    • Volle middeleeuwen: grote ontginningen; meer surplus productie, meer opslagruimte nodig.
      • Bootvormige huizen; zwaardere huizen, 🡪 mogelijkheid om zolders en vlieringen aan te leggen.
  • Nieuwe typologie voor vroegmiddeleeuws westelijk Vlaanderen (ingedeeld eerder op krachtverdeling)
    • Volgen de Nederlandse tendensen wel, maar we hebben ook eigen varianten.
    • Aparte kusttraditie
    • Ingang van de bootvorm ook hier in 9e eeuw.
  • 7e – 8e eeuw: bijv. Nevele-merendreedorp: gelijktijdig eenbeukige en driebeukige structuur.
  • Zoersel 9e E bootvormige plattegrond 🡪 vroegste intrede hier van bootvorm.
  • Na 1000: langere afstanden; zwaardere contstructies, ellipsvormige huizen.
    • Uiteindelijk gaan we terug naar de rechthoekige plattegronden.
  • Vanaf 13e eeuw: gebouw op gebinten.
    • Rurale gebouwen verdwijnen grotendeels uit ons archeologisch bestand.
      • De verstening zowel in de stenen als stad
      • Constructie blijft wel hetzelfde, maar alles wordt versteend.
        • Verstening helpt tegen het rotten.

Het erf

Structuur en onderdelen

  • Rurale huizen nooit in isolatie
  • Ruimtelijk: erf met bijgebouwen 🡪 genucleëerde nederzetting < landschap (wordt geëxploiteerd)
  • Sociaal aspect: mensen die er wonen maken deel uit van een huishouden, binnen nederzetting ook deel van een kleine groep/maatschappij, waarschijnlijk o. b. v. een bredere verwantschap. Daarbuiten andere vormen van connectie. 🡪 klassen, parochie, feodale connecties,..
  • Erf heeft ook een ritme doorheen de tijd (chronologische dimensie).
    • Huis elke generatie opnieuw gebouwd.
      • Kan ofwel op dezelfde plek
        • Soort palimpsest situatie
        • Belangrijk: temporele en ruimtelijke dimensie onderscheiden
          • Verschuivende erven of nucleaire nederzetting?
  • Bijgebouwen:
    • Heel veel types.
      • Hooimijten en spiekers (paalkuil clusters
        • Spiekers zijn vaak 4 of 6 paalkuiltjes in een rechthoek of cirkel
        • Hooimijten: rechtstaande palen met een (verstelbaar) dak, waaronder je hooi kan opstapelen.
      • Kuilhutten
        • Bij ons zien we die heel weinig (eerder voor Germaanse gebieden + Eng)
      • Waterputten
        • Kan op erfniveau (elk huis heeft eigen waterput)
        • Kan communaal georganiseerd zijn.
        • Aanlegkuil + eigenlijke schacht van de waterput + al dan niet bewaring van de bekisting

Erf en landschap

  • Belangrijkste onderscheid (vnmlk Scandinavische literatuur)
    • Inland/infield: op het niveau van het huishouden exploiteren.
      • Gebieden die intensief worden geëxploiteerd.
    • Outland/outfield: gebieden die extensief en communaal worden geëxploiteerd.
      • Wilde/woeste gronden
        • Bos, heidegronden
        • Niet noodzakelijk onderverdeling op bezit

Emische betekenis (beschreven door Huijbers – tekst discussie)

  • Goed voorbeeld van Villa (villa voerendaal)
    • 1e fase: inheems elite domein

Nederzetting, landbouw en landschap

Romeinse periode

  • In de late ijzertijd is er al een scherpe scheiding tussen de veeteelt economie en een landbouw economie. 🡪 Nico Roymans
    • Hangt samen met de gesteldheid van de bodem.
      • Leemstreek: heel vruchtbaar; rijkdom opdoen door aan landbouw te doen.
      • In de zandgronden: meer pastorale economie.
    • Onderscheid tussen villa landschap (sterk geromaniseerd) in de leemstreek en de ferme indigène (vrije boeren die een meer pastorale economie hadden) zet zicht voort.
      • Nuance: er is ook houtbouw in de leemstreek; ook villa-actigge constructies in het zandgebied.
      • Villa: graan-surplusproductie gericht op markt.
        • Mensen hebben een afhankelijkheid aan de bezitter van de villa.
        • Surplus voor de romeinse steden en de Limes.
        • Investering van rijkdom in prestigieuze Romeinse levenswijze.
      • Tegenwoordig: niet louter economisch, maar ook cultureel verschil, andere vormen van status-investering.
        • Cultureel verschil: er worden ook keuzes gemaakt.
          • Keuze tussen soort surplussen.
          • Heeft ook te maken met macht.
  • Villa Voerendaal (NL-Limburg)
    • De weg passeert hier.
    • 1e fase zitten we hier met een inheems elite domein.
    • 2e helft 1e E 🡪 ontstaan van een villa.
      • Graanteelt is de belangrijkste focus.
      • Stillaan ook meer specialisatie

Midden-Romeinse periode

  • Bereikt piek in de 2e E
    • Tongeren groeit sterk uit
      • Stedelijke afzet markt.
    • Heel het landschap bloeit op.
    • Vooral ook een heel grote horrium.
  • Er wordt aan intensificatie gedaan in de omgeving
  • Ook 1e vormen van erosie door ontginning.
  • Voorbeeld inheemse nederzetting: Deurne-Eksterlaar
    • Romeins
    • 10 woonkernen: woonstalhuis met potstal, waterput, spiekers, schuurtjes
    • Alphen-ekeren sfeer (2 schepig)
    • Waarschijnlijk voor een deel uit de vondsten en gelijkaardige opgravingen geconcludeerd dat clusters uit 2 a 4 gelijktijdige erven bestond
      • 3-tal fasen.
    • Materiële cultuur: fijn importaardewerk, Romeins glas, zoutcontainers, slijp-maalstenen
      • Geen achtergesteld gebied. Goede contacten.
      • Geen enkele landbouwnederzetting was auctacisch.
        • Er was altijd ruimte voor een zekere surplusproductie
        • Er was ook altijd een zekere geconecteerdheid.
        • Boeren konden best een goed leven leiden.
    • Zwarte vlekken op de foto’s 🡪 potstallen.
      • Potstal: verdiepte staldeel 🡪 verrijking van plaggen met mest
        • Leeft door tot de 19e E.
        • Dier op mest staaf, en brengt af en toe soms stro of plaggen binnen.
        • Wordt vervolgens op de gronden uitgestrooid 🡪 goede meststoffen.
        • In Romeinse periode ging men verdiepte potstallen aanleggen
          • Archeologisch zichtbaar.
          • Zijn te dateren vanaf de vroege 2e E
        • Armere gronden verrijken om aan landbouw te doen.
        • Er zitten vaak ook materiaal/artefacten in.
        • Soms wanneer huis werd verlaten 🡪 potstal opzettelijk gedicht.

Middeleeuwen

  • Substentie-landbouw = dominante vorm: eigen voorziening primeert.
  • Er verandert niet echt veel qua emische levenswijze.
    • Er zijn archeologische aanwijzingen dat er vrije boeren waren.
      • Moeilijk te zien in historische bronnen 🡪 geen feodale banden, geen verplichtingen.
      • Kleine middelgrote bedrijven die wel altijd goed geconnecteerd waren. Hadden zekere welstand.
      • Ook domaniaal grondbezit
        • Oud bezit = cijnsland.
        • Vanaf 12e E commercieel: pachtboeren en loonarbeiders (meer uitbuiting)
    • Gemengde bedrijfsvoering is typisch
      • Niet afhankelijk van de markt, maar men was wel verbonden aan de markt.
        • Surplusproductie en nooit geïsoleerd.
    • Belang van gemene gronden.
  • Hove-Groot Cueteghem
    • Voorbeeld van een rurale nederzetting.
    • Verschillende fasen, verschuiving en/of uitbreiding in de 10e E.
    • Volle ME: inhumatiegraf
    • Moeilijk om te bepalen wat de hoofdgebouwen en wat de bijgebouwen zijn op de site.
    • Materiële cultuur:
      • IJzeren werktuigen.
      • Slijpstenen en maalstenen uit Eifel gebied (bazalt)
      • Aardewerk toont ook op import.
  • Rotselaar-Wijngaard: domeincentrum of collectief van vrije boeren?
    • Amper kuilhutten te vinden. Hier is een uitzondering.
    • Groot aantal kuilhutten in regelmatige aanleg teruggevonden.
    • Daterend van de late 7e – 10e E
    • Veel (hand)maalstenen teruggevonden
      • Met de hand graan gemalen.
    • Mysterieuze site
      • Gaat het om ene domeinsite?
      • Is dit een communaal gedreven site?
        • Wss: vrije boeren die op een centraal gelegen plek graan malen dat daar verder vervoerd en aangevoerd kon worden.
        • Zet zich door tot in de 10e E
          • Breek punt 🡪 steden en mottenkastelen gaan ontstaan. Macht versnippert, tol gaat worden geheven.
          • Landschap zal gaan sluiten.
          • Maakt dat deze plek moeilijker leefbaar wordt om aan de productie te blijven doen.
        • In de buurt zal molen ontstaan die wordt gecontroleerd door de lokale heer.
  • Allodiale boerderijen: walgrachtsites.
    • In de late Me 🡪 plekken waar vrije boeren met een goede welstand woonde.
    • Vorm van vivre noblement. 🡪 aspiraties van mensen met een redelijke welstand om een adellijke levensstijl aan te nemen in de mate dat zij dat konden.
      • Wie adel was en wie niet was niet was niet gereguleerd in de Me
      • Eerder sociale normen.
      • Aristocratie = glijdende schaal.
      • Vivre noblement is de aspiratie om op te klimmen.
      • Veel sites worden verlaten vanaf het midden van de 14e E
  • Een duidelijk zichtbare typologie
    • Soepbordvormige grachtprofiel.
    • Veel boerderijen liggen vandaag nog op een walgrachtsite.
  • Koekelare-Oosthof
    • 9e-12e E: grote ovalen structuur 🡪 toch al een elitaire bezetting in de Merovingische periode
    • 14e E: drievoudige walgrachtsite met verhoogd residentieel platform, brug en N-lijk erf met landbouw gebouwen.
      • Duale structuur
        • Opperhof-neerhof structuur.
    • 15e E: tendens die ook doorzet inde kastelen 🡪 residentieel kasteeltje, met aanplantingen. Walgrachtfunctie verdwijnt.

9e – 13e E: demografische druk (verdubbeling van de bevolking, hongersnoden, verstedelijking)

  • Agrarische productie verhogen door intensivering en uitbreiding areaal
  • Grote ontginningen + uitbreiding van het landbouwareaal.
  • Ontginningen: nieuwe akkers op oude outfields
  • Grotere akkercomplexen in gebruik nemen en nucleatie van nederzettingen
  • Toenemende specialisatie van landbouwnederzettingen.
  • Voorbeeld van ontginnings-nederzetting: Alter-Woestijne
    • Grote opgraving geweest.
    • Voor het eerst vermeld in 1187 als Wastina de Latra (= woeste, onontgonnen grond)
    • Ontginning van marginale zandgrond.
    • Archeologisch zien we daar 2 erven.
      • Hebben een bepaald materiële cultuurspectrum dat wijst op het ontginningsstatuut.
      • In het aardewerk veel teilen teruggevonden om melk af te romen.
      • Mest krijg je ook 🡪 om aan landbouw te doen.
      • Pollenanalyse wijzen op het verdwijnen van heidevegetatie en meer landbouwspectrum.
      • We zien hier echter heel weinig import.--> relatie die wss anders is dan vrije boeren die direct in contact stonden met de markt.
  • Ook andere aspecten.
    • Intensificatie en specialisatie van landbouw
    • Osteologisch onderzoek op kerkhof van Moorsel. 🡪 grotere mechanische stress bij mannen en vrouwen in de late ME.
  • Dorpsvorming
    • Volle ME: Dorfballung, nucleatie
      • Heeft te maken met het vrijkomen van landbouwgrond.
        • Voorheen lagen nederzettingen op gronden die op zich al geschikt waren als landbouwgrond.
      • Van hogere landbouw gronden verschuiven naar de lagere natte gronden van de nederzettingen
      • Hoger gelegen landbouwgronden 🡪 aaneengesloten akkergronden (Kouters)
        • In Kruishoutem hebben ze daarop een Romeinse vicus gevonden.
      • Merovingische en Karolingische begraving en bewoning.
      • Vanaf 11e – 12e E 🡪 verschuiving van Hultheim op de kouter naar wat Kruishoutem zou worden
  • Dynamiek naar nucleatie wordt niet alleen gedreven door intensificatie van landbouw, maar ook door de parochievorming.
    • Men gaat veel meer naar het religieuze ritme leven
    • Klok gaat voor de hele omliggende gemeenschap het ritme bepalen
    • De kerk krijgt een meer centrale rol
      • Broederschappen
      • Meer specialisatie binnen de dorpen 🡪 centrum functie (handel, herbergen.)
      • Heel de levensloop gaat zich rond de kerk centreren.
  • Dorp ziet er niet altijd op dezelfde manier uit.
    • Verschillende variaties in de dorpsvorming.
    • Verschillende dichtheden.
    • Lijndorpen zijn heel typisch.
      • Lange percelen langs een weg.
        • Typisch voor het ontginnen van nieuwe gebiedn
      • Geclusterd in zandgronden in N en O van W-Vlaandereen
  • Het einde van het dorp.
    • Wustung= dorp wordt verlaten
      • Historische onderzoekstraditie
      • Te maken met godsdienstoorlogen, natuurlijke fenomenen
    • In Engeland een onderwerp voor archeologie.
      • Wharram Percy (tot in de 16e E heeft door geleefd)
    • Bij ons niet veel goed onderzochte sites
  • Veel oorzaken voor het verlaten van een dorp.
    • Demografische neergang (zwarte dood)
    • Natuurrampen
    • Enclosures 🡪 samenbrengen van landgronden in grote domeinen en mensen trekken naar de steden
    • Economie
  • Recenter onderzoek
    • Community archeology in dorpjes.
      • Idee in Engeland ontstaan.
      • Kleine groepn: typisch niet toegankelijk voor archeologen
      • Samen met dorpsgemeenschappen putjes gaan graven
        • Kijken wat de stratigrafie is en welke artefacten terug zijn te vonden.
  • Plattegronden in de juiste volgorde (foto’s op de ppt)
    • Antwoord: B – C – A

Archeologie van de macht 1 – romeinse militaire archeologie

  • Wat is macht nu concreet?
    • Verschillende auteurs hebben hier al over geschreven
      • Michael Mann en Thimotee Earle 🡪 macht zijn meerdere aspecten;
      • Early plaatst macht naast controle autoriteit (natuurlijke gezag dat iemand heeft).
      • Centrale elementen van macht:
        • Economische macht
        • Militaire macht (dwang en dreiging)
        • Informatie (communicatie: perceptie en coördinatie
        • Ideologie (sociale regels rond hiërarchie)
          • Ze komen allebei overeen in hun definitie.
  • Centrale elementen
    • Macht: sociale ongelijkheid, alltijd gecontesteerd
    • Economische macht: wie controleert de grondstoffen en of de toegang daartoe? Wie beslist wie er mag produceren?
    • Militaire macht: geweld, of de dreiging ervan. 🡪 extern (de dreiging ervan van buitenaf; verdediging en aanvallen.); intern (monopolie op geweld. Wie kan opnieuw zijn wil opleggen en hoe wordt deze verdedigd?)
    • Ideologie: belangrijk als onderbouw; gaat over wat de sociale regels zijn dat een persoon een bepaalde authoriteit heeft over iets/iemand. Regels rond hiërarchie. (in oude samenleving vaak samengeweven met kosmologie
    • Informatie (Earle): vanuit prehistorisch/antropologisch perspectief ziet informatie als belangrijk deel van macht. Controle van communicatie is bepalend om het gedrag van mensen naar je hand te zetten. Ook perceptie van de macht. (eerder op vlak van ideologie?)
    • Politiek (Mann): geïnstitutionaliseerde (staats)macht 🡪 over context middeleeuwen met de grote rijken die de globale geschiedenis gaat bepalen. De politiek, de staatspparaten zijn een bron van macht op zichzelf.

Inleiding: recapitulatie

  • Impact van de Romeinse macht.
    • Administratieve indeling 🡪 belastingen gaan onttrekken.
      • Provinciae
      • Civitates
    • Limes (castra = legionkampen, en castella)
      • Archeologisch heel herkenbaar
    • Romeinse infrasturctuur.
      • Wegennet
      • Centuriatie (vnmlk in de leemstreek)
  • Primaire weg via Belgica (naam die niet gegeven is door de Romeinen die de vlootbasis verbind via belangrijke hoofplaatsen met Keulen)
    • Aanleg door Romeinse leger in de vroege 1e eeuw nC.
  • Secundaire wegen
    • 2e – 3e eeuw: vooral herstel en verbetering van bestaande wegen
      • Assen die naar het Noorden rijken
      • Belangrijke romeinse plaatsen in vlaanderen en Nederland met elkaar verbinden.
    • Nog steeds discussie over.
    • Continuïteit tot minstens vroege middeleeuwen onderhouden
  • Voorbeeld archeologisch: Weg opgegraven in Assen (belangrijke Vicus)
    • Hier kan je duidelijk zien hoe de romeinse wegen werden aangelegd.
    • De weg werd aangelegd naar de noden van het terrein 🡪 verschillende materialen werden gebruikt.
      • Verschillende lagen
    • Oppervlakte stond bol voor een goede waterafleiding.
      • Opbollend wegdek in stenen plaveien.
  • Monetaire economie: muntslag voor soldij + propaganda
    • Men gaat munten slaan om de troepen te betalen.
    • Monetaire economie is een economie waarbij munten overal terug te vinden zijn.
    • Munten dienden in eerste instantie voor soldij, om troepen te betalen.
    • Ook iedeaal middel voor propaganda
      • Altijd afbeelding van de keizer langs een kant.
      • Op de keerzijde andere propagande
        • Overwinningen
        • Staatsideologie.
    • Munten werden omgemunt wanneer er een nieuwe keizer was.
  • Staatsgodsdienst
  • Romanisatie > lokale elite.

Vroeg Romeinse periode

Slagveld archologie

  • Men gaat kijken naar sporen van Romeinse campagnes tussen de kampen
    • Fenomeen van recentere decennia
  • Varus-Slag 9nC (teutoburgerwald) + voorbeeld uit discussie artikel
    • Augustus: geeft opdracht voor exxpansie in Germania na consolidatie in Gallia en eerste versterkingen aan de Rijn.
      • Romeinse rijk berust op constante expansie.
    • Verschillende campagnes vanaf 13 v.C.
    • P.Q. Varus: wordt uitgezonden ne wordt op de terugweg verraden door zijn Germaanse bondgenoot.
      • Gevolg: 3 legionen gaan verloren.
      • Einde Romeinse expansie in Germania, vestiging van Rijn as grens. 🡪 wel nog enkele wraak campagnes.
  • Archeologisch onderzoek bij Kalkriese
    • Ontdekt door metaaldetectie 🡪 loden slingerkogels teruggevonden
    • Grootschalige survey en opgravingen sinds 1990
      • Aanwezigheid van heel veel metalen.
    • Voorbereide hinderlaag op nauwe doorgang tussen helling en moeras, mat 500m lange wal.
      • Op grote schaal gecoordineerd door Germaanse troepen.
      • Wal langs de kant van de berg/berm?
      • Slagveld voorbereid door de germanen 🡪 toont sofisticatie van de Germaanse bevolking.
    • Beenderkuilen > begraving door latere Romeinse expeditie.
      • Niet echt in anatomisch verband
      • Uit geschreven bronnen: weten we dat er campagnes van Romeinen zijn geweest voor wraakcampgnes en het geven van laatste rustplaats aan de beenderen.
    • Vondsten te Kalkriese:
      • (check Ppt)7
      • Muilezel: door isotopen analyse kunnen vaststelen dat het dier in het mediterrane gebied heeft geleefd en dat hij in de herfst is gesneuveld.

🡪 Schermmutseling of voornaamste veldslag?

  • Gelijkaardig verhaal (slagveld uit het artikel)

Kustverdediging

  • 2 voornamelijke sites: Aardenburg en Oudenburg
  • Historische context:
    • 2e eeuw: Romeinse verdediging berust op de limes.
      • Rijn limes, muur van Hadrianus; vlootbasissen (boulogne-sur-mèr).
    • Late 2e eeuw:
      • Aanvallen van Chauci (piraten) 🡪 Rom staat gaat daarop reageren.
      • Kustverdediging breidt zich uit van Rijnmond naar het westen.
      • Aansluitend bij de Romeinse wegen
      • Vnmlk historisch gezien
    • Groeiende intensiteit van aanvallen vanaf mid 3e eeuw (ook over land)
      • Hist. Zichtbaar.
  • Belangrijkste context: ook de engelse forten.
    • Saxen shore (Litus saxonicus)
      • Ook niet vanaf het begin sterke verdediging.
      • Pas later dat er een gecoordineerde kustdefentie komt.
    • Best bewaarde fort: Portchester.
      • In vole en late middeleeuwen opnieuw machtcentrum met kerk in. 🡪 hervormd geweest. Typisch Laat romeinse elementen wel nog te zien.
  • Maldegem-Vake
    • Gebouwd kort na 172/174.
    • Is maar korte tijd in gebruik geweest (5-10j een garnizoen gelegerd)
      • Geen bouwfasen, geen verbouwingen.
    • Klasiek castellum: barakken, waterputten, andere gebouwen; dubbele gracht met enkelbrekers; wal en houten pallissade.

🡪 klassiek castellum.

    • Ligt op een kruispunt van wegen denkt men.
  • Castellum van Aardenburg:
    • Oude opgraving, recente publicatie van fort en vicus.
      • Fort omgeven door civile nederzetting en waarschijnlijk ook een havengebied in het noorden.
    • Rand van de kustvlakte, kruispunt van wegen.
    • Baksteenstempel ‘cohors Secunda Antoniniana’ 🡪 we weten dus wie er gelegerd was en door wie het gebouwd was.
    • Fasering:
      • 1e fort (zeer beperkte sporen) wss ook opgesteld in de jaren wanneer er aanvallen waren van de Gacui.
      • Wss voordien al een nederzetting aanwezig voor de ontginning van schelpdieren, zout.
      • Er zijn onderbrekingen te zien in de fasen.
        • Forten zijn niet noodzakelijk continue bewoond.
    • Ook voor Oudenburg verschillende fasen.
  • Versteend pas in het midden van de 3e E.
  • Naam aardenburg: genoemd naar vroegste vorm die we terug vinden Rodamburg (veenriviertje)
  • 4e- 5e E: Saksisch/Germaanse aardenwerk.
  • Aardenburg: Principia = hoofdgebouw. (in het midden van het fort gelegen)
    • Fase II: stenen sokkel op ingehamerde houten paaltjes > verdere verbouwingsfasen.
    • Archeologische sporen 🡪 de houten paaltjes. Dicht op elkaar om erboven fundament aan te leggen.
    • Typologisch: typisch principia van een fort met binnenhof, basiclica, achterliggende kantoren en apsidiaal vaandelheiligdom.
  • Aardenburg: Badgebouw
    • Buiten het fort.
    • Wellicht voor de bewoners van het fort, maar ook voor de omwonende uit de vicus en waarschijnlijk ook voor reizigers.
    • Ook hier onderheiing in clusters – hypocaustpijlers.
    • Praefurnium zwaar gefundeerd. 🡪 wss plaats waar de oven was.
  • Aardenburg: Tempel uit Fase 2.
    • Omgangstype
    • Fundament in steen met vakwerk bovenbouw in hout/leem?
    • Religieuze functie: vorm en religieuze vondsten wijzen op de religieuze functtie.
  • Soldaten barakken (Fase 1)
    • Ook deze zijn typisc
    • Standgreppels > houtbouw.
    • Uitsporng in het noorden: officierenverblijf.
    • Kamers: conturbenia (8 soldaten)
    • Op het einde een uitsprong voor een hogere officier.

Midden Romeinse Periode

Oudenburg

  • Oudenburg: rand van de kustvlakte (latere fase: getijdengeul)
  • 5 niveaus vastgesteld 🡪 herinrichtingen van het fort waarin meerdere bouwfases in verwerkt kunnen zitten.
    • Wellicht vooraf gegaan door een handelsnederzetting.
    • Op het einde van de 2e eeuw:
      • 1e sporen van een aarden fort met een spitsgracht.
      • In de omgeving ook ontbossing.
      • Enorme impact op de omgeving. + omgeving wordt vrijgehouden van hoge begroeiing.
      • Kortstondige bewoning.
    • Nieuw fot rond 220: hernieuw fort met hospitaal
    • Rond 260 stenen fort gebouwd.
      • Vicus rond het fort
      • Eindigt met een brand.
    • Rond 325: vernieuwd stenen fort met ronde bastions. Er is een badhuis en een grafveld is in deze fase in gebruik.
  • Hospitaal (fase 2)
    • Romeins gebouw bij uitstek.
    • Corridors: individuele kamers; ziekenkamers;
    • Qua opbouw erg romeins, maar ook qua decoratie.
    • Kamers rond open plein
    • Centraal absidiaal schrijn.
  • Fase 4: Ambachtelijke productie
    • Haarden (gebouw 1)
    • Ijzer, koperlegering. (mantelspelden)
  • Badhuis (fase 5)
    • Ongeveer helft van deze fase in gebruik geweest
    • Gebruik van natuursteen.
  • Grafvelden Aen C, ten W en O van fort op ca 500 meter.
    • Inhumatiegraven met bijgaven.
    • A is het grootste
    • 2 gemeenschappen met elk eigen grafveld? 🡪 we weten niet waarom.
      • Rekrutering verliep in deze fase ook lokaal 🡪 geen afwisseling van garnizoenen.
        • Uit burgus nabij?
      • Er is wel een nieuwe grafritus te zien 🡪 standaard romeins tot in de 2e/3e eeuw is crematie.
        • Soldatenmoede 4e/5e eeuws. 🡪 brede riemen met Kerbschnitt-decoratie
        • Tubulusfibulae > germanisering.
          • Gedragen bovenop de schouders
          • Type dat Germaans wordt genoemd en in N-W Duitsland teruggevonden.
  • Romeinse, keizerlijke (elite)cultuur: decoratie van hospitaal; architectuur (ronde bastions)
  • Vanaf late 3e eeuw (periode 4): regionale rekrutering > vorming van fort communities
    • Niet meer puur cosmopolitiek, maar onderstroom van lokale praktijken.
    • Drinkcultuur: geen keine bekers, geen wijnamforen 🡪 miss bier veel centraler?
    • Geen aanvoer olijfolie 🡪 notenolie; ook hier typische amfoor verdwijnt.
    • Lokale visvangst & minder amforen met vissaus. Tegelijkertijd zien we wel visresten uit een waterput 🡪 lokaal aan visvangst doen.
    • Nog steeds graan uit leemstreek en aanvoer over lange afstand van aardewerk.
      • Graanschuur van de Germaanse? Limes nog steeds voor toevoer van de romeinen.
  • Periode 5: gegermaniseerde groep in warband-structuur 🡪 warband: leider die een groep krijgers aan zich bind; persoonlijke banden zijn hier belangrijker.

Militaire materiële cultuur

  • Specifieke materiele cultuur.
  • Sterk gestandaardiseerd vanaf Augustus
  • Gaat zich vanaf 2e eeuw meer naar burgers ook verspreiden.
  • Meer mogelijkheid naar individualisering.
  • Militaire uitrusting: gestandaardiseerd, maar individueel aangekocht > status en prestige
    • Gehaald uit recenter onderzoek.
    • Konden na legerdienst wellicht hun uitrusting wel terug verkopen aan de staat, maar blijkt dat dat niet altijd gedaan werd.
  • Komen ook veel meer op civiele contexten voor.
  • Persoonlijke en sociale waarde voor veteranen.
  • Vanaf 2e-3e eeuw: paardentuig veel breder verspreid, niet enkel militair 🡪 amuletten?
    • Na militair gebruik: sociale/civiele fase
    • Uiting van status, symbolische verwijzing, door de veteranen.
  • Ook zien we dit fenomeen buiten het rijk: terugkerende (soldaat) auxilia en connecties met foederatie
  • Prestige en status gebaseerd op voorgeschiedenis en uitrusting van Romeins soldaat in Germaanse omgeving.

Laat Romeinse periode

Inleiding

  • Germaanse aanvallen intenser vanaf 3e Eeuw 🡪 Fragmentatie.
  • Tot in de 4e eeuw krijgen we vestiging van Laeti in het rijk. 🡪 onderworpen groepen die binnen de grenzen leven.
  • Vanaf 400 ook foederatie (groepen die een verdrag tekenen)
  • Schatvondsten terug gevonden die atypisch zijn voor Romeinse context, buiten de limes.
  • Munten zijn betalingen van de staat aan de krijgsheer die werden stuk gehakt en uitgedeeld aan de volgelingen. 🡪 werd puur gebruikt voor het goed.
    • Gouden munten werden ook vaak omgesmolten tot juwelen of zaken die makkelijk op het lichaam te dragen waren.
  • Catastrofe theorie 1: Limesfall
    • Omschakeling naar een mobiele verdediging.
    • Limes verlaten rond 260 n.C.
    • Limes stort ineen en er is een massale invasie
      • Link: van een harde grens naar een mobiele verdediging.
      • Relatief weinige aanwijzingen voor harde vernielingen.
      • Chronologie verankerd in hist bronnen en munten
        • Maar: munten worden schaars 🡪 munten verdwijnen bij het ondergaan van Romeinse rijk volgens interpretatie, is eigenlijk fout. 🡪 economie was naar beneden. 🡪 veel nederzettingen lopen wel door tot 3e 4e eeuw.
    • Limes door staat verlaten. 🡪 staat verliest haar controle (in Nederland in de helft van de 4e eeuw; elders andere dateringen)
      • Eigenlijk ervanuit gaan dat het een evolutie was die al veel langer in ontwikkeling was.
  • Voorbeeld: Krefeld-Gellep (Gelduba)
    • Frankische aanval rond 260
    • Effectief een massagraf gevonden 🡪 muntdatering zegt 260
  • Catastrofe theorie 2: de leegloop van Noord-Gallië
    • Lokaal🡪 gebied ten noorden van Via Belgica wordt verlaten.
      • Gelinkt aan het voorkomen van Germaanse plaatsnamen. 🡪 ontstaan taalgrens.
      • Gelinkt aan het feit dat men versterkingen ziet op de via Belgica 🡪 limes Belgicus
    • Veel muntschatten; weinig nederzettingen. 🡪 twijfel over de muntschatten die begraven worden en niet worden gerecupereerd.
      • Bij Groot-Brittannië: Zit in een vrij stabiele fase. Dus waarom dan muntschatten een directe neerslag als een paniekmodus?
      • Andere interpretatie: economische crisis. 🡪 geld verloor zijn waard.
        • Muntschatten dus niet meer opgehaald.
    • Er zit een cirkelredenering in.
      • Vasthaken aan het historische kader.
      • Typologieën worden vaak vastgehaakt aan wat we historisch weten.
        • Als je dan op de typologie gaan baseren om fenomenen te dateren 🡪 historisch idee hangt er weer aan.
  • Nog steeds debat over de eigenlijke situatie. Er is nog geen consensus.
    • Periode met beperkte data waarop weinig onderzoek wordt gedaan;

Nieuwe types versterking

  • Nieuwe types versterkingen: burgi, hoogtenederzettingen.
    • Vooral in het zuidelijke deel van de Lage Landen (leemgebied)
  • Burgus:
    • Woord opzich al Germaanse term.
    • Archeologisch gebruikt voor de versterkingen die vanaf de late 3e, 4e E voorkomen.
    • 5e E: worden terug verlaten.
    • Veel variaties.
      • Aardestructuur
      • Versteend
      • Op strategische plaatsen of weer helemaal niet.
        • We kunnen hieruit gaan beginnen denken over de verschillende functies van de nederzettingen.
          • Versmelting militaire en civiele sfeer.
    • Deels op niet-strategische locaties
    • Voor een deel: bestaande nederzettingen die zich gaan versterken 🡪 vb. Bitburg.
    • Militaire vormenspectrum geadopteerd
      • Niet meer in vierkant vorm
      • Eerder in een adhoc toepassing.
    • Vb. Liberchies
      • Gelegen op de via Belgica.
      • Een vicus van de vroege 2e E.
        • Loop van de 3e E: verlaten 🡪 daarna burgus opgebouwd.
      • Bronheiligdom tot in de 5e E gebruikt.
      • Iets later het verschijnen van een Castellum.
        • Eerst nog een ovale omgrachting rondleggen.
        • Vierkanten stenen structuur + absidiaal gebouw.
      • Waar is de burgerlijke bewoning naartoe?
        • Moeilijk vast te stellen.
  • Hoogtenederzettingen:
    • Heropleving van pre-romeinse traditie
      • Late ijzertijd hoogtenederzettingen.
    • Ook in UK 🡪 kleinere sites: laat antieke elite volgt Romeinse cultuur
    • Grote sites als Tintagel: centrale “theatres of power”.
      • Gelinkt met het Arthur gebouw.
      • Toegang tot mediterraanse handelsnetwerken.
    • Belangrijk: elite blijft zich Romeins gedragen
      • Men gebruikt nog steeds Latijn
    • Furfooz:
      • Late 3e E: afsluitmuur op een nauwe toegang op een uitstekende heuveltop.
      • Heeft binnenin ook gebouwen.
      • In eerste fase heeft het nog een badgebouw
        • Wordt in 2e fase een grafveld.

Conclusies

  • Diversiteit van benaderingen: slagveldarcheologie, opgraving van militaire installaties, materiële cultuur en landschap.
  • Bezetting van forten: fasering ( militaire noodzaak) en gebouwtypologie (organisatorische en culturele standaarden)
    • Forten niet persé permanente bewoningen op lange termijn.
    • Bemand naargelang de noodzaak.
  • Interpretatie en chronologie: dominantie van historische bronnen
  • Maar: archeologie heeft eigen stem: complementair en kritisch.
    • Slagveldarcheologie: ander perspectief op historische gebeurtenissen
    • Individuele biografie van militaire sites
    • Materiële cultuur en militaire gemeenschappen
    • Laat-Romeins: geen abrupt verlaten, maar
      • Problematische zichtbaarheid
      • Vermenging van civiele ne militaire cultuur
      • Herschikking van macht en identiteit
        • Staatsgezag vs. Warlordism
        • Romanitas vs. Germanizering.

Het begin van de middeleeuwen

Inleiding

  • We komen uit een invasie verhaal; Romantische verhaal van de grote invasies is er niet meer.
  • Cultuur historische visie zit erg verankerd in het Dichotomie ‘romanitas’-‘germanitas’
    • Verschil tussen buiten en binnen de Limes
  • Val van Rome gebeurt. 🡪 veel versch hist. Gebeurtenissen die erover geschreven zijn.
    • Veel momenten die worden aangerekend om te verwijzen naar de val van Rome
    • Hierop komt de Migratie op gang
    • Vinden we allemaal ook terug in de geschreven bronnen van contemporaine auteurs.
      • Vaak afstandelijke auteurs.
      • Schrijft vanuit Oost-mediterrane gebied, hoewel zelfde tijdsperiode.
      • Bronnen hebben ertoe geleid dat er lang werd gekeken naar deze periode als periode met grote invasies.
  • Cultuurhistorische archeologie: projectie van historisch geattesteerde ‘volksverhuizingen’ op archeologie.
    • Met archeologie het bestaande historische narratief onderbouwen.
    • Assumptie van massale migratie om cultuurverandering Romeins-Germaans te verklaren;
    • Grootschalige omslag van cultuur –> vanuit dat opzicht dient het fenomeen verklaard te worden.
  • Voorbeeld: van villa naar Langhuizen en kuilhutten
    • Neerharen-Rekem
    • Duiken op in de 4e 5e eeuw.
    • Culturele indicatoren en aardewerk.
  • Inleiding kuilhut:
    • Grubenhaus, sunken-featured building,
      • Kleine verdiepte hutten
      • Verschillende paal-configuraties.
      • Beetje soort van tent idee, maar gebouwd met lemen muren
      • Vaak bij gebouwtjes naast de woongebouwen 🡪 vaak als werkplaats.
  • Huistype wijster
    • Type: germanitas (ppt)
  • Directe band homogene materiële cultuur (typologie en ruimtelijke spreiding) – etnische identiteit
    • Vb. Gedachte dat elk volk een eigen typische klederdracht had. (traditionele etnische klederdracht)
    • Idee van Tracht
    • Spreiding is waarschijnlijk veel minder eenduidig.
  • Bronnen: heel weinig kritisch lezen, maar echt letterlijk lezen. 🡪 cirkel op ppt
  • Angelsaksische aardewerk
    • Oorsprong in de 4 eeuw (angelen, saksen en jutten gebied 🡪 Denemaren, NoordDuitsland; nederland.)
    • Expansie langs kust en naar Engeland in de 5e-6e eeuw.
    • Geen handelsgoed; huishoudelijke productie.

Hedendaagse perspectieven

  • Vandaag wordt er meer met een kritische blik gekeken.
    • Bijvoorbeeld verandering in laat-Romeinse politieke cultuur: fragmentatie van het staatsgezag en overname door charismatische leiders
  • Historici: nationalisme weg na WO2 en meer toepassen van bronnenkritiek.
  • Archeologie maakt zich los van historische master narratives. 🡪 zelfstandig opstellen; vanuit het materiaal zelf conclusies gaan trekken.
    • Vanuit antropologie ook veel kritiek op de cult. Hist benadering van de etniciteit identiteit.
  • Kritiek op cult hist benadering als essentialistisch, vanuit antropologische inzichten.
    • Identiteit is deels primordiaal.
    • Identiteit is iets dat je zelf naar buiten draagt. 🡪 hierdoor vervalt link met de materiële cultuur/dingen die je gebruikt.
    • Complexe ontwikkelingen in 4e-6e eeuw.
    • Identiteit is vooral een constructie
      • Identiteit is gelaagd; is contextueel.
  • Toenemende rol van natuurwetenschappen
    • Maken het complexer en moeilijker
    • Het blijft moeilijk archeologisch (hoe interpreteer je bepaalde zaken?)
  • Deze nieuwe visies drinken moeilijk door – binnen archeologie (simplistische interpretatie patronen in materiële cultuur), en naar het publiek (stereotypen, oude ideeën blijven naar boven komen)

Vragen voor deze les

  • Hoe vallen migratie en etnische identiteit archeologisch vast te stellen?
  • Hoe kunnen we cultuurverandering tussen de romeinse periode en vroege ME verklaren?
  • Is er een scherpe breuk tussen Rom tijd en Vroege ME?

Discussie

  • Ouder artikel 🡪 voor de hele fossiele DNA evolutie

Migratie – hedendaagse benaderingen

Migratie als proces

  • Geen nieuw proces.
  • Eerste fase = verkenners 🡪 informatiestromen
  • Selectiviteit: mannen, jonge mensen
    • Niet iedereen migreert.
  • Migratie heeft begin- en eindpunt: gen golven, maar netwerken.
  • Terugkeermigratie 🡪 altijd een contact met het thuisland
  • Diaspora en identiteit.
    • Herinnering binnen een bevolking dat ze van een andere plaats afkomstig zijn.
  • Voornamelijk Angelsaksische migraties 🡪 voornamelijk hier grote migraties, i.v.m. het Europees vaste land.
  • Verder discussiepunt: wat bepaalt het gewicht van autochtone en immigrerende cultuur in een mppij? Welke elementen worden dominant, welke verdrongen tot het interne domein?
    • Lokale cultuur naar intern gebied verdreven.
    • Acculturatie proces?
  • Processuele en post-processuele archeologie:
    • Processuele archeologie gaat zich richten op hetgeen er binnen een maatschappij gebeurt als systeem. 🡪 interne ontwikkelingen en processen.
      • Migratie als diffusionisme en andere cult hist verklaring worden verworpen.
      • Ze zien veranderingen die eerder van binnenuit ontstaan
    • Binnen p-proc. Archeo: gelijkaardige idee. 🡪 veel meer gericht op identiteit en ideologie. van onder uit.
      • Mensen kunnen zelf keuzes maken
    • Zeker Duitse historici gaan zich toeleggen op etnogenese. 🡪 etnische identiteit is niet biologisch/raciaal bepaald, maar ontstaan rond een ‘traditionskern’ (= geheel van tradities, verhalen, etc).
      • Identiteit die men zichzelf gaat aanmeten.
      • Krijgers en elites die zich een beeld gaan aanrijgen.
      • Niet perse te maken met afkomst.
    • Ook in de antropologie: etnische signalen die niet de essentie van een volk gaan uitmaken. 🡪 hoe verhoud je je t.o.v. groepen die je als anders ziet.
      • Bij Anderen waar je mee in aanraking komt, je eigen identiteit signaleren
  • Hoe grote cultuuromslag gaan verklaren?
    • Model 1: Elite dominance model 🡪 ontkenning grootschalige migratie.
      • Idee komt uit Engeland.
      • Relatief klein aantal immigranten 🡪 niet meer nodig om een cultuur verandering in te voeren.
        • Hebben een high agency
      • Germaanse elite die top van de maatschappij vervangt.
      • Taal is een belangrijk aspect. 🡪 elite bepaald de taal die wordt gesproken
      • Acculturatie 🡪 huwelijken; sociale mobiliteit.
    • Vandaag: terug erkenning van realiteit van migratie
      • Hedendaagse contex
      • Natuurwetenschappen

Natuurwetenschappen

  • Nieuwe natuurwetenschappelijke technieken
    • Isotopische analyse
      • Geologische herkomstgebied van individuen analyseren (aan de hand van gebit)
      • Levensloop: tandemail van 3 kiezen = verschillende tijdstippen in jeugd.

🡪 diverse patronen, geen grootschalige vervanging?

    • DNA- een oude interpretatie
      • Vandaag: hoge proportie van Angelsaksisch DNA in Engeland (tot 40%)
      • Niet persé sociale ... maar segregatie.
      • Elite gaat op sociaal niveau gaan reproduceren.
  • Nieuwe studie die alles onderuit schopt 🡪 Meest grootschalige studie van Vroeg ME DNA tot nu toe.
    • 2 grote groepen die in de bronstijd en in de ijzertijd
    • In de VME: 3 kwart continental North-European.
      • Grootschalige migratie 🡪 enige manier om dit te verklaren.
    • Terug naar af 🡪 bijna terug invasie idee.
    • Tijdsperiode is vrij breed.
      • Kust en Noordzee cultuur.
      • Interacties rond Noordzee gebied.
    • Er zal ook terugkeer migratie zijn. 🡪 situatie waar iedereen begint te bewegen.
    • Ook in bredere studies gezien dat er vrij homogeen genetisch beeld aanwezig is.
    • Ook Gallisch-DNA (ijzertijd DNA) terug gevonden.
    • Benadrukken vooral de grote lijn
      • Veel DNA komt binnen
      • Regionale variatie in hoe het proces verloopt ten opzichte van de bevolking.

Migratie als proces

  • 1e – 2e eeuw: niet mediterrane militaire eenheden in Romeinse leger 🡪 Romeinse identiteit als contextueel en instrumenteel
    • Germaanse eenheden in het Romeinse leger
      • Nemen de Romeinse identiteit
      • Ook eenheden vanbuiten het Romeinse rijk, opgenomen in het Romeinse leger
  • 3e E: kuilhutten en langhuizen op villa’s
    • Immigranten als landbouwarbeiders
      • Germaanse immigranten die worden tewerkgesteld op de Villadomeinen
  • Late 3e E: 1 site in Zele Met aardewerk dat vormelijk en technisch ‘Fries’ is.
    • Hebben hun eigen aardewerk traditie meegebracht voor een kortstondige periode
  • 4e 5e eeuw: soldatengraven ten oosten van de Rijn.
    • Prestige en status gebaseerd op voorgeschiedenis en uitrusting Romein in Germaanse omgeving
  • Huurlingen (foederatie) vestigen zich al in de 4e E in Francia, 5e E in Engeland.
    • VB: Mucking (Essex)
      • Atypische nederzetting: vooral kuilhutten met zowel 4e-5e E Romeins aardewerk en handgemaakt Germaans aardewerk
      • Grote diversiteit aan bijgaven
      • Mannen neigen naar ‘Romeins’, vrouwen naar ‘Germaans’ 🡪 te zien in de grafcultuur
        • Is dit door een Diasporische identiteit?
          • Vrouwen houden heel bewust vast aan hun migratie achtergrond.
  • Comunities of practices: van etnische materiële cultuur naar communities of practice
    • Bijv. Kuilhutten, langhuizen.
      • Manier waarop je een huis gaat bouwen wordt doorgegeven in een gemeenschap
      • Kan een indicatie zijn voor migratie
    • Bijv. Angelsaksisch aardewerk
      • Handgemaakt aardewerk
      • Petrografie: gemengd beeld import-lokaal
      • Er zijn mensen die die aardewerktraditie meegebracht hebben.
    • Langs de kust: doorlevende, evoluerende lokale traditie tot de 8e E
  • VB. Tiel-Passewaaij
    • Romeinse site
    • Laatste fase: vermoedelijke aankomst van migranten.
      • Qua materiële cultuur: metaalvondsten uit het elbe-weze gebied (mensen met een andere gemeenschap/economie),
      • Geen Romeins import aardewerk, maar wel schelpverschraald handgemaakt aardewerk
      • Geen bevolking die nog sterk geconnecteerd is met het Romeinse handelsnetwerk
        • Elites zijn dat wel nog
      • Het huistype wijst onder andere naar het noorden van Nederland.
        • Opvallend: het gaat om een bijgebouw (komt niet voor als woonstalhuis)
      • Community of practice: kunnen we verbinden met de Franken (in de literatuur als benaming van de Bevolkingscultuur, maar is wss een Romeinse term voor het amalgaan van nieuwe Germaanse groepen)
  • Hasselt-Kuringen
    • Ook een Germaanse nederzetting waar niet veel meer Romeins aan is
    • Germaans handgemaakt aardewerk

Materiële cultuur en identiteit

  • Ook in het grafritueel kunnen we vragen stellen.
  • Crematie vaak gezien als een Germaanse ritus die het gebied binnen kwam via migratie
    • Eerder zeldzaam bij de Romeinen
      • Nu een stuk minder inhumatie begravingen
  • In de 4e E: een eerste krimp in crematie.
  • Doorheen de Merovingische periode een heropleving crematie 🡪 wellicht doornieuwe groepen die binnen komen
    • Maar leeft door doorheen hele Merovingische periode
      • Toch ergens een deel van het normale repertoire dat zeldzaam werd toegepast.

Romeinse wereld in overgang

Migratie in context

  • Migratie: op zich fenomeen in breder perspectief gaan plaatsen
    • Culturele omslag is gevolg van veel bredere verschuivingen in heel Europa in die periode.
      • Europa is eigenlijk al sterk verweven al lang voor we over migratie spreken
      • Voor de migratie is er al veel interactie.
        • Diplomatische geschenken zoals de Hemmoor-emmers
        • Een heel netwerk dat al zorgt dat heel die wereld een systeem was.
    • Op het moment dat er veranderingen optreden in het systeem 🡪 aanwijzingen van de migratie
  • Dit wijst eerder op een systeemmodel 🡪 bepaalde fenomenen gaan we veel sterker gaan zien.
  • In de 3e -4e E: Rom. Staatsstructuur gaat hervormen
    • Steden en villa’s veranderen
    • Contacten gaan heroriënteren.
    • Nieuwe sociale groepen gaan ontstaan.
    • Je krijgt het fenomeen van krijgsheren die zich gaan vestigen
    • Staatsgezag gaat veranderen door structuur van de warbands.
  • Frans Theuws:
    • Wapengraven in Noord-Gallië = een ontwikkeling van binnenin.
    • De elites gaan zich identificeren.
      • Belang van Jacht
      • Ook verwijzing naar ontginning
        • Verloederde velden gaan gebruikt worden
    • De grafrituelen zijn elaborate rethorical strategies.
  • Guy Halsall
    • Zegt hetzelfde
    • De verschuivingen in het gezag leiden tot een nieuwe elite identiteit en een grotere nood aan sociale display via de graven.
      • Nieuwe vormen waarmee de elites zichzelf gaan tonen in machtspositie
        • Nieuw materiaal die erop gaan wijzen dat de elite zich gaat beroepen op een militaire identiteit
          • Vb: kruisboogfibula’s

Nieuwe Elitecultuur

  • Kruisboogfibula 🡪 maakt een hele evolutie door
    • 3e E: militair accessoire vooral in Donaugebied, lage status
    • Rond 300: veel breder geadopteerd.
      • Veel variatie, door veel verschillende groepen in Rom. bevolking opgenomen (ook door de Rom. ambtenaren)
      • Kort erna een sterke regularisering 🡪 voorbehouden voor militaire elite
    • Late 4e E: opnieuw zelfde fenomeen
      • Minder regularisatie, maar hoge sociale status van de burgerlijke elite
        • Je zit echter al met vermenging met de burgerlijke elite en de militaire rollen.
  • Nieuwe Germaanse elite zetten Romeinse praktijken verder: paleizen, kerken, hofprotocol, titels, diplomatie, etc.
    • De nieuwe Germanen (bij uitstek Romeinse officieren)
    • Gaan zichzelf op zowel Romeinse als Germaanse manier tonen
  • Cloisonné-techniek:
    • Ontstaan op de Krim (late 4e E)
    • Verspreid naar het westen, deels via Byzantijnse militairen.
    • Vermenging van Germaanse en Romeinse stijlen.
    • Mannelijke krijgers, maar vanaf late 5e E ook in de vrouwelijke sfeer.
      • Ook zeker in de 6e E
    • Uittingswijze van de elite.

Interpretatie typologie

  • Toby Martin: nieuwe kijk op fibulatypologie
    • Laat 5e E cruciform broches: diasporische identiteit in Oost-Engeland.
      • Neemt in Engeland een eigen identiteit aan.
    • Komen binnen als divers type 🡪 gaandeweg wordt het gestandaardiseerd
    • In de laatste fase vinden we het enkel nog bij oudere dames terug
    • Breedschalig onderzoek naar asymmetrische beugelfibula’s
      • Kijkt naar verschillende decoratiemotieven
      • Bij het uiteen trekken van de verschillende decoratietradities 🡪 netwerk dat sterk verweven is
        • Je krijgt links die sterk op afstand in contact staan met elkaar.
      • Je ziet een aantal regionale verspreidingen
        • Maar je ziet ook lange afstandscontacten.

Besluit

  • 4e – 6e E is enerzijds een periode van heel sterke continuïteit, maar ook transitie.
    • Er is geen sterke breuk
  • We moeten de zaken in veel breder context plaatsen als een samenhangend systeem van fenomenen die samen in beweging komen.
    • Migratie is een lopend debat
      • Klein of grootschalig?
      • Regionaal of lokaal variabel?
      • Langdurige mobiliteit – al vanaf Laat-Romeinse periode
  • Genese van nieuwe politieke en culturele identiteiten.
    • Hangen samen met het uiteenvallen van het Romeins staatsgezag
      • Lokale elites gaan de macht naar zichzelf toetrekken
    • Laat-Romeinse militarisering en warlordism
    • Elitaire netwerken en ‘Romano-Germaanse’ politieke identiteit
  • Interpretatie van materiële cultuur: typologie vs. Communities of practice.
  • Identiteit als gelaagd, contextueel, primordiaal vs. Instrumenteel.
    • Migratie is hier niet los van te zien
      • Er ontstaan verhalen (traditionskern van de Duitsers)

Archeologie van de macht 2 – hallen, paleizen, kastelen

  • Naar het einde van de Romeinse periode: samensmelting van militaire en civiele samenleving.
    • Beeld zet zich voort naar de VME toe.

Discussie

  • Hallencultuur 🡪 great hall complexes.
  • Vaak wel al een bezetting bezig,
  • Vooral zichtbaar op de Britse eilanden.
  • Vanaf 7e – 8e E 🡪 verdwijnen;
  • Verblijfplaatsen van een elite? 🡪 puur residentieel? 🡪 niet het hele jaar door; ook gebruikt voor openbare feesten/ bijeenkomsten.
    • Bijeenkomsten op sociaal vlak/juridisch vlak 🡪 plek waar sociale hiërarchie wordt vormgegeven en bevestigd.
      • Plekken waar waarschijnlijk voordien al assembly plaatsvonden.
    • Het gaat niet gewoonweg om de woonplaats van mensen die wat rijker zijn.
  • Hallencultuur is eerder een Noord/Noordwest-Europese samenlevingscultuur.
  • Praktijken die de auteurs bespreken:
    • Het is een periode van een soort opbloei van prestige cultuur die we heel goed kennen uit de graven.
    • Tegelijk speelt het prestige zich ook af op architecturaal vlak.

Hallencultuur

  • Pre-christelijke macht die zich uit in NW-Europa (vooral zichtbaar in Scandinavië en Groot-Brittannië)
    • In zekere mate ook uitingen van bij ons
  • Niet alle functies op 1 locatie 🡪 functies verspreid in het landschap: central place complex, met monumentale hal in het midden.
  • Gefolgshaft-structuur = Warbands als het gaat om sociale relaties. 🡪 hangen samen door de uitwisseling van geschenken, prestigegoederen, waardoor sociale relaties worden verbonden.
    • Zonder militaire macht ben je niets.
    • De krijger hangt ook samen met zijn krijgsheer door een band van trouw die wordt behouden door het schenken van goederen.
  • Leiders zijn charismatisch 🡪 militaire en rituele rol.
    • Leiders gaan zich bepaalde eig. van de goden toe eigenen.
  • Great hall complex 🡪 (niet alleen het gebouw, maar de site en het landschap eromheen ook) vormen een spil van de maatschappij, waar verschillende functies worden uitgevoerd.
    • Het kunnen schenken van dingen
    • Feesten zijn belangrijk aspect
    • Rechtspraak 🡪 leider neemt de beslissingen hier
    • Andere administratieve zaken
  • Vnm in de 7e – 8e E 🡪 toenemende politieke centralisatie en competitie tussen elites doorheen NW-Eu.
    • Uiteindelijk komen we uit bij de koninkrijken die we vandaag kennen (Noorwegen, Zweden,etc.) 🡪 bij ons mondt het uit tot het Karolingische gezag die het minder sterk gezag uit de Merovingische periode gaat verder zetten.
  • Central place complex
    • Landschappelijk gegeven
      • Topografie en plaatnamen zijn belangrijk.
    • Magnete residence 🡪 leiders gaan zich op bep. plaatsen (verder van de kust) settelen.
      • Vaak in de buurt van landingplaces.
    • Verder in het landschap ook andere “nederzettingen” met Things, heiligdommen, grafvelden
      • Things: plaatsen waar sociale bijeenkomsten konden plaatsvinden
    • Heuvels rond de nederzettingen zijn vaak ook vernoemd naar Goden
  • Centraliteit bepalen aan de hand van prestige waarden van vondsten
    • Vondsten van een vrij utilitair karakter ga je overal vinden. Ook op de gewone nederzettingen.
    • Meer kostbaardere materialen/exotische materialen of materialen die een hoge ambachtelijke investering hebben, komen vaak voor op de sites met een hogere status.
  • Central hall complex
    • Het gaat om een residentie, maar ook om een plaats waar de boerenbevolking haar surplus kon afgeven aan haar leider in ruil voor bescherming.
    • Waar allerlei sociale politieke evenementen konden doorgaan
    • Plek waar administratie plaatsvond (de tributen moeten beheerd worden)
    • Het gaat om een rondreizende elite
      • In Engeland veronderstelt met dat er een elite was die tussen de groeiende koninkrijken door reisde.
    • Men had bepaalde diensten die men moest verlenen 🡪 konden daar logistiek verdeeld worden.
  • Rendlesham: Krijgershal
    • Nog niet veel opgegraven
    • Nabij de plek waar een van de meest bekende elite graven in Engeland gevonden is.
    • In de residentie gouden munten, waardevolle objecten, objecten van hoge (ambachtelijke) kwaliteit teruggevonden.
  • Literaire werk bij uitstek dat de sociale relaties weerspiegelt: Beowulf
    • Is pas in de 10e E op schrift gestelf
    • Voor een deel doorweven met christelijk perspectief
    • Toont belang van de feesten, gastvrijheid;
    • rol van de koningin ook weerspiegelt: hoofd van het huishouden. Moest aan de krijgers en de bezoekers de drank rond brengen.
    • De heer wordt de ringgever genoemd.
      • Zien we in Merovingische/angel-Saksische zwaarden terug.
      • Aan het einde van het handvat van zwaarden een ring “vastgepint”
        • Weerspiegelt een band van de krijger met de heer.
  • Yeavering: 1 van de sites uit het artikel.
    • 1 van de bekendste uit Noord – Engeland.
    • In een soort architecturaal complex dat sterk zenografisch is opgebouwd.
    • Moest indruk maken en het prestige van de heer duidelijk maken.
    • Ook assemblages moeten kunnen sturen.
    • Discussie over wat elk van de structuren nu berekend; we zitten in een experimentele bouwfase.; conspicuous consumption.
      • Men bouwt gigantische gebouwen met zware palen.
      • Doorheen de hal naar een gecontroleerde ruimte waar een kleine hal nog aan vast zit.
        • Geen woon gebouw, wss een ritueel gebouw
        • Een soort tempel die gecontroleerd wordt vanuit de grote hal (tijdelijke) residentie van de heer.
    • Ook een soort dubbele palissade aanwezig.
      • In een recente studie: Yeavering bevind zich op een plak waar lage en hooglanden doortrekken + plek langs waar het vee werd doorgedreven.
      • Hier geïnstalleerd om economische activiteit te controleren.
      • Miss dus een enclosure waar het vee werd binnen gedreven, waar miss bepaalde tributen werden afgedragen
    • Bekendste structuur: een soort amfitheater, waarbij archeologen hebben vastgesteld dat het nauw aansluit bij Rom voorbeelden.
      • Moeite om precies te duiden.
      • Opnieuw voor de samenkomsten.
        • Samenkomsten die op een zekere manier geformaliseerd waren.
        • Samenkomsten die bedoeld en gefocust waren op één bepaald persoon.
  • In Denemarken: Central places.
    • Gudme/Lundeborg (=landingsplaats aan de kust).
      • Dudme (plaatsnaam verwijst naar de woonplaats van de Goden)
      • Bloeiperiode 200-600 n.C (Romeinse periode).
      • Wss centrum van een vestiging van elite die een handelsmiddelpunt waren tussen de Romeinen en het noorden.
        • Plaats waar kleine groep elite hun macht kan uitbreiden
          • Uit zich in een gigantisch halgebouw.

3 schepig gebouw, grote wandpalen en gigantische centrale steunpalen.

      • Rond de site heel rijke vondsten.
        • 🡪 heel typisch: kleine gouden folie plaatjes waar afbeeldingen van menselijke figuren in staan.
        • Te maken met bep. rituelen/samenkomsten.
          • Soort tokens van de mensen die er samenkwamen, waarmee ze het recht konden bewijzen om daar aanwezig te zijn.
        • Woonhuizen met sporen van ambachtelijke activiteit.
        • Polyfocale site 🡪 central place complex 🡪 natuurplaten die verwijzen naar kosmologisch landschap.
  • Tisso, Denemarken.
    • AD 600 - 1050
    • Het Tirs meer 🡪 belangrijke God.
    • Opnieuw complex met verschillende fasen, maar altijd een monumentale hal.
      • Kern = groot omsloten erf met centraal halgebouw en andere gebouwen.
      • 2e fase: elite verwerft controle over een kleiner gebouw, dat ook al voorgangers had.
        • In deze fase wordt het gebouw binnen een palissade wordt gezet en zijn toegang kent via de hal.
        • Verder niets in de palissade behalve een smidse.
          • Ambachtelijke activiteit en de controle erover die een belangrijke rol speelt.
    • Rondom het hallencomplex: seizoenale handels- en ambachtsnederzetting.
  • Nog aantal sites:
    • Helgö (voorloper van Birka)
    • Uppåkra
    • Gammel Lejre
    • Vasse-Steenbrei 🡪 bij ons nog niet heel veel, maar deze site gaat er wel die richting naartoe.
      • Halgebouwen, klein halgebouw binnen een grachtje/greppel waar de toegang van lijkt te zijn gecontroleerd door een grotere hal.
      • Fragmenten van goud.

Vroegmiddeleeuwse machtscentra

Paleizen

  • Laat-Romeinse paleizen.
  • Bij ons zitten we met een Romeinse erfenis.
    • Evengoed een traditie van elite residenties die allerlei functies gaan verenigen
    • Ze hebben een Romeinse inkleding.
      • Altijd een aula/ sala regalis aan verbonden 🡪 vaak absidiaal uitgebouwd.
        • Is eigenlijk de ontvangst zaal
      • Kapel (sacrale rol van de vorst)
      • Lange verbindingsgangen
      • Onverdedigd
      • Privéresidentie
  • Zien we vooral terug in de Karolingische paleizen. 🡪 rondtrekkend koningschap.
    • Verblijf op kroondomeinen en paltsen.
  • Merovingische periode: paleizen slecht gekend.
    • Laat romeinse sites die slecht doorleven.
    • In het verleden ook minder aandacht hiervoor geweest.
  • Karolingische paleizen WEL goed gekend
    • Uit de geschreven bronnen (vb. Paleis van Aken)
    • Archeologisch ook gekend.
  • Vaak gaat het om plekken met een Romeinse voorgeschiedenis.
    • In Karolingische periode: soort renaissance. 🡪 terugkijken naar de Romeinen.
      • Op allerlei vlakken gaan ze zich terug beroepen op de Romeinen.
  • Aken:
    • Terug op Romeinse baden 🡪 groot termen complex.
    • Winterverblijf Karel d.G, gebouwd in 795-805 op Romeinse thermen.
    • Aula in het Noorden met toren-schatkamer (=niet bewaard)
    • Kapel in het zuiden
    • Verbonden door een overdekte gang.
    • Hagia Sofia ook veel invloed.
    • Allerlei spolia (bouwmaterialen) aanvoeren vanuit Italië
      • Ook voor de troon van Karel d.G.
    • Allerlei symbolische aspecten in verworden.
    • Christendom is vrij nieuw: 🡪 bevolking wordt gaandeweg gekerstend.
      • Men gaat dit duidelijk inzetten als een machtsideologie.
      • Macht sterk beroepen op christelijke administratie en koningschap die helpt hun macht en autoriteit te onderhouden.
  • Inhelheim
    • Ook een Palts van de Karolingers.
    • Ander architecturaal model 🡪 meer verwijzen naar Rom forum en met torens.
    • Wel zelfde elementen aanwezig.
      • Aula regia met absis is terug aanwezig.
    • Basilicale zaal die er romeins uitziet.
    • Rijkelijk versierd interieur.
      • In Rom. stijl.
  • Navolgers zetten zich vaak nog in de voetsporen van de Karolingers 🡪 nemen nog veel zaken over.
    • Gelijkaardige paleizenbouw blijft doorleven.
  • Brugge
    • Graaf van Vlaanderen gaat zich hier vestigen.
    • Gelegen op een strategisch gelegen plaats 🡪 Op kruising van 2 Romeinse wegen.
    • Kort na 950: Kunstmatig platform, omgracht
      • Door de graven
      • Gedateerd door de palen die door de nivellering zijn ingegraven.
        • Kunnen we dateren rond het midden van de 10e E.
      • Ontstaan van een castrum.
    • In 11e E krijgt Castrum een Stenen muur. (mogelijks Doornikse steen)
      • Steen: residentie en aula, eerst vermeld in 1088, maar wellicht houten voorganger.
      • Sint-Donaaskerk 🡪 centraalbouw, rondbouw

Centra en kleine versterkingen

  • Lanaken
    • Recente ontdekking
    • Romeins type versterking op de weg naar Maastricht 🡪 uiteindelijk blijkt Karolingisch te zijn in datering.
    • Speelkaartvorm in de afgeronde hoeken.
    • Vormelijk perfect Romeins (dubbele palenrij); maar de C14 lijkt te wijzen op laat-Merovingisch, vroeg-Karolingische datering.
      • Geen Romeinse aanleg.
      • Aardewerk (beetje Romeins, maar vnm VME aanwezigheid.)
    • Ontmantelt in Late 8e – 9e E.
    • Wellicht geen centrale site.
      • Wss militaire aanleg. 🡪 toegang tot Maastricht beschermen?

De post-Karolingische periode

Nieuwe versterkingsvormen

  • 9e – 10e E: diverse nieuwe vormen van versterking.
  • Karolingische gezag valt uit elkaar 🡪 vorsten verliezen hun grip 🡪 lokale heren komen op en krijgen we ook de viking dreiging die verstoring met zich meebrengt.
    • Nood aan nieuwe versterkingen.
  • D-shapes als stadswallen. (Antwerpen, Gent, Mechelen, Deventer, etc.)
    • Verwoeste kuilhutten onder de stadswal in Deventer.
    • Halfronde versterkingen tegen rivieren aangebouwd.
  • Ringwalburgen.
    • Quasi perfect ronde burgen.
    • Soort grafelijke palts.
    • Breder bekend type. 🡪 Noorden van Frankrijk.
    • Historische verhaal heeft ertoe geleid dat met een gecoördineerde strategie is gaan herkennen.
    • De enige goed opgegraven voor lange tijd was Oost-Souburg in Zeeland.
      • Vastgesteld dat er een laat 9e E- 10e E datering waar er geen structuren in het fort liggen.
        • Vluchtburg fase1;
        • Laat 9e E datering is vooral gebaseerd op dat historische grand Narrative.
      • We zien occupatiefase in de 10e E 🡪 vervolgens terug verlaten.
      • Meer onderzoek 🡪 van de forten vooral een individueel verhaal.
        • Voor een deel stedelijke nederzettingen, voor een deel Individuele residenties.
    • Complex verhaal, maar wel duidelijk uit de 10e -11e E 🡪 Machtige graven gaan een dynastie opbouwen, nadat Karolingische rijk verbrokkelt.
      • Vlaanderen wordt een van de machtigste vorstendommen in die periode.
  • Kleine machtscentra.
    • Vb. Curtis Petegem
      • Geattesteerd 864
      • 8-vormige gracht met centraal, houten gebouw.
      • Site die later zal doorgroeien tot de motte kastelen.
      • Stenen residentieel gebouw 🡪 hypocaust verwarming en Romeins features.
      • Prestigieuze vondsten (oorring van wss de Ottoonse cultuur)
  • Deense Ringwalburchten
    • Zijn die van ons aangelegd door Vikingen 🡪 is niet het geval
    • De Deense dateren van Later (2e helft van de 10e E) 🡪 onder de vorst Blauwtand.
    • Deze ringwalburgen zijn heel gestandaardiseerd.
      • Soort modulaire indeling waarbij telkens 4 langhuizen rond een binnenkoer zijn geplaatst.
    • Geen centrale plaatsen, maar eerder forten met een militaire betekenis
      • Veel aanwijzingen voor Slavische aanwezigheid (in de grafvelden).
    • Fase: waarin ze zwaar in conflict komen met de Ottoonse koningen
      • Veel militair conflict volgt eruit
        • O.a. aan de zuidgrens.
      • Veel nood is aan lokale garnizoenen om de bevolking te gaan beschermen.
    • Uitingen als een sterk gecentraliseerde macht.
  • Harald Blauwtand uit zijn macht ook op een andere manier:
    • Bouw in Jelling een plek die de kern wordt, die de macht toont van zijn koninkrijk.
    • Bouw een heel nieuw ceremonieel centrum.
    • 2 grafheuvels liggen hier binnen een gigantische scheepsvorm (350 M lang)
      • Vader van Harald hier begraven
        • Grafkamer is leeg 🡪 leeggehaald.
      • De zuidelijke grafkamer is nooit gebruikt geweest voor begraving.
        • Mogelijks een cenotaaf voor Tira.
    • Jellingsteen 🡪 duidelijk christelijk 🡪 Jezus afgebeeld en ook tekst waarin staat dat hij de bevolking heeft verchristelijkt.
    • Ook een enorm lange palissade.
      • Langs de randen nog wat trelleborghuizen.
      • Verder geen sporen van een nederzetten 🡪 wss dienst eerder voor samenkomsten.
    • Over enorm landschap een grote investering.
    • 1 man die zijn idee oplegt in het landschap.
      • Soort breuk maken en tegelijk continuïteit tussen het Heidense verleden en de christelijke toekomst.

De volle en late middeleeuwen

Kastelen

  • Hier is continuïteit.
  • Militaire functie, maar evengoed ook andere functies.
  • Militaire functie sterk geregulariseerd.
    • Bouw van versterkingen onder de Karolingers was een koninklijk perogatief.
    • Enkel de vorst kon hier toestemming tot geven.
  • Wildgroei aan kastelen.
  • Niet alleen militaire functie, ook economisch
    • Strategisch gelegen plekken gaan controleren
  • Administratieve functies juridische bijeenkomsten en zeer symbolisch ook een zeer sterk ideologisch geladen structuur
  • Vorm van verstening. 🡪 ontwikkeling die sterk gelijk loopt met de ontwikkeling van kerken
    • Zelfde prestige elementen
      • Continu verbouwingen en veranderingen.
  • Comfort: vensterglas, verwarming 🡪 rijke elite huisvestiging.
  • Geen vaste typologie/topografie, maar er zijn wel elementen die vaak terugkeren.
    • Donjon, aula, etc.
    • Militaire innovaties die dezelfde lijn volgen in de meeste gebouwen.
    • Naarmate u politiek verder gaat centraliseren doen er zich nieuwe militaire ontwikkelingen voor.
  • 10e eeuw: Donjon is nieuw.
    • Donjon = centrale versterkte toren van een kasteel.
    • Zeer zwaar gebouw dat gefundeerd is door liggende boomstammen.
    • Zien we heel typisch in Normandisch Engeland.
      • Groeit uit in Engeland tot: Norman Keep
    • In Gent: Gravensteen.
      • Grafelijke versterking.
        • Begint als een houten toren/palissade;
        • Residentieel gedeelte dat nog niet echt toe doet aan het idee van een donjon.
        • In de 12e E een heuvel rond gebouwd om toch te doen aan het idee van een Donjon.
        • Einde 12e E: aanpassing richting Norman Keep.
  • Werken, Hoge Andjoen
    • Mottekasteel na Flachsiedlung.
    • 9e – 10e eeuw: al een versterkte nederzetting waar een gracht en palissade wordt rondgelegd en dan pas wordt opgehoogd tot motte.
    • Het neerhof dat bij het opperhof hoorde 🡪 met kapel en economische functie.
      • Kapel eigen kerk van de heer die door hem gebouwd en beheerd werden.
  • Mottekasteel
    • Ontstaat in de 11e eeuw en leeft door tot de 14e E vooral voor de lagere elite.
    • Hebben die dubbele structuur: opperhof/neerhof.
    • Zijn in de 1e plaats centraal binnen het domein van de lokale “lagere” adel.
      • Toch is er bepaalde topografische spreiding in terug te vinden.
    • Je zit met patronen die op politiek niveau ook betekenis hebben
    • Noden aan militaire versterking verschillen regionaal.
  • Verstening van kastelen in de 12e eeuw.
  • Scientific fortification
    • Nadenken over wat een effectieve verdediging is.
    • Verdediging vanuit de hoogte. 🡪 makkelijker om met pijl en boog op de aanvaller te schieten. 🡪 verdwijnt pas wanneer er wordt geschoten met buskruit.
    • Vaste onderdelen:
      • Gracht
      • Stenen muren (courtines) met overdekte en/of overhangende weergangen
      • Versterkte poorten (ophaalbbrug, portcullis), flankerende torens
      • Uitstekende torens
      • Schietgaten op de buitenruimte te controleren, kanteren
      • Stenen donjon = hart van het kasteel
  • 1 type kasteel dat niet noodzakelijk een dojon heeft 🡪 Shell keep
    • Ook typisch 12e E
    • Ronde stenen muur met gebouwen aan binnenzijde
    • Lichtere vorm van verstening: stenen donjon op motte te zwaar
    • Niet breed verspreid, maar belangrijke stap naar courtines
    • Eerder garnizoensrol, minder residentieel/representatief.
  • Naar de 12e eeuw toe: idee van concentrisch kasteel.
    • Systematisch manier om op een optimale manier kasteel te gaan verdedigen.
      • Geïntroduceerd door Franse vorst Philippe II Auguste
    • Breed opgenomen ook in de stadsmuren. 🡪 vb. Louvre.
    • Wat zien we? 🡪 verschijnen van ronde torens (de stenen afgeschoten kunnen afketsen)
      • Heel geometrisch werken.
      • Schietgaten aangelegd.
      • Verschillende vormen van torens 🡪 vrij massief; pas in 2e instantie pas ruimte in de torens gecreëerd.

Stadsmuren

  • Carcassonne is ene vroeg voorbeeld van concentrisch concept van verdediging.
  • Verstening en vaak nieuwe omwalling volgend op stadsuitbreiding.
  • Zelfde trend is kastelenbouw
  • Niet louter defensieve structuren; ook representatieve, symbolische betekenis en administratief en juridisch
    • Aan de poorten werd tol geheven.
    • Stadsgrens
      • Andere wetten binnen de stad
  • Symbolische grens en militaire versterking.
  • Vanaf 15e eeuw: aarde wallen aan de binnenkant; dikker, breder; torens minder belangrijk.
    • Moment dat geschut worden torens kwetsbaarder
    • Eerder in de lage en breedte gaan verdedigen.
  • Verdwijnen tot in de 19e-20e eeuw.
    • Eigenlijk ook al in het einde van de 18e E.
  • Nieuw stadslandschap 🡪 andere invulling van stadslandschap.

Kastelen

  • Continue verdere innovaties.
    • Torens die smaller en hoger worden.
  • Ronde schietgaten, ook op lagere niveaus.

Nieuwe versterkingsvormen

  • 16e eeuw: bastions en ravelijnen worden gebouwd (randen van de bastions zijn schuin)
  • Kastelen verliezen hun militaire functie
    • Gecentraliseerde oorlogsvoering.
    • Elite verhuisd naar de stad. 🡪 kastelen geen grote machtscentra meer.
    • Oorlogsvoering gaat niet meer voor de lagere adel.
    • Men gaat naar gecoördineerde versterking.
  • Omwalling van Antwerpen 🡪 vb. defensief landschap.
    • Antwerpen wordt omwald door Karel V
    • Landschap in het kader van de oorlogen. 🡪 versterkt landschap; allerlei forten langs de schelden.
    • Erg defensief uitgebouwd.
    • Tegelijkertijd ook poorten, bastions, etc.

Einde Middeleeuwen

Death of the castle

  • Kastelen verliezen hun militaire functie 🡪 death of the castle.
  • Niet alle kastelen worden verlaten.
  • Er ontstaan ook nog steeds residentiële kastelen.
    • Pronk kastelen
    • Vaak op oude kastelen gebouwd 🡪 tuinen ook aanleggen; grotere ramen aanbrengen.
    • Prestigieuze residenties van maken.
  • Kasteel van Gaasbeek.
    • Heeft een motte kasteel dat ernaast ligt.
    • In de vroege 17e eeuw wordt het een puur residentieel kasteel.
    • Paleisgebouw dat duidelijk niet middeleeuws is wordt gebouwd nadat de courtines worden opengetrokken.
    • Neogotisch middeleeuws karakter proberen terug aan te geven in de 19e E.
  • Tuinarcheologie:
    • Op zoek naar sporen (oorspronkelijke tuinen)
    • Wat was de oorspronkelijke aanleg? 🡪 vaak niet duidelijk.
      • O.b.v. iconografische bronnen op zoek naar paden/waterbronnen,...
    • Archeologie in de kinderschoenen.
  • Paleis van Coudenberg
    • Opnieuw hoogste adel.
    • Oorspronkelijk kasteel buiten stadsmuren van hertogen van Brabant?
    • In de 14e eeuw opgenomen in de stadswal 🡪 bourgondisch residentieel paleis.
    • Heel representaties luxueus paleis dat zal afbranden en overbouwd worden.
  • Stadspaleizen voor de nieuwe stedelijke elite.
    • Verspreide elite zal zich dicht bij de koningshuizen gaan plaatsen.
    • Ook nieuwe elite 🡪 rijke burgers die zich willen poseren als rijke. 🡪 Vivre noblement; willen zich ook als adel gaan opstellen. (nog geen duidelijke scheiding met de adel)
      • Vorm van sociale aspiratie
      • Burgerij die vooral toespitsen op handel.
    • Pas na de middeleeuwen ook criteria van afkomst.
    • Vaak L-vormige gebouwen, meerdere verdiepingen.
    • Adellijke kenmerken. 🡪 toren, kapel
  • Prinsenhof in Brugge
    • Grafelijke residentie die door de Bourgondiërs worden verder ontwikkelt.
    • Vandaag niet veel meer van over.
    • Ook hier structuur van stadspaleis, maar met aula, badhuis, toren,...
  • Ook buiten de stad uiting van Vivre noblement.
    • Pieter Bladelin: Patriciër (geen nobele afkomst) 🡪 rijke handelaar en ambtenaar aan het hof van de hertog.
      • Ging zich opwerken in de adellijke levenssfeer.
      • Ging zich het leven aanschaffen van de rijke elite.
    • Gaat stedelijke nederzetting aanleggen, waarbij hij ambachtslui aantrekt uit de Maasvallei.
    • Bouwt een kasteel 🡪 niet defensief in karakter. 🡪 wel alle kenmerken van een kasteel (slotgracht, binnenkoer, kapel 🡪 structuur die soort progressie toelaat )

Late middeleeuwen

Adellijke levensstijl

  • Belang van Jacht
    • Centraal deel van die levensstijl van de aristocratie.
    • Toegang hebben tot bepaalde diersoorten, waar gewone mensen niet aan mochten komen. 🡪 Prestige en ideologie;
      • Gradatie in wie op welke dieren mocht jagen.
    • Ook van belang tijdens banketten. 🡪 conspicuous consumption
    • Maar het wild is slechts een klein deel van de dierlijke overblijfselen.
  • Speelschijven 🡪 aanwijzingen voor adellijk tijdverdrijf.
    • Backgabbin achtig spel
    • Bord gemaakt in bot. 🡪 rijkelijk versierd.
    • Versiering verwijst vaak naar Bijbelse verhalen.

Begraving

Theoretisch kader

  • Begraving als overgangsritueel.
    • Moment waarop iemand losgemaak wordt uit de groep.
    • Groep gaat van 1 situatie naar een andere
      • Bij begraving: van levend naar dood.
      • Overgang van de status.
  • Overgangsritueel helpt om, om te gaan met dood van de persoon.
    • Grafritueel gaat nooit om de dode, maar voornamelijk met het omgang met de dood
  • Herschikken van sociale relaties gebeurt ook bij overgangsrituelen. 🡪 nieuwe rol van overledenen? Hoe wordt leeg gekomen functie ni de groep opgevuld?
  • Overgangsritueel, altijd dezelfde kenmerken:
    • Separatieritueel (persoon wordt losgemaakt uit zijn sociale bestaande rol) > transitie-ritueel > incorporatieritueel (= opnemen van een nieuwe rol)
  • Voorbeeld van Rom crematie ritueel.
    • Separatieritueel: crematie. 🡪 de dode wordt losgemaakt, verdwijnt lichamelijk.
    • Na/tijdens crematie: verschillende rituele (vb. maaltijd. Groepsritueel) vinden plaats.
    • Bijzetting: einde van het moeilijke deel. Heeft nieuwe positie gekregen. 🡪 begraven.
  • Deviant burial
    • Sterke normgerichtheid. 🡪 wat is een goed ritueel? Wat is een goede begraving?
      • Zien we ook archeologisch in de graven
        • Altijd een bepaalde norm volgen;
      • Normen kunnen verschuiven doorheen de tijd;
      • De meeste groepen volgen een bepaalde norm.
    • Afwijkende begraving: deviant burial.
      • Iemand die niet volgens de norm is begraven.
        • Hoe interpreteer je die? 🡪 manier van overlijden kan er bv ook voor zorgen hoe iemand begraven wordt.
      • Slechte dood, abnormaal 🡪 zelfmoord.
        • Kinderen die niet gedoopt werden.
        • Vreemdelingen
      • Bestraffing
        • Dode die geen goed leven heeft geleid.
        • Executie slachtoffers;
      • Noodbegraving (oorlog, ziekte)
        • Mensen die in grote aantallen in een keer sterven.
      • Angst voor kwaadaardige of terugkerende doden. 🡪 vb stenen op de dode zodat die niet meer recht kan komen.
  • Funerair drama: grafsite als mise-en-scène; grafritueel als theater.
    • Zeer zichtbaar bij de rijkste graven.
    • Macht tentoonstellen via het grafritueel
      • Nakomelingen hebben dit nodig om hun eigen macht ook te verduidelijken.
    • Verbinden van het verleden en de toekomst.
      • Men gaat verwijzen naar mythen of creëert er met de overledenen.
      • Sociale continuïteit doorheen transitie.
        • Aanknopen van nieuwe groepsrelaties.
      • Materiële cultuur is ook belangrijk
        • Niet als bezit overledenen, maar als verwijzing naar allerlei zaken.
        • Gaat om een verwijzing naar zaken/praktijken. 🡪 altijd in een web verweven.
    • In scène gezet op het moment van de begraving. Zaken moesten gezien worden.
    • Grafheuvels blijven over in het landschap 🡪 blijvende herinnering aan de voorouder.
    • De zaken die voor de rituelen dienden waren vaak op voorhand al aanwezig.
  • Bijgaven: kunnen veel verschillende rollen spelen in het graf.
    • Bepaalde goederen die miss niet konden worden doorgegeven.
    • Sommige goederen waren zo persoonlijk dat ze onvervreemdbaar werden. 🡪 zwaard bijvoorbeeld. (geassocieerd met die persoon)
    • Bijgaven die “vervuild” waren.
    • Geschenken aan de overledene.
    • Ontdoen van de memorabilia van de dode.
    • Normatieve indicatoren van rang, status en identiteit.
      • Dienen om de persoon te markeren als een bepaalde rol.
        • Merovingische periode: gender een heel sterke constructie, waar het normatieve een grote rol speelt.
    • Veel studies: hoe moeten we bijgaven gaan interpreteren?

Funerair drama

  • Rom. periode en VME: heel weinig bronnen naar funerair drama.
  • Ibn Fadlan: trok in begin 10e eeuw langs de Wolga, Rusland in. Belangrijk handelsoord.
    • Arabische reizigers hebben wel bronnen achtergelaten.
    • Sensorische ervaring vs. Archeologische signatuur.
      • Verweven met seks en offers.
      • Alle aspecten van het ritueel.

Romeinse grafcultuur

Crematie

  • Moeilijker dan inhumatie 🡪 veel kennis voor nodig en een grote investering.
  • Veel hout nodig 🡪 hoge temperatuur.
    • Alles in organisch materiaal verdwijnt.
  • Dominante grafvorm van de 1e-3e E
  • Dode in vol ornaat verbrand, samen met recipiënten met voedsel en drank, persoonlijke en rituele voorwerpen (veel mee verbrand)
  • Twee types ritueel:
    • Gemeenschappelijk brandstapel (ustrinum)
      • Meerdere malen gebruikt.
      • Aparte plek waar de brandstapel kon worden opgebouwd.
    • Eenmalige eigen brandstapel (bustum) 🡪 in een grafkuil.
      • Hierbij ging men de brandstapel maken in een verdieping.
      • Na afloop werden de resten verspreid in het graf.
  • Hoe het plaatsvond: varieert.
    • Meest bewaarde/bekende: urnegraven.
      • Recipiënten in vergankelijk materiaal of in urne.
      • Crematieresten uitgesorteerd van de brandstapelresten.
    • Brandstapelresten in grote kuil
      • Meest voorkomend, vooral in civitas.
      • IJzertijd tot VME
      • Bijgaven in nissen die in de kuil wordt begraven.
  • Crematiegraven soms moeilijk te onderscheiden van rituele haarden, afvalkuilen met brandstapelresten, houtskoolmeilers.

Grafvelden en monumenten

  • Individuele graven lagen vaak geclusterd. 🡪 kleine of grote grafmonumenten.
    • Soms ook geïsoleerde graven.
    • De grafvelden liggen altijd buiten de steden.
  • Graven konden gekenmerkt worden door grafmonumentjes.
    • Hier ook regionale variëteit.
  • Associatie met oudere grafheuvels. 🡪 directe link met de voorouders.
    • Bronstijdgrafheuvels gekozen als begravingsplekken bijvoorbeeld.
  • Tiel-Passewaaij
    • Nederzettingen in 2 fasen.
    • Men gaat ervanuit dat er telkens maar 4-5 boerderijen aanwezig waren, maar er zijn veel te veel graven.
    • Grafveld niet gelinkt aan de nederzetting 🡪 ook voor mensen uit de rest van het gebied.
  • Tongeren: ligging grafvelden.
  • Tumuli: meest opvallende grafmonumenten van de Romeinen
    • Vanwaar komt het? Van de bronstijd grafheuvels?
    • Verweven vanuit de oude traditie? Met Romeinse architecturale elementen.
    • Voorzien van een stenen trommel/stenen basis.
    • Bij ons: in de leemstreek (rurale elite die in de villa’s woonden.
    • Steeds gaat het op brandgraven.
    • Nog een aantal zichtbaar in het landschap, maar er zijn er nog zichtbaar.
    • Helshoven-onder-Hoepertingen: voorbeeld van een genivelleerde tumuli.
      • Binnen het graf rijke vondsten.
  • Tienen-grijpenveld
    • Aanwijzing van de bijzondere rituelen.
    • Tienen: belangrijke vicus. 🡪 had een groot grafveld.
    • Tumulusgraf opgegraven (was niet meer zichtbaar, maar wel nog vermeld in 15e eeuwse bronnen.)
      • Gedateerd in het laatste kwart van de 2e eeuw
      • Grafkamer onder grafheuvel met dionysius-figurine
      • Crematieresten in de grafkamer
        • Voor de rest niet veel bijgaven.
      • Vooral interessant: wat er op het deksel van de grafkamer lag. 🡪 jonge vrouw, paard, honden en hondenfoetussen, vaatwerk.
        • Nadruk op jonge dieren.
      • Kuilvulling: restanten van grafmaal voor meer dan 150 personen.
      • Wie er begraven was is niet zeker.
      • Goederen hadden waarschijnlijk wel een betekenis en hadden wss rituele rol.
  • Crematiegraf oudaan Atnwerpen.
    • Laatste jaren ook meer inzet op natuurwetenschappelijke deel van de archeologie.
    • Datering: Typochronologie (minder nauwkeuriger dan C14)
    • Fysisch-antropologisch onderzoek van crematiebot. 🡪 leeftijd van vrouw kunnen achterhalen.
  • Meer algemene studies: tonen de waarden ook aan van de graven?
    • Macro-botanisch. 🡪 grafmaal, en niet-eetbare vruchten > offer, medicinaal, magisch?
      • Vaak zijn dit verbrande zaden en vruchten (niet-eetbare vruchten)
    • Antracologisch (houtresten): eik en beuk, regionaal variabel, zilverspar in steden.
      • Bewust bepaalde houtsoorten kiezen.
      • Bijna altijd dezelfde houtsoorten gekozen: zeer goed, lang brandend hout.
        • Men ging heel bewust zoeken naar hout voor de brandstapel.
    • Sr-isotopen (dieet): zout
      • Op crematie bot.
      • Strontium-isotopen gaan analyseren. (va, crematiegraven)
      • Veranderingen in dieet 🡪 meer gepreserveerd voedsel gaan eten.

Afwijkende begraving

  • Romeinse inhumaties zijn ook aanwezig. > deviant burial?
  • Tongeren-Beukenbergweg
    • 1e E na Christus
    • 16 inhumaties op een voormalige zandgroeve (daarna pottenbakkerszone)
    • Wel min of meer aanvaardbare graven, zelfs met enkele bijgaven.
      • Toch deels weinig verzorgde graven.
    • Mensen met een verschillende levensloop begraven.
      • Armen, vreemdelingen, mensen die geen netwerk hadden in de stad.
      • Toch op een plek samengebracht om op een aanvaardbare manier van de lichamen af te komen.

Laat-Romeinse inhumaties

  • Loop van de 4e E zien we inhumatie/wapengraven verschijnen.
    • Norm verandert.
  • Tongeren: kamergraf
    • Met een inhumatie
    • Norm is veranderd
    • Had een munt in de hand 🡪 overgang naar het hiernamaals betalen.
    • Veel bijgaven (verwijzingen grafmaal)
    • Graf geïnterpreteerd als dat van een mannelijke hoge officier. 🡪 op basis van de drieknoppenfibula.
      • Uit DNA blijkt echter dat het gaat om een lokale vrouw.
      • Fibula dan? 🡪 geschenk van haar man? Aandenken aan eerder gestorven man? Tonen van status van de vrouw?

Vroegmiddeleeuwse grafcultuur

Begraafplaatsen

  • Een hiaat in begravingscultuur tussen de 4e en de 6e E.
    • Er is echter wel continuïteit.
  • Grote lijnen van de ontwikkeling van begraafplaatsen in de vroege-volle middeleeuwen.
    • Rijengrafveld op enige afstand van nederzetting (collectieve graven.)
    • 7e E: familiale grafvelden; dichter bij de nederzettingen en kleiner.
      • In sommige gevallen een Cella memoria erboven die zullen uitgroeien tot eigen kerken.
    • 10e E: parochiekerken in dorp met daarrond kerkhof. 🡪 plaats waar mensen begraven worden.
  • Rijengrafvelden:
    • Ontstaan in de late 5e-8e , ontwikkeling vanuit kleine clusters.
      • Blijven lange tijd in gebruik
    • WO-gerichte graven, min of meer in rijen.
    • Gaan zich uitspreiden vanuit cluster, maar binnenin ook nog clusters te vinden.
    • Landschappelijke ligging: Soms Nabij of op bronstijdheuvel
    • Merovingische graven op grafheuvels.

Bijgaven

  • Typisch gender gerelateerd.
  • Vaste sets bijgaven voor mannen en vrouwen.
    • Te maken met kledij en ander gender gerelateerde voorwerpen.
  • Opgravingen vaak niet gebeurd volgens de hedendaagse normen. 🡪 vb. Broechem.
  • Mannengraven:
    • Verschillen tussen oud en jong
    • Pijlen en bogen. Niet persé een zwaard.
    • Rechtermodel: schild belangrijk.
    • Prinsengraf uit noorden van Frankrijk ook Paardentuig teruggevonden.
    • Bij de mannen: bijna altijd een mes aanwezig.
  • Vrouwengraven:
    • Veel meer metalen onderdelen van de klederdracht: amuletten, mantelspelden, kralen.
    • Grote beeld/vrouwenbeeld blijft wel duidelijk.
  • Gender als constructie
    • Norm die opgelegd wordt.
      • Mannen en vrouwen worden duidelijk geplaats binnen een bepaalde gendernorm.
      • Los van het feit of het om dagdagelijkse objecten ging.
    • Ook weer de vraag wat de functie van de bijgaven waren.
    • Vrouwelijkheid in relatie tot bescherming huis, vruchtbaarheid en continuïteit van het netwerk,…
    • Mannelijkheid in relatie tot bescherming gemeenschap, waarden van de krijger,..
      • Vrije mannen mochten wapens dragen.
    • Soms effectief te zien dat gender constructie is. (komt los van biologisch sekse): Warrior Woman van Birka.
      • 10e eeuws kamergraf nabij de versterking van Birka.
      • Was begraven met alle kenmerken van de mannelijke graven: paarden, volledige uitrusting, drinkgerei, spellen, etc.
      • DNA-analyse: het was toch een vrouw.
        • Tot heel wat discussie geleid.
      • Bevestigt idee dat er ook vrouwelijke krijgers waren.
        • Dit is de eerste keer dat er effectief zo’n graf is vastgesteld.
        • Tegelijkertijd bleek het dat uit DNA analyse vrij groot de migratie tonen. 🡪 kantelpunt van migratie en genderstudies.
  • Bijgaven ook als statusindicator
    • We kunnen gradaties in de bijgaven zien.
    • Hogestatusgraven: zeldzaam
    • Statusindicatoren mannen: wapens, aantal, aard 🡪 zwaarden= veel metaal, soms mooi versierd.
      • Zwaarden dus niet zomaar een willekeurig voorwerp.
    • Statusindicatoren vrouwen: gouden fibulae en juwelen. Bronzen vaatwerk (heel duur)
      • Andere sieraden in goud en cloisonné,..
      • Sieraden in zilver en brons, kralenkettingen en grote glazen kralen zitten in een lagere klasse.
      • La dame de Grez-Doiceau
        • Midden 6e E
        • Gouden ring goed voorzien van andere bijgaven. Verwijzingen naar huishoudelijke taken.
  • Toparistocratie: het graf van koningin Aregonda, begraven te St. Denis
    • Zeer rijk graf
    • Rijke kledij elementen
    • Begraven in een stenen sarcofaag (onversierd, maar het feit dat ze in sarcofaag is begraven is op zich al zeer betekenisvol.)
  • Sutton Hoo
    • Mogelijks graf van koning Raedwald?
    • Opgegraven net voor de 2e Wereldoorlog.
    • Rol van de magnaat spreekt rijkdom, drinkgewei,…
      • Rijkdom wordt in het graf tentoongesteld.
    • Christelijk element? 🡪 Byzantijnse zilveren lepels met opschrift verwijzend naar doopsel
    • Vooral heidense associaties
      • Helm (wapendansers 🡪 verwijzing naar rituelen.
      • Grafheuvel 🡪 scheep in dat graf.
      • Link met Scandinavië
        • Hel met verwijzing naar Odin.
      • ijzeren slagbijl > dierenoffers; sacraal koningschap.
    • Opflakkering van heidens grafritueel, mogelijks in weerstand tegen het opkomend christendom.
  • We zien in de weergave waarop men status gaat vormgeven in de VME zien we ook een evolutie.
    • 5e-6e E: bijgaven zijn relatief egalitair
    • 6e E: graven met rijkere bijgaven
    • 7e E: minder nadruk op bijgaven, wel verschijnen er kamergraven en paardengraven
      • Nieuwe manier om status te gaan benadrukken en miss gelinkt zijn met het belang van grondproductie.
      • Paardengraven: Germaans of niet?
        • In Scandinavië: vaak om rol van jonge krijgers aan te geven. Ook teken van conspicuous consumption.
  • Biconisch aardewerk: aanwijzing voor rituele maaltijd en/of depositie van voedsel.
    • Biconisch vaatwerk, versierd
    • Residuanalyse op een reeks vaatwerken
    • Versierd met een rolstempel.
    • Puur ritueel? Of eerder een verwijzing naar het huishouden? Te maken met een grafmaaltijd?
    • Grafveld Elversele:
      • In dit geval gaat het om potten die niet eerder gebruikt zijn.
      • Geen kookpotten
      • Wel hebben ze verhitte dierlijke vetten bevat
      • Wellicht specifiek verbonden aan het begravingsritueel.

Begraafplaatsen

  • Op de grafvelden vaak ook een soort interactie dat tussen de doden en de levenden plaatsvond.
  • Heropening van de graven
    • Klassieke interpretatie:
      • Grafroof.
      • MAAR: het is zo wijd verspreid te zijn + lijkt er niet op dat alle objecten die men tegen kwam bij het opgraven meegenomen werden
        • Leek meer aan de hand
    • Enkel late 6e – 7e E.
      • Bepaalde omgangsvorm die breed verspreid waren
    • Gericht op specifieke objecten 🡪 niet financieel gericht.
      • Zwaarden, mantelspelden, saxen, etc.
      • Miss omwille de biografische reden van de voorwerpen terug opgegraven.
    • Rituele betekenis? Interactie levenden-doden?

Crematie

  • Gebeurt natuurlijk ook.
  • We zien het sporadisch.
    • Vooral in Scheldeballei, Noord-Frankrijk
    • Zekere regionaliteit.
  • Doorleven van oude traditie, of nieuwe inwijkelingen?
    • Migratie scenario lijkt wel zo te zijn in Broechem:
      • Duidelijke cluster in de vroegste fase van het grafveld.
      • Handgevormde pot die als urne is gebruikt.
        • De makelij is van Noordwest- Duitse afkomst.
      • Crematiehuisjes
  • Oudere visie: heropleving oude traditie
  • Nu: eerder een nieuwe introductie van dit gebruik door inwijkelingen.

Discussie

  • Connectivity and Funerary Change in Early Medieval Europe
    • Christendom spelt geen rol in haar verhaal.
    • Etniciteit om te verklaren hoe die rijengrafveldencultuur tot stand komt wordt ontkracht.
      • Gaat om een gebruik dat in een bepaald netwerk wordt verspreid en dat opkomt en weer verdwijnt.
  • Furnished burial is een sociale praktijk die wijst op sterke connectiviteit in NW-Eu (<> etnische verklaring, Reihengräberkultur)
  • Afname vanaf mid 6e E en einde van furnished burial is eveneens geconditioneerd door deze connectiviteit.
  • Vanaf nu typerende ‘standaard’-begraving:
    • Inhumatie, uitgestrekt op de rug
    • OW-oriëntatie
    • Geen bijgaven.
  • Zit wel echter wat regionaliteit op.

Begraafplaatsen

  • Rijengrafvelden houden op een bepaald moment op
    • Niet van de ene op de andere dag.
  • Graven verplaatsen zich naar kleine nederzettingen
    • Toenemende aandacht naar de macht over grond.
  • Hier en daar worden nog wat bijgaven meegegeven (maar bescheiden)
  • Koksijde
    • Bovenop een kleine nederzetting zien we graven die dateren rond 700.
    • We zien vooral puur functionele voorwerpen als bijgaven
      • Messen bij mannen.
      • Gordelketting bij vrouwen bijvoorbeeld.
    • Door DNA onderzoek 🡪 wss te maken met 2 groepen.
      • Een vrouw met Noord-Gallisch DNA gevonden + heeft een speld met N-Gallische kenmerken.
  • Binnen de huishoudelijke grafveldjes krijg je bovengrondse structuren
    • Cella memoria = gebouwde structuur boven graf, ter herinnering van een vereerde voorouder.
      • Vanaf 6e-7e E.
      • Zal uitgroeien tot kerkjes.
      • Plaatsom christelijke materlaren te gaan vereren.
        • In dat opzicht zien we ze uitgroeien tot belangrijke cultusplaatsen met een meer centrale rol in de christelijke religie.

Geloof en begraving in de volle en late Middeleeuwen

Romeinse cultus

Chronologische ontwikkeling

  • Romeinse burgerlijke religiositeit > 4 ontwikkelingsfasen
    • Aankomst van de Romeinen: inheemse en Rom religiositeit blijven naast elkaar bestaan 🡪 men gaat op zoek naar parallellisme tussen Romeinse en lokale Goden
      • Noordwest Eu delen van het Romeinse rijk;
      • Nieuwe gewoontes door Rom inwijkelingen geïntroduceerd;
        • Veel offerplaatsen blijven wel effectief aanwezig.
    • Consolidatie (7 – 150 nC): vestiging van grote heiligdommen
      • Jupiterzuilen typisch in Germania
    • Fase intensieve romanisatie:
      • Stichting kleine tempels (fana) in vici.
      • Votief altaren (afsmeken van de gunst van de goden & presenteren van burger met een zekere status.)
      • Doorleven van inheemse, geromaniseerde goden.

Laat – Romeinse transformaties

  • Aantal nieuwe culten verschijnen (vb. Mithrascultus)
  • Bloei: mysterieculten (ook het Christendom valt hieronder)
    • Brengen nieuwe religiositeit binnen.
    • Mithrascultus is het belangrijkste
      • Mithras/sol Invictus: oosterse cultus in W-Romeinse rijk sinds 2e E
      • Meest prominente mysteriecultus: selecte groep mannelijke ingewijden
      • Standaardtype cultusplek: mithraeum met tauroctonie centraal
      • Vooral in grotere steden.
  • 4e eeuw: christendom in de steden.
  • Hoe ziet zo’n heiligdom eruit?:
    • Tempeltje; driebeukig.
    • Helemaal vooraan: tauroctonie (Mithras die stier dood & veel symbolen die continu terugkomen)
  • Tienen-Grijpenveld: hier een tempel opgegraven.
    • 3e E: bloeiperiode van de vicus.
      • Bloeit op onder productie van aardewerk.
    • Lag aan de rand van een vicus
    • Geen marginale groep, eerder de notabelen uit de streek errond.
    • Mithraeum: vakwerkgebouw binnen palissade, driebeukig met verdiept middendeel
    • Offerkuilen: restanten van een banket voor +100 mensen
      • Grote hoeveelheden aardewerk
      • Mithraïsche iconografie en cultische voorwerpen
      • Dierenresten: lammeren, biggen, hanen
        • Alle geslacht op een moment. 🡪 wss zomerzonnewende.
  • Late 3e – begin 5e eeuw: ten Z van de Via Belgica.
    • Liberchies: nieuw tempeltje ter hoogte van oude, verlaten vicus.
      • Doorleven van heidense tempels.
    • Namen: nieuwe tempel in nederzetting aan de voet van versterking.
    • Grote tempelcomplexen blijven doorleven 🡪 rijkdom gebaseerd op de vruchtbaarheid van het land; de sterk verweven structuur van de Romeinse levensstijl.
    • Ondertussen in Tongeren: Christelijke basilica.

Pre-christelijke religie en macht

  • Christendom nog niet dogmatisch, eengemaakt, centraal georganiseerd. Alles wordt nog oraal doorgegeven.
    • Noorse mythologie: gefixeerd in Christelijke IJslandse literatuur vanaf 12e E
  • Religie: een lived religion. 🡪 verankerd in het dagdagelijkse leven, in maatschappelijke organisatie.
  • Belangrijk aspect: offerdepositie.
  • Heiligdommen
    • In eerste instantie: plekken in het landschap.
    • Pas vanaf 5e-6e E: Gecontroleerde tempels door de elite als cultusleiders.
  • Cultuspraktijk in Germania libera:
    • Centrale rol voor offers/deposities
      • In natte context, natuurheiligdommen.
    • Voornamelijk private, kleinere offers.
    • Soms wel publieke grotere offers (vooral in oorlogscontext)
    • Waren er Mensenoffers? 🡪 misschien ook deviant burial?
    • Ook sporen van dierenoffers: misschien voorbeeld van communale maatlijden.
      • Bv. Offeren van een paard is zeer betekenisvol.
  • Enige teksten die we terugvinden: runeninscripties. 🡪 niet echt individuele goden aangehaald.
    • Goden als een groep gezien.
  • Weinig gerichte cultus in deze periode; eerder bovennatuurlijke wezens die het hier en nu bepalen, maar nog geen individuele goden namen.
  • 6e E: bracteaten. 🡪 veel voorkomende groep.
    • Imitaties Romeinse Goudmunten die Germaanse huurlingen terug meenamen naar hun thuisland
    • Eenzijdige gouden hangers.
    • Sommige onderzoekers linken het aan sjamanisme.

‘Lived religion’

  • Focus op performativiteit
    • Bijv. Gewapende vrouwen.
    • Vaak interpretatie vanuit geschreven bronnen.
    • Schikgodinnen (Walküren).
    • Onderzoek naar de afbeeldingen van gewapende vrouwen.
      • Aanleiding: aantal gietmallen gevonden voor dergelijke figuurtjes.
    • Figuren heel wijd verspreid:
      • Waarschijnlijk door veel vrouwen gedragen.
      • We hebben aanwijzingen voor grote gemeenschappelijke rituelen.
      • Soort transgressie die plaatsvind? 🡪 mogelijkheid voor vrouwen om zich als man te kleden.
  • Vroege Germanen dachten niet op dezelfde manier.
    • Gemeenschappelijke ritualiteit.
  • Nog meer aanwijzingen voor lived religion:
    • Special deposits: Integratie in dagdagelijkse praktijk.
      • Ergens een betekenis aan de soort begraving.
  • Conspicuous consumption: voorwerp dat ergens wss verwees naar een bovennatuurlijk iets verwees/ iets dat met de rituelen te maken heeft

Christianisering

urbani

  • Christendom als Romeins, stedelijk fenomeen.
  • Geschreven bronnen: christelijke gemeenschappen in 2e E in grootste steden.
  • 313: Constantijn de Grote tolereert het Christendom.
  • 380: Theodosius: Christendom wordt staatsreligie.
  • Christendom: een parallel verhaal met het Romeinse verhaal.
  • 4e E: periode waarin alles een beetje flou is. 🡪 missionarissen voor verschillende mysterie godsdiensten.
    • Tegen het einde wordt het christendom getolereerd.
  • Belangrijkste onderscheid: tussen de urbani & pagani 🡪 Pagani waren pas veel later gechristened.
    • Urbani: mensen die in de steden wonen
      • Je krijgt hier een gevestigde christelijke structuur.
      • Bisschoppen gevestigd in de hoofdplaatsen van civitates.
    • Pagani: plattelandsbewoners, houden langer vast aan hun eigen religies.
  • Belangrijke infrastructurele verschillen:
    • Basilica (als kerk) overgenomen;
    • Centraalbouw
    • Plaatsen van Kerken boven heilige graven.
  • Urbani (kijken op de ppt voor de gedetailleerde informatie)
    • Romeinse civitates 🡪 zal de geografie worden van de vroege bisdommen.
  • Aantal voorbeelden van vroege ontwikkeling:
    • Trier:
      • zaalbouw op laat-Romeins grafveld.
      • 2e helft 4e eeuw: nieuwe basilica, graf van bisschop Agritus
      • Omringd door christelijke graven.
        • Goed voorbeeld van graf ad sanctos.
    • Tongeren:
      • Opgegraven aan onze-L-v kerk.
      • Residentiële wijk. Lag tegen de laat Romeinse muur aan.
      • Rijke burgerwoningen gebouwd. 🡪 gelegen op verschillende niveaus.
      • Perceelsgrens als as: basilica wordt gebouwd.
      • Opgravers: breuk met het verleden.
        • In gedachtend houdend dat het de rijke families zijn die de bisschoppen gaan leveren
  • Basilica: typologisch = zaalbouw.
    • Afscheiding van het verhoogde absis t.o.v. het lager gelegen schip.
    • Wss bepaalde rituele zaken aan het gebouw verbonden.
    • Directe continuïteit tot de hedendaagse kerk.
  • Wnr de bisschop vertrekt in Tongeren wordt er een nieuwe kleinere kerk op gebouwd.

Ontwikkeling kerken

  • Kerken zijn levend gegeven.
  • 2e kwart 13e E: nieuwgotisch koor, aanvang bouw westtoren.
  • Ca 12500: nieuw bouwprogramma: groter koor met polygonale absis.
    • Scheiding kanunniken-leken
    • Verwijzing naar vroeg prestige als kathedraal (hergebruik 10e E fundamenten)
  • Midden 15e E: start nieuwe westtoren
  • Eerste kwart 16e E: schip klaar
  • Late 19e E: onvoltooide neogotische torenspits
  • Verdere elementen van evolutie van kerkgebouwen
    • Continue aanpassing en investering 🡪 arena voor sociale competitie.
  • Late 8e E: Karolingisch
    • Westwerk > massieve façades
    • Kerktoren
    • Transept.
  • Verstening: midden 11e E
    • Gelinkt aan herorganisatie van de kerk
  • Gotiek: 2e kwart 12e E in île de France, sterke verspreiding ca 1200
    • Nieuwe kerken + verbouwen
  • Barok: begin 17e E, contrareformatie

Rurale elite

  • Pagani: chirstianisering via elite-netwerken.
  • We zien dat het de elite is, waar de kerstening zich als eerste zal laten gelden.
    • Gebruiken om machtsstructuur te laten gelden.
    • Sutton Hoo: christelijke verwijzingen?
    • Staffordshire Hoard 🡪 duidelijke aanwijzingen voor christelijke elementen.
      • Bezet kruis met edelstenen.
  • Lavoye (bij Verdun): hoog statusgraf.
    • Typisch wapengraf uit deze periode.
    • Rijk wapengraf op groot grafveld.
    • Doopkan? Of drinkgerei?
      • Mirakel- en genezingsscènes uit leven van Christus
      • Christelijke symboliek, of betekenis in funeraire context?
  • Prittlewell (essex): heel rijk voorzien graf.
    • Duidelijk dat er nog heidense elementen aanwezig zijn, wel zijn er 2 kruisjes op de ogen teruggevonden.
  • La dame de Grez-Doiceau : typisch Merovingisch graf, maar ze had een hangertje waar verschillende kruisvormen op zijn te zien
    • Pectoral crosses: opzichtig onderdeel van (vrouwen-)dracht.
      • Trend doorheen heel West-Europa.
      • Drukten status af en een zekere affiliatie met het christendom.
  • Gouden schijf van Limons
    • Toont heel goed waar het in die periode om gaat 🡪 christus in het midden en Germaanse dierenbeelden daarrond.
  • Gebouwde structuur boven graf, ter herinnering van een vereerde voorouder
    • Cella memoriae (grafstructuurtjes waar men bezoek kon brengen aan de voorouder, zullen later uitgroeien tot eigenkerken.)
    • Onze streken: vanaf 6e – 7e Eeuw
    • Ontwikkeling naar eigenkerken.
  • Sarcofaag van chrodoara, amay, overleden voor 630
    • Merovingische adel > verering van voormoeder.
    • Stichtte Sint-Joriskerk Amay > begraven in koor
      • Koor wordt het cella memoria voor haar.
  • Unieke versierde sarcofaag (met klassieke en insulaire motieven)
    • Verwijzing naar eigen religie en christendom?
  • Lokale magnaat gaat zijn religiositeit tonen via het bouwen van een eigenkerk.
    • Rijkdom gaat worden geïnvesteerd in plaats van in het graf gedeponeerd.
  • Cella van priester Felix in Harualdolugo in zijn kerk aan Saint Bertin-abdij
  • Kerkarcheologie: vaak niet verder dan de kerkgeschiedenis.
    • Vaak kleine kijkvensters en weinig echt te dateren.
    • Dateren is heel moeilijk.

Ritualiteit

  • Kerk als structuur:
    • Via elites: missionarissen/magnaten uitsturen.
      • Voor een deel al een proces gedreven door individuen.
      • Ook voor een zeker deel een proces waar een politiek programma achter zit
        • Netwerken onder hun macht te krijgen.
    • Bepaalde machtsstructuur met koning aan het hoofd hangt hieraan vast.
  • Christendom moet ook van onderuit komen (heel ander proces)
    • Internalisatie bij de mensen.
    • Heidense geloof moet opzij geschoven worden voor het christelijk geloof.
    • Toch ook nog steeds “heidense” gewoonten die voort blijven leven naast het Christendom.
      • Integratie en aanpassing van bestaande rituelen en locaties.
      • Locaties: bronnen, fetisjbomen
      • 25 december = winterzonnewende.
  • Indiculus superstitiunem: oplijsting van allerlei heidense praktijken die niet meer toegestaan waren.
  • Petegem aan de Leie: kogelpot met inscriptie pentagram op de bodem
    • Special deposit?
    • Late 8e-9e E in waterput: votief offer
    • Heidense depositiepraktijk met christelijk symbool
      • Mogelijks een verwijzing naar de 5 wonden van Christus.

Laat-Middeleeuwse christelijke gemeenschap

Kerk en kerkhof

  • We zitten dus in een situatie waarin de vraag is hoe gaan we van een situatie waarin we in de Merovingische periode mensen gaan begraven in rijen en daarna verspreid, naar een situatie waar alle mensen rond een parochie worden begraven rond een kerk/parochie.
  • Voorbeeld van een vroeg grafveld is in Engeland aangetroffen
    • Raunds Furnells: gepland kerkhof
      • Laat 9e-eeuwse eigenkerk.
      • Met grachten afgebakende zone
      • In gebruik van 10e-12e E.
    • Zeker niet de gebruikelijke ontwikkeling in die periode.
  • Rigny: een heel andere ontwikkeling.
    • Graven van de 8e-19e E 🡪 mensen gaan begraven, heel organisch ontstaan.
    • Later geregulariseerd
    • Aanvankelijk clusters rond kerk
    • Vanaf late 10e E: begravingsareaal krimpt
      • Heeft te maken met het scherper scheiden van de gebieden tussen de levenden en de doden.
    • 12e E: herbouw van kerk, omwalling kerkhof.
    • 15e E: einde andere activiteiten op kerkhof, pastorie boven eerdere huizen, specifiek gebouwtje voor baby-begravingen.
    • Van nauwe band met de doden, vanaf 10e E binnen de parochiegemeenschap , naar de scherpe scheiding tussen de sfeer van de levenden en doden.
  • Moorsel: ook een voorbeeld.
    • Rond de kerk ook een gebied die voor andere zaken gebruikt kunnen worden, zoals bijvoorbeeld handel.
    • Het is dus niet volledig een afbakening.
  • Slijpe is nog een ander voorbeeld
    • Gracht als eerste afbakening.
      • Vervangen door muur na de vulling ervan in de 14e E
    • Rechthoekige uilen met organische vulling 🡪 duivelsroosters
    • Veel oversnijdingen tussen de graven – wellicht geen bovengrondse markeringen
    • 17e E: aanleg herberg, deel van kerkhog opgeheven.
  • Overgang naar begraving zonder bijgaven heeft weinig te maken met het christendom.
    • Er zijn geen instructies waar de persoon begraven moet worden.
    • Doorheen de Late middeleeuwen krijgen we er een evolutie in.
      • Vooral 10e E als kantelpunt met de parochiekerken;
  • 10e E: parochiekerk
    • Territorialisering van kerkelijke organisatie (bisdommen)
    • Parochie als ritueel kader voor de levensloop
      • Overgangsrituelen sacramenten
      • Recht op rituelen is juridisch vastgelegd en wordt streng bewaakt (ook sociale controle)
      • Kerkhof is gewijde, afgebakende grond.
    • Internalisering van de christelijke ideologie
      • Belang van integriteit van het lichaam, leven volgens Bijbelse normen
  • Doorheen volle/late ME: kerkhoven toenemend afgebakend en geregulariseerd.

Begraving

  • Graftypes:
    • Antropomorf: uitsparing voor het hoofd
    • Verscheidene graftypes: met of zonder kisten begraven.
      • Vaak mensen in lijkwades begraven.
    • Knekelputten en ossuaria 🡪 vrij zeldzaam, maar ze komen wel voor.
      • Van individuele herinnering naar gemeenschappelijke herinnering van de doden.
    • Kerkhoven gaan zich ophogen.
  • Locatie binnen een kerkhof is zeer belangrijk: zo dicht mogelijk bij het altaar
    • Arena voor sociale competitie
    • Aan de ingang ook een plaats (nederigheid)
    • Of in speciaal gebouwde grafkapellen.
  • Vanaf 12e E: grafmonumenten voor de adel en clerus.
    • Gegraveerde afbeeldingen van de overledene (tweedimensionaal)
      • vanaf 13e E: toevoeging architecturale elementen, heraldiek
      • 13e-14e E: ook steeds vaker voor gegoede burgers
      • Tot 16e E: grootschalige productie van koperplaten in Vlaanderen
  • Vanaf 13e – 14e E: meer identificerende inscripties > gericht gebed.
    • Tonen van een status.

Grafmonumenten

  • Gisanten (driedimensionale liggende figuren) vanaf de 12e E
    • Adel: gender-aspiraties.
    • Mannen in ridderuitrusting, vrouwen volgens schoonheidsideaal en Maria-iconografie; ideale leeftijd = 33 jaar.
  • Transi-tombes: realistische weergave van lichamelijk verval vanaf late 14e E: emento mori
  • 16e E (renaissance): meer architecturale toevoegingen, randfiguren (allegorische figuren, putti), realistischer protrettering.

Deviant burial:

  • alles wat afwijkt van de norm.
    • Voor de late ME veel versch. vormen gekend.
  • Joodse gemeenschap: eigen ritueel, een eigen afgebakend kerkhof.
  • Kinderen die niet gedoopt zijn.
  • Massagraven
    • Veel versch. redenen voor
    • Grootschallige sterfte door epidemie of oorlog
    • Vaak ook wel kleine bijgaven.
      • Sporen van emotionaliteit en heel oude ritualiteit.
  • Dendermonde-Maria Ten troon
    • Collectieve graven in grafbeld nabij stadsklooster;
  • Oudenaarde-Markt
    • Perfect bewaard skelet van man in houten ton
    • Geen sporen van doodsoorzaak
    • Mogelijk om een zelfmoordenaar.
    • Gelegen op een kruispunt van wegen.
  • Zottegem-Hoogstraat
    • Vak worden pasgeboren ongedoopte kinderen in kookpotten begraven
    • Ook vaak op liminale locatie.
  • 12e-13e E: limbo infantium en respijtkapellen, maar verder geen plaats voor ongedoopten in christelijke grafritus
    • Vaak op rand van kerkhof of illegaal tegen de kerkmuur (eavesdrop burial)
  • Aals-Oude Vismarkt
    • Babyskelet naast haard, onder de leemvloer
      • In een doek begraven?)
    • Ovens; historische verwijzingen: badhuis/stove = welness & prostitutie.
  • Grafgiften
    • Eigenlijk niet zo afwijkend.
    • Kledij-accessoires
    • Devotie
      • Priesters: soms ook W-O begraving.
    • Identificatie
    • Emotioneel geladen voorwerpen

Abdijen

  • Monasticisme
    • Ontstaan in Laat-Romeinse Nabije Oosten: ascetische christenen gaan in eenzaamheid (heremitisch, woestijnvaders) of in gemeenschappen (coenobitisch) leven.
    • Verspreiding naar W-Romeinse Rijk
      • Late 4e E: Marmoutier (bij Tours)
      • 5e E: Ierland, schotland (Iona, Lindisfarne,…)
      • 6e E: Iers monasticisme en missiewerking in Brittannia en Gallia.
  • Wandignies-Hamage
    • Typevoorbeeld vroegmiddeleeuwse abdij: omheind, weinig structuur, individuele gebouwen (cellen)
      • Fase 1 (630-660)
        • Individuele cellen van 20 a 30 m2 binnen ‘enclos monastique’.
        • Buiten enclos: St-Pieterskerk
      • Fase 2 (650-700)
        • Groot rechthoekig gebouw met 12 cellen en 2 grote kamers
        • Nieuwe OLV-kerk voor de zusters binnen enclos
      • Fase 3 (9e eeuw)
        • klassieke vorm (benedictijns?)
        • Gedeeltelijke verstening
    • Verlaten na 9de eeuw, nog even priorij 1023 -> 1033
    • Andere vroege abdijen met archeologische vaststelling: Gent (St.-Baafs & St.-Pieters) Nijvel (7e eeuw); Aldeneik, Susteren (8e eeuw)
  • 9e eeuw: ingang van kloosterplan (gebaseerd op laat -antieke atriumhuizen )
    • vb. ideaalplan Skt. Gallen, ca. 825
    • kloosterpand, met kerk in N, refectorium in Z, kapittelzaal en dormitorium in O, omgeven door andere functionele gebouwen (latrines, keukens, bakkerijen, tuinen, werkplaatsen, …
    • Gesitueerd in breder productie -landschap
    • Focus op zelfvoorziening
  • Brede ingang in cisterciënzerkloosters in 12e eeuw (bijv. Ten Duinen )
  • Ename
    • Benedictijnenabdij St. - Salvator
    • Opgraving 1978 -2002
    • 1 e abdijfase: 1063 (stichting), gebruik makend van oudere zaalkerk
    • 2 e abdijfase: midden 12 e /midden 13 e eeuw
    • Ontbinding en afbraak na 1795

Conclusie

  • Christianisering >> bepalend voor middeleeuwse cultuur, wereldbeeld, …
    • Culturele europeanisering (voorbij grenzen mediterrane/Romeinse wereld)
      • We zitten tot en met de Romeinse tijd met 2 spalten.
      • Het christendom speelt een heel belangrijke rol in de eenmaking van Europa als 1 geheel. Ook een eenmakende rol in het politieke gebied.
    • Link met politieke hiërarchie (christendom als machtsideologie; administratief kader)
    • Constructie van representatieve gebouwen
    • Introductie van monasticisme
    • Transformatie van nederzettingspatronen
    • Opgelet voor teleologisch redeneren – christianisering als politieke keuze
    • Christendom als kerkstructuur vs. als persoonlijk en gemeenschappelijk wereldbeeld en ritualiteit

Stad en stedelijkheid 1 – Romeinse steden

Romeinse stedelijkheid

Definities

  • Juridische definities
    • Hiërarchie van meer naar minder belang/rechten:
      • colonia (hoogste statuut; door de keizer aangeduid, vaak geschonken aan veteranen, hier zitten vaak de Romeinse burgers);
      • municipia (burgers hebben hier minder rechten, enkel magistraten die Rom burgerrecht krijgen);
      • caput civitates (stedelijk statuut)
    • Steeds gemodelleerd op Rome
      • Wetgeving, jaarlijks wisselende magistratuur, bestuurs-instellingen, cultuspraktijken,…
  • Stedelijkheid is een dynamiek die ook van beneden uit ontstaat en niet enkel juridisch.
    • Vici (marktplaatsjes langs Romeinse wegen): economische/religieuze rol
      • Centrale nederzettingen met bepaalde stedelijke functies.
      • Mag je niet vergeten als je over stedelijkheid spreekt.
      • Voor VME en ME ook gelijkaardige dynamieken.
  • Weinig echte steden in onze streken.
    • Maar gebaseerd op geschreven bronnen en administratieve/juridische rollen;

Romanitas

  • Steden en Romanisatie
    • Geen romanisatie-beeld
      • Wel vaak gezien als plaats waar de romanisatie harder aanwezig is
      • Geen indicaties dat er een Top-down proces is vanuit Rome die romanisatie wilt opleggen.
      • Eerder bottom-up; lokale elite die Romaniseert.
        • Elite die voor een deel wel een Romeinse militaire oorsprong heeft.
          • Voor een deel veteranen.
        • Sociale strategie
    • Belangrijk aspect: burgerrechten
      • Staat bindt mensen aan zich 🡪 stad ‘produceert’ burgers
      • Stad is plaats waar burgerrechten worden uitgedeeld
      • Leiders van een stad krijgen burgerrechten.
    • Romeins uitzicht, indeling levensstijl
      • Creatie van een Romeins kader.
      • Structuur en infrastructuur van een stad is Romeins.
      • Monumenten als symbolen als gemeenschappelijke identiteit, als kader voor publieke leven en spektakel.
    • Romanisatie debat: wat is de rol van het leger in aanleg, veteranen als bewoners, rol van lokale elite?

Keulen

  • Gesticht in de tijd na Augustus
  • Plaats waar de veteranen zich mochten vestigen (10.000 mensen ca.)
    • Moeten een plek krijgen en gevestigd worden.
  • Wordt een Colonia. 🡪 Agripina de jongere is van hier afkomstig.
    • Keulen wordt een belangrijke stad.
  • Minimalisme
    • Kenmerken van een Romeinse stad.
      • Regelmatige stratenpatroon
      • Forum in het midden.
      • Ommuring.
      • Ook de sub-urbia.
        • Op hetzelfde moment aangelegd met hetzelfde straatpatroon
          • Maken ook deel uit van de stadsstructuur
          • Vooral plaats voor artisanale productie.

Vooral hier zit de lange continuïteit van de stad.;

  • Grote assen zijn geflankeerd door hallen.
    • Initieel zijn de hallen economisch. 🡪 later verbouwd tot residenties.
  • Haven. 🡪 tegen Late Rom. Periode slibt rijn dicht. 🡪 opname tot nieuw stadsdeel.
    • Vandaag zie je daar nog weinig van.
  • Sterk economisch belang, maar ook religieus 🡪 Romeinse levenswijze die tot leven komt.
    • Romeinse cultuspraktijken die hun ingang vinden.
  • Geen sporen theater of amfitheater, wss wel aanwezig.
    • Trier heeft het ook.
  • Funeraire praktijken.
    • Ook statusvertoon gaat hiermee gepaard.
    • Ook Romeinse praktijken
    • Duidelijk dat het gaat om veteranen die zich hier vestigen.
    • Grafstenen langs uitvalswegen
      • Tonen ook typische Romeinse praktijken die worden meegenomen.
      • Grafstenen zijn vaak in mediterraanse stijl.
  • Eind 1e Eeuw: omwalling en waterafvoer (communale infrastructuur)
  • Forum:
    • i.t.t. mediterrane gebied met een 3delige opdeling, zien we hier niet.
    • Cryptoporticus met basilica
      • Politieke hard van de stad.
    • Praetorium (gouverneurspaleis)
      • Met administratief centrum, binnenpleinen, schrijn, privé-baden.
    • Capitolium: tempel voor de 3 hoofdgoden.
      • Ten zuiden van het forum en de basilica.
  • Aquaduct dat water vanuit Eifel-gebied aanbrengt.
    • Wss aangelegd door het leger.
    • Wellicht zal de verantwoordelijke later “curator aquarum” worden in Rome
      • Mensen die hier de leiding hebben, hebben een directe band met Romen
      • De steden zijn erg verweven met Romen op een hoog niveau.
  • Thermen: gebouwd op het moment dat het water binnenkomt.
    • Architectonisch helemaal Romeins. 🡪 gaat mee met de trends.
    • Baden op zich is al een Mediterraans gegeven op zich.
    • Ontwerpers reisden wellicht rond.
  • Burgerlijke architectuur
    • In de 1e E al Romeinse levenswijze aannemen.
    • Ook Romeinse praktijken in de dagelijkse routine, niet alleen het vertoon. .
    • Decoratie naar de laatste mode.

Tongeren

  • We zien dezelfde aspecten terugkomen.
  • Tongeren was geen Colonia, wel een municipium.
  • Communale faciliteiten en centrale functies : thermen, horrea, heiligdommen, aquaduct, etc.
  • Stadsomwalling 🡪 statuut van stad mee in het licht zetten, iets minder voor verdediging.
    • Geen militair karakter.
  • Tongeren-Vrijthof centraal gelegen rijke stadswoningen 2e-late 3e E
    • Centraal gelegen insula
    • Meerdere bouwfases van luxueuze domus.
      • Lemen wanden onder stenen basis.
      • We zien een gebouw die in alle aspecten voldoet aan de rijke Romeinse burgerstijl.
      • Dure bouwmaterialen, complexe technieken (waterafvoer bv)
      • Achterkant van het gebouw 🡪 keuken met ovens.
        • Zien we zowel in villa’s in Duitsland, als in Pompeï.
        • Weerspiegelt de dagdagelijkse praktijken van de dienstmensen die hier koken. 🡪 Romeinse manier

Stadswording

Tongeren

  • Tongeren weergeeft het proces heel mooi.
    • Makkelijker in te schatten langs de ene kant het leger als partij die aankomt die een bepaalde nood heeft.
      • We zitten in de Germaanse campagnes 🡪 Tongeren een doorvoergebied voor militairen.
    • Plaats om rekruten te gaan samenbrengen
      • Manier waarop het staatsgezag belastingen hief.
  • Romeinse staat & leger als partij in staatswording, langs de andere kant de lokale/inheemse elite.
    • Plekken die dan doorgroeien tot steden bestaan vaak tot een militair component en kampvolgers/burgers.
  • We zien typische elementen in Tongeren terugkeren
    • Spitsgracht en palissade.
    • Grootschalige zandlaag voor de aanleg van Romeins stratenpatroon.
  • Kielenstraat
    • Illustratief voorbeeld
    • In 1e fasen al kuilenconcentraties en greppelstructuren te zien die heel hard doen denken aan hoe militaire kampen elders in de limes zijn aangelegd.
    • Open ruimtes tussen kuilen en greppels 🡪 verwacht in kampen naar Romeins patroon.
      • Greppels afgelijnd op dambordpatroon.
    • We zien heel veel Romeinse import in het aardewerk (Italiaanse sigillata).
    • Ook veel varkensbot 🡪 gingen bewuste culturele ingegeven selectie uit de regio maken naar hun eigen smaak.
      • Normaal vooral veel rund gegeten in ijzertijd.
  • Wat is dus de militaire functie binnen de stadsvorming.
    • Is wel het startpunt van de ontwikkeling van de stad.
  • Fase IB
    • Bouwen van woonhuizen, geen tenten meer.
      • Twee-schepig volgens inheemse traditie
      • Liggen mooi aan het stratenpatroon.
      • Consumptiepatroon wordt ook meer inheems 🡪 rund, inheemse granen en peulvruchten.
      • Mediterrane karakter verminderd dus een beetje opnieuw.
  • Fase II (mid. 1e E)
    • Woonstalhuizen worden vervangen door 1 grotere stadswoning 🡪 rijkdom en gezag.
      • Stadswoning = iets dat atypisch is voor de inheemse leefwijze.
      • Men gaat andere bouwwijzen overschakelen dan die dat op het platteland gangbaar zijn.
    • Straten verharden met kiezellaag.
      • Verstening en verharding is overal te zien
        • Publieke ruimte en gebouwen.
  • Fase III (Laatste fase Vroeg Rom periode)
    • Ook beschilderd pleisterwerk.
  • Vraag is nu is dit Romanisering?
    • Geen rechtlijnig proces.
    • Er is ook weer een overgang naar een meer inheems dieet bijvoorbeeld.
      • Vanaf fase IB: inheems dieet (maar: koriander, selder)
    • Uiteindelijk vertoon wel Romeins
      • Huizen, keramiek (veel en toenemend import)
      • Oude schoothond 🡪 hond is een statussymbool 🡪 worden goed verzorgd.
    • Levenswijze wel nog tijdelijk geworteld in inheemse gewoonten
  • We zitten na de 1e fasen niet meer met veteranen, maar met geromaniseerde Tungri.

Stedelijke transformaties in de Late Oudheid

Laat Romeinse steden

  • Klassieke visie: neergang van Romeinse stedelijke leven
    • Men gaat op een heel andere manier omgaan met de stedelijke ruimte.
  • Maar ook: continuïteit en nieuwe stedelijke nederzettingen – tot in de late 7e E zijn de enige steden ‘Romeins.
  • Ondertussen veel meer archeologische en wetenschappelijke methodes die meer inzicht geven.
    • Ook andere kijk op de processen.
  • Continuïteit kunnen we doortrekken tot het einde van de Merovingische periode.
    • Is eigenlijk waar we naar een nieuwe fase gaan
    • Tot in de Late 7e E kunnen we dus eigenlijk nog spreken over Romeinse steden.
  • Hoe gaan we van de open stad (niet noodzakelijk versterkt) naar de meer organische en omwaldheid van de middeleeuwse steden.
  • Belangrijke veranderingen in stedelijke vorm en levenswijze.
    • Haast steeds een vorm van continuïteit tot in de vroege middeleeuwen.
    • Hangt samen met verandering staat en de verdeling gaan herorganiseren.
      • Verdediging van de staat in de 4e E.
    • Steden worden opnieuw als steunpunt gebruikt.
      • Non castra sed horria
        • Eerder graanopslagplaatsen
        • Grootschalige publieke gebouwen (zien we in Maastricht, Keulen,…)
        • Voeden van de soldaten wordt belangrijk punt.
          • Zeker vanuit logistiek oogpunt.
    • Steden gaan worden omwald en zullen inkrimpen.
      • Tongeren 🡪 1/3 tot 1/4 van de oorspronkelijke grootte.
        • Delen van de stad gaan gewoon verlaten worden.
      • Defensief karakter.
      • Ook nieuwe architecturale vormen.
      • Gebruik van spolia 🡪 ontmantelen van niet meer gebruikte gebouw.
      • Publieke ruimte geprivatiseerd (encroachment.)
    • Ook in Gallië krijg je een soort boerenopstanden. Vanaf de Late 3e E krijg je meer spanningen.
    • Ook opnieuw terug naar gebruik van hout als voornaamste bouwmateriaal
      • Dieren ook veel meer in de stad
      • Doen aan kleinschalige landbouw
  • Verandering in de stedelijke cultuur.
    • Algemene beeld 🡪 stedelijkheid die een omwenteling meemaakt.
      • Lokale elite die opnieuw de overhand nemen. (bottom-up proces)
      • Ruralization? Germanisering?
        • Vroeger gedacht dat Germanen binnen kwamen.
  • De stedelijke leefwijze wordt voor een deel wel behouden.
    • We kunnen zien dat de steden centrale functies blijven behouden.
    • Stedelijke gemeenschappen kennen een continuïteit.

Vici

  • Erg diverse trajecten
    • Verlaten/verplaatsen
    • Versterking van de bestaande vicus.
    • Dualiteit (militair vs. civiel)
      • Mogelijk een vestiging van het garnizoen in de 4e E naast een deel waar de burgers wonen)
  • Nijmegen (een Casus in Nederland)
    • Civitas hoofdstad
      • Ontstaan uit een Romeins kamp omgeven door civiele nederzetting.
        • Echter al vrij vroeg een tweedeling.
  • Vroege 4e E: verlaten
    • Stichting van onregelmatig gevormde versterking op stuwwal (valkhof), met nabij haven, nederzetting en grote grafveld.
      • Hele vicus wordt naar een nieuwe beter verdedigbare plaats verplaatst

Keulen

  • Een van de weinige plaatsen die een regionaal /supra-regionale centrum blijft.
    • Continuïteit als belangrijk regionaal centrum
    • Religieus, maar zeker ook politiek.
    • Romeinse Gouverneur vervangen door lokale elite.
  • Stad krimpt.
  • Extramuros gedeelte wordt verlaten. 🡪 gebruikt als begraafplaats.
  • Thermen buiten gebruik midden 4e E
  • Er is een verschuiving van het zwaartepunt naar de rivier
    • Ook aan de overkant bevind zich een nederzetting
    • In de vroege 4e E wordt er een brug gebouwd.
    • Continuïteit naar vroege middeleeuwen.
  • Praetorium: in de 5e E nog bouwsporen.
    • Ook daarna wellicht residentie van Germaanse warlords en Merovingische vorsten.
    • Muntslag te Keulen vanaf 530
    • Een van de implicaties is dat het een koninklijk pejoratief is van de staat onder de Romeinen.
      • Voorrecht op de Merovingische vorsten die zich het Romeinse staatsgezag gaan toetrekken en zich daarnaar modelleren.
    • Betekenisvol als er op een plek muntslag plaats vind.
    • Twee hoge statusgraven in de Dom van Keulen.
      • Een van een vrouw.
      • Ook het graf van een jongen. 🡪 kreeg al alle accessoires van een krijger mee.
      • Locatie weerspiegelt ook de status.
        • Ook weer sterker maken van het idee dat Keulen een vooraanstaande plek was.
  • Opgraving Keulen-Heumarkt
    • Havenareaal in de 4e E opgenomen binnen Romeinse omwalling.
    • Merovingische vondsten
    • In de Zwarte homogene laag boven de Romeinse laag zijn kuilhutten teruggevonden; ook gebouw met staanders naar boven gekomen.
      • Merovingische kuilhutten, één groter gebouw met staanders op Spolia
        • Kan ook wel Karolingisch zijn.
    • Ook gebruik maakte van het Romeinse gebouw, waarvan de functie niet gekend was; waarschijnlijk als woongebouw gebruikt.
    • In 1 gebouw ook een glasoven voor productie van kralen in hypocaust.
      • Enorme hoeveelheden importen voor lokale productie.
      • Spinschijven die je ook breed verspreid vind in Merovingische graven.
    • Resten van glasproductie ook teruggevonden
    • Productie van metalen voorwerpen en kammen in gewei.

Tongeren

  • Verwoesting in de late 3e E (oppassen met dateringen wegen het feit dat ze zich in historische gronden bevinden)
  • Laat- Romeinse stadswal 🡪 stad krimpt.
    • Stad krimpt tot derde van de originele grootte – sterk verdedigende functie
  • Typische stedelijke laat-Romeinse dynamiek.
  • Domus verkleint
    • Ook hier gebruikt van Spolia.
    • Mooi op een rijk staan de hergebruikte bouwblokken als fundament.
      • Daarbovenop de zwarte laag 🡪 humus, gemengd, weinig stratigrafie.
  • VME: In het midden van de 6e E verhuizen de centrale functies naar Maastricht.
    • Tongeren is ook geen geschikte handelsplek: ligt niet aan een rivier.
  • Opbouw Zwarte Laag vanaf midden 4e E.

Doornik

  • Geen Romeinse stad tot in de 4e E.
    • Op weg Boulogne – Keulen.
  • Beter verdedigbaar.
  • Wordt omwald. 🡪 daarbuiten langs de uitvalswegen grote grafveld.
    • Hier ook kerken gebouwd (religieuze functie)
  • Koninklijke residentie
  • Bisschop zetel.
    • Kathedraal wordt gebouwd op laat/midden Romeinse residenties.
    • Ook significant ernaast 🡪 groot stenen gebouw dat wordt geïnterpreteerd als de horia.
  • Belangrijke rol van de bisschop 🡪 controleren van de graanverdeling.
  • Aanwijzingen voor artisanale productie.
  • Opnieuw ook een zwarte laag.

Zwarte lagen

  • Heel typisch voor deze periode.
  • Een bodemfenomeen dat in bep. omstandigheden gaat ontstaan.
  • Typisch voor laat- en post-Romeinse steden
    • Maar kan overal wel voorkomen
  • Heel gehomogeniseerd pakket, sterk organische pakketten –> moeilijk te interpreteren. Vaak in het verleden dus gewoon doorheen gegraven
  • Nog recenter is er micromorfologisch onderzoek ernaar.
    • Welke soort vorm van depositie?
  • Vroeger vaak geïnterpreteerd als het verlaten van de stad.
  • Nu: aanvoer en continue herwerking van grond.
    • Deels antropogeen, deels bioturbatie.
    • Werd wellicht gezeefd. Een bewuste selectie van de stortgrond die men binnenbrengt in de stad en gaat uitspreiden.
    • Weinig vroegmiddeleeuws materiaal.
      • Terminus anti-quem voor het aanvoer en dumpen van de grond. .
  • Veel meer denken in de omschakeling van de stedelijkheid.
    • Teruggrijpen naar houtbouw.
    • Andere omgang met dieren (komen veel meer om in de stad)
    • Veranderend afvalbeheer.

Namur – Le Grognon

  • Voorbeeld van een Romeinse vicus.
  • Zien we inkrimpen in de Laat Rom periode.
  • Haventje blijft functioneren
    • Doorheen de Merovingische periode veel activiteit
    • Een scheepshelling is hier opgegraven, plek waar schepen uit het water gehaald kunnen worden.
      • 🡪 voor scheepsonderhoud
    • Allerlei aanduidingen van artisanale productie.
    • Ook zien we sporen van muntslag.
    • Blijft zich beroepen op de Romeinse identiteit.

Maastricht

  • Vicus 🡪 Laat-Romeinse vicus.
  • Wint aan belang in de 4e E als versterkte oversteekplaat aan de maas met horreum
  • We zien er een Cella memoria 🡪 heilige die uit Tongeren wordt overgebracht
  • Wordt een bisschoppelijk centrum.
    • Tegen late 7e E: bisschopskerk binnen castrum, naast horreum.
  • Artisanale productie
  • We kennen ook de namen van 12 monetarii (mensen die instaan voor de muntslag)

Conclusies

  • Romeinse stedelijkheid: centrale functies, monumentaliteit, ‘romanitas’
  • ‘romanitas’ als expressievorm, leefwijze en sociale strategie voor locals en inwijkelingen in Romeinse steden
  • 4e-5e E: stedelijke transformatie
    • Elke stad en vicus heeft individuele dynamiek
    • Aanpassing aan nieuwe omstandigheden 🡪 bottom-up agency – machtsstrategieën van lokale elite – als voornaamste drijfveer: stedelijke transformatie, christianisering, militarisering, burgi, etc.
  • Veranderende rol van laat- en post-Romeinse steden: handel (productie?) en bisschopresidenties als voornaamste raison d’être.
    • Nauwe relatie tussen religie en uitwisseling; politiek en economie.




Aanlegplaatsen (landingplaces), artisanaat en handel

  • Namur- Le Grognon
    • Voorbeeld langs de Maas gelegen Vicus
    • Leeft door tot in de Merovingische periode
    • Productie is duidelijk te zien in de vorm van Metallurgie
    • Muntslag
    • Haveninfrastructuur 🡪 aanlegplaats + wss ook scheepsherstelling.

Noordzeehandel in de 5e – 7e E

  • Ook handel langs de kust: handel in onder meer barnsteen en glas
    • Handel van voornamelijk prestigegoederen, of kleine goederen, maar de schaal hiervan mag niet onderschat worden.
    • Barnsteen: te vinden aan de Baltische kust
      • Gefossilleerd hars
      • Overal gevonden in Merovingische graven
      • Zacht materiaal
      • Kralen en amber zitten overal
      • Iedereen had er toegang toe 🡪 komt tot de kustland van Jutland.
        • Iedereen = vrij egalitaire toegang tot wat we als kostbaarheden beschouwen.
        • Wil niet zeggen dat er geen centralisatie was.
          • Maar toch een vrij brede verspreiding.
      • 6e E: hoogtepunt van de rurale gemeenschappen doorheen de hele lage landen met vrij goede toegang tot de handelsnetwerken.
    • Omgekeerde richting: aanvoer van glas
      • Glas vanuit het Keulenland
      • Hol glas?
        • Vaak op pleinen die al een langdurige glasproductie kenden.
      • Glas vinden we op de centrale locaties.
        • Stonden vanuit Scandinavië in contact met het Rijnland.
        • Handel via Noordzeekust
          • Geen goed zicht op
  • Er was waarschijnlijk wel een soort centraliteit.
  • Waar zijn de aanlegplaatsen?
  • Schaal mag je niet onderschatten
  • Probleem: landingplaces zijn heel moeilijk zichtbaar.
    • Wellicht vaak verbonden aan central place complexen.
    • Functies verspreid in het landschap
      • Op basis van topografie bepaalde locaties gaan identificeren.
    • Activiteiten op de landingplaces zijn vrij effemeer. 🡪 aanleggen van de schepen
    • Combinatie met assembly?
      • Sociale instelling waarbij mensen aan rechtspraak kunnen doen, cultus kunnen meedoen.
      • Belangrijke kracht in de maatschappij
    • Veranderlijk landschap, betekeniswaarde van diverse indicatoren.
  • Heel moeilijk in te schatten aan de hand van wat de basisfuncties van zo’n locatie zijn.
  • Je kan topografische logica gaan herkennen
    • Vereisten van navigatie.
    • Navigatie gaan richten op landmarks 🡪 herkenningspunten. Plekken die van nature beschut zijn, plekken met een bepaalde infrastructuur.
    • Plek die toegang biedt tot het hinterland.
      • Hier vind ook overslag plaats.
  • Landingplaces: vaak op kruispunten van verschillende transport modii.
    • Op plekken waar je van zeegaande schepen overschakelt naar riviergaande schepen

voorbeelden

  • De panne/ Bray-Dunes
    • Grafveld, 5e – 7e/8e E
    • Het enige stukje dat overblijft van de oude duinen van onze kust
      • Waddenlandschap; veranderlijk landschap
    • We zien de continuïteit van de menselijke aanwezigheid op de kustbarrière.
    • Voorwerpen die te correleren zijn met begravingen.
    • Blijft een mysterieuze site
    • Begraving 🡪 wellicht wonen er mensen in de buurt.
      • Miss woonden ze eerlijk in het opslibbende schorre-gebied.
      • Kwamen vaak samen
    • Mogelijke stap naar schepen die er aanlegden.
    • Gevonden zilvermunten zijn betekenisvol
  • Wissant
    • Heel brede baai.
    • Strand dat heel geschikt is om aan te leggen.
    • In de late Me (en eigenlijk al aanwijzingen in de 7e E): Via franshigena
      • Belangrijkste pelgrimsroute naar Rome vanuit Engeland begon hier
    • Pelgrims vanuit Engeland legden hier aan
    • Topografie: geschiktheid 🡪 beschutting
    • Heel weinig archeologisch te vinden
      • Mogelijke romeinse villa
      • Merovingische graven
      • VME centrum.
    • Logische landingsplace, maar de precieze rol en schaal is moeilijk te bepalen.
  • Escalles (scala)
    • Plek die als Scala is vermeld onder de bezittingen van een abdij.
    • Gelegen in een heel smalle kloof naar de kust
      • Toegang tot de zee
        • Moeilijk te bedenken dat ze het niet gebruikten
    • Naam scala: betekent letterlijk zoiets als aanlegplaats.
    • Echter geen archeologische aanwijzingen, enkel topografische en toponiem als aanwijzing.
  • Kustlandschap, schorre waddenlandschap in België
    • Slibt gebied op in de Merovingische periode
    • 6e – 7e E: de rand van het dryland
      • Permanente nederzettingen kunnen zich hier vestigen el aan he begin van de VME.
        • Te zien aan de verschillende toponiemen
      • Meer in het binnenland ook duidelijke namen uit de Merovingische periode.
    • Cluster van muntjes en ring 🡪 wijst op de status van de plek en de centraliteit.
      • Net op de plek gevonden waar er een overgang is tussen kustvlakte en de plek waar de getijdengeulen zijn.
      • Niet ondenkbaar dat hier een landingplace gelegen zou hebben.
    • Naarmate de geulen dichtslibben 🡪 in de buurt van Veurne vanaf de 8e E grote concentratie aan vondsten.
      • Geul is goede plek om zich te vestigen.
      • Toegang tot de zee behouden 🡪 volgen van de rivier
  • Effimere karakter: met archeologie kan je maar een heel partieel beeld krijgen van de interactie met de zee.
  • Groter kader: verschillende activiteiten vertalen zich anders naar archeologische zichtbaarheid.
    • Rol die plekken kunnen hebben in uitwisseling 🡪 we gaan van topografie en uitwisseling naar ambacht naar aanwezigheid van elites.
      • Naar het verkrijgen van juridische en administratieve betekenis
  • Periodiek vs. Permanent 🡪 belangrijk onderdeel van de discussie
    • Wat is de intensiteit van de activiteiten?
    • Continu handel voeren of slechts op bepaalde momenten.
  • werken
    • Plek die in de 10e – 11e E een mottekasteel heeft
      • Daaronder een Merovingische site gevonden
      • Plek waar waarschijnlijk handel werd gevoerd.
    • Heel logische plek. Aan een rivier die naar de IJzer leidt.
    • Ideale plek om aan overslag te doen
      • Scheepsvaart naar landtransport
    • Ontwikkeling van centrale plek 🡪 in de 9e E al vermeld in bronnen;
    • In de 8e – 10e E: elite neemt er controle over;
  • Handelsdorpen aan de Rijnmond.
    • Ook al in de 6e E tot in de 9e E
    • Plekken die getuigen van een rijke archeologie.
    • Plekken die op het eerste zicht rurale plekken zijn.
      • Gemengde economie
        • Akkerbouw
        • veeteelt
      • Nederzettingen met een duidelijke indeling
        • Percelen
        • Waterschoeiingen?
    • Veel activiteiten/ambachten
      • Lokaal gericht?
        • Keramiekproductie, bijenhouden.
      • Er zijn zaken waarvan we veronderstellen dat ze in het handelsnetwerk werden ingeschakeld.
        • Vb. textiel 🡪 moeilijk om daar info over te hebben, door weinige overgeleverde bronnen;
        • Ook een buidel van een kleermaker gevonden
          • Ruw materiaal
          • Een ingot
          • Schrootmateriaal
          • (half)afgewerkte producten
          • Bewuste deponering? Mee begraven? Verloren geraakt?
      • Enerzijds voor eigen gebruik, anderzijds integratie in een veel groter handelsnetwerk;
      • Laat-Merovingisch aardewerk: bijna 100% import.
      • Klingnagels: wijst op het repareren van schepen 🡪 vastzetten van planken.
        • Vorm van scheepsbouw
        • Toch al zeker scheepsherstelling
    • Waar voerden ze zelf handel?
      • We weten dat de Friezen zelf handelden.
      • Friezen worden continu genoemd als handelaars.
    • We zien niet dat er op grote schaal aan ambachtelijke productie/handel werd gedaan
      • Het zijn eerder de zaken die van de boot vielen.

Emporia: nieuwe stedelijkheid

nieuwe handelssteden

  • We gebruiken de term wics en emporia door elkaar voor het archeologisch fenomeen.
  • Gelijktijdig met de handelsdorpen
  • Vanaf de late 7e E 🡪 nieuwe handelssteden.
    • Sterke opbloei van uitwisseling rond de Noordzee.
  • Emporia: komt heel zelden voor in de geschreven bronnen voor als term.
    • Vaker eerder wics
  • Netwerk gaat ontstaan
    • Verbind het Balkan gebied en de Noordzee.

Onderzoeksgeschiedenis

  • we kennen ze al van de 19e E
    • nog moeilijk te vatten en te begrijpen op dat moment.
    • Fenomeen dat een beetje moeilijk te vatten was in de algemene ontwikkeling die men zag.
  • Pirenne: zag het bewijs dat er onder Karel de Grote 🡪 Europa zich naar het noorden wende.
    • Pirenne-these
    • Dit is de eerste opbloei die hij zag onder de Karolingers.
  • Dorestad
    • Beendermeel kan niet gebruikt worden door de veepest
  • Richard Hodges
    • Dark Age Economics
    • Een van de eerste die de data probeert samen te brengen in een coherent gegeven
    • Hij zegt: 8e-9e E handelsnetwerk is een fenomeen dat volgt uit een ander fenomeen 🡪 staatsvorming
      • Nieuwe handelsplaatsen zijn daar een uiting van.
        • Hebben geen Rom. voorganger
      • Dienen om de noden van de nieuwe politieke mensen te dienen;
      • Ambacht werd op deze manier ook gecontroleerd door de nieuwe elite
    • Gaat een evolutionair schema opmaken voor de emporia
      • Beginnen allemaal kleinschalig (periodieke kampen)
        • Jaarmarkten waar ambachtslui op gezette momenten samenkomen
      • Pas in 2e instantie dat we naar type B-emporium gaan
        • Klassieke verschijningsvorm
        • Ziet er top-down uit
        • Gelijkmatige percelen, regelmatige lay-out
        • Intensieve indicaties voor intensieve handel en uitwisseling.
    • Aan het einde van de 9e E
      • De emporia verdwijnen;
      • Voorheen toegewezen aan de invallen van de vikingen
      • Hodges: heel het systeem valt uit elkaar
        • Handelsnetwerken zijn van belang voor Emporia
        • In de late 9e-10e E krijgje een scandinavische dominantie over de Noord Zee handel.
      • Vanuit die fragmentatie ontstaat de type C-emporia: regionale markten.
        • Portus steden die uitgroeien tot ME steden;

Discussie

  • Hodges: top-down visie op de emporia 🡪 elite heeft een duidelijk doel om die emporia daar te vestigen
  • Sinback?: er zit ook een tegengestelde logica
    • Van onderuit ook een bepaalde dynamiek
    • Handelaren gaan op dezelfde plek ook terugkomen
    • Logica van de navigatie en het systeem van de handel ten grondslagen ligt
    • Emporia vaak op grenslocaties gelegen.
    • <> central places
    • Centrale ontmoetingsplekken voor verschillende etnische groepen.
  • Emporia hebben complexe en diverse ontstaansgeschiedenissen
  • Nodal points
    • Grenslocaties – etnisch en geografisch (Friezen + waddenkust)
    • Bottom up-visie: handels- en navigatielogica dicteren ligging en dynamiek.

Monetaire ontwikkelingen

  • Met de opbloei van de handel late 7e – 8e E
  • Romeinse Economie: sterk gemonetariseerd
    • Germaanse nederzetting: koper munten
    • Romeinse munten blijven circuleren
  • De munten verdwijnen 🡪 vanaf late 5e – 6e E
    • Enkel gouden munten blijven bewaard (solidi en tringis)
      • Grafcontexten
      • Geen gemonetariseerde economie meer, geen commodity exchange.
      • Waarschijnlijk eerder sociale transacties
        • Tributen
        • Boetes
        • Giften (binnen giftexchange)
      • Sociaal prestige
        • Toegang tot exotische netwerken en handelsnetwerken.
    • Byzantijnse munten en imitaties ervan blijven circuleren;
  • Late 6e – 7e E: eigen Frankische muntslag gaat ontstaan.
    • Beeldvorming gaat nog verder verbasteren.
  • In heel de Merovingische periode: meeste van de gouden munten hebben een sociale betekenis
    • Geen commodity exchange
    • Soms zelfs als hanger gebruikt.
    • Dienen voor lange termijn interacties.
  • Symbolisch gebruik van munten blijft ook doorlopen.
  • Vanaf de 7e E:
    • Nieuwe goudmunten in Fries en Angelsaksisch gebied
      • Dorestad: monetarius Madelinus
    • Nieuwe betekenis aan de munten gegeven
      • Goudgehalte daalt, imitaties verschijnen (Friese imitaties)
        • Koperen kern en gouden buitenkern.
    • Voor die fasen: goud circuleert in 2 sferen
      • Kerngebied Frankisch gebied
        • Muntvorm?
      • Aan de randen: weegschalen
        • Goud munten hebben geen nominale waarde, eerder waarde puur op gewicht
    • Goudwaarde daalt.
      • Zal waarschijnlijk zijn omdat er een handelsfunctie aan zal worden gekoppeld waarschijnlijk
  • Late 7e E:
    • Omslag naar zilveren munten
    • Sceatta’s: in miljoenen geslagen -> breedschalig geslagen
    • Kan gebruikt worden in een veel breder scala aan transacties 🡪 veel lagere waarde.
      • Meer gebruikt in de handel
    • Handel bloeit op samen met het betaalmiddel waarmee de handel wordt gevoerd
    • We zien de munten ook nog steeds in graven
      • Wss nog een bepaald sociaal belang?
    • Edelmetalen verdwijnen eerder uit de graven.
      • Andere manieren om de edelmetalen te laten renderen
        • Schenken aan kloosters, maar ook meer mogelijkheden om op andere manieren te gaan verreiken
  • Erg divers, gemunt in grote aantallen op vele handelsplaatsen
    • Verspreid door het landschap; kleine centra
      • Minstra.
    • Elke muntplaats had zijn eigen motieven.
  • Nederland: 2 dominante munttypes.
    • Serie D:
      • Continentaal runen-type
    • Serie E
      • Stekelvarken type
      • Geen kruis op
      • Neutrale handel, neutrale betaalmiddelen.
        • Geen cultureel specifieke geografie meer?
    • Er zit een chronologie in.
      • Primaire fase late 7e E; secundaire fase vroege 8e E.
      • Primaire fase verdwijnt.
      • Serie E wordt na het verdwijnen van de 1e fase overal geslagen en wordt vanaf ca. 720 dominant over de Lage Landen
        • Spreiding vooral langs de rivieren.
        • Circuleerden in de duizenden.
  • Traditionele visie: aan NL kunstgebied is er wolhandel
    • Recentere visie van (onderzoeker)? 🡪 de munten zijn in geslagen.
      • Bij ons terecht gekomen omdat de Engelsen tot onze gebieden zijn gekomen om wijn te gaan halen.
    • Engeland raakt steeds meer gekerstend.
      • Wijn wordt belangrijk 🡪 gevonden in het middenrijngebied?
    • Recente hypothese: is nog niet consensus geworden.

Dorestad

  • ‘vicus nominatissimus’
  • Waarschijnlijk een van de belangrijkste van de Frankische emporia steden
  • Zelfs in de eigentijdse schrijvende klassen van belang gezien
  • Na een reeks viking aanvallen 🡪 raakt in verval.
  • Heel uitgebreide opgravingen
    • Ook recenter en op andere vlakken
    • Potentieel 700 huizen langs de oever van de Rijn
      • Heel dens bebouwd geweest
  • Langs de oever van de Rijn zijn verschillende stijgers gesitueerd.
    • Kennen dendrochronologisch een duidelijke progressie doorheen de tijd
  • De rijn oever is aan het verzanden
    • Stijgers zouden een reactie zijn op de steeds meer verkromming van de zanden.
      • Steeds vooruit bouwen om de schepen te kunnen laten aanmeren.
    • Recent ander idee: elk van die percelen zou competitie hebben gehad met de anderen.
      • Steigers zijn van kleine ondernemers.
    • Wie de verst vooruit gelegde stijger had kon het meeste boten aanleggen
    • Manier om meer plek te creëren.
      • We weten niet wat er zich bovenop de stijgers bevonden
      • Ambachtelijke productie? Huizen? Andere gebouwen?
      • Wel vondsten teruggevonden die ertussen zijn gevallen.
  • Groot aantal bewoners 🡪 tot 10.000 (8e tot midden 9e E.)
  • Hier hadden de Karolingische vorst waarschijnlijk wel een duidelijke claim
    • Wss geen prestige handel controleren (wss overschaduwd door bulkhandel)
    • Het ging hier waarschijnlijk eerder om tol en muntslag.
      • Vanaf late 8e en 9e E: muntslag wordt door elite gecontroleerd 🡪 zorgt ervoor dat er inkomsten bij komen voor de vorsten
        • Mensen moeten hun munten omwisselen 🡪 zorgt voor inkomsten.
    • Bij het heffen van tol, werd er dan ook nog voor bescherming voor gezorgd
      • Een van de belangrijke punten in de discussie van de emporia
      • Uitleg van de prof niet goed begrepen
    • Invloed van de abdijen
      • In een aantal gevallen weten we van wel.
  • De vrede die handel nodig heeft en de vijandigheid botsen
    • Nochtans: handel wordt gedreven door de uitliggende gebieden.
      • De plaatsen waar men de producten effectief gingen ontgingen.
      • Je komt uit een post-Romeinse warband samenleving die een gevolg rond zich binden via gift-exchange.
        • Hebben nood aan geweld om aan de giften te komen.
  • Middelen ga je krijgen via het ontginnen van heel veel zodat je de surplussen kan gaan verkopen.
    • Koning gaat handel ondersteunen door ervoor te zorgen dat er vrede ontstaat
      • Bepaalde magnaten gaan de bovenhand krijgen.
      • Verkiezen voor de vrede, aangezien dit de handel gaat helpen.
  • Je zit met een soort oude wereld en Nieuwe wereld die hier samen komen
    • In IJsland: republiek van oude krijgsheren die hier gaan vestigen.
    • Ook Vikingen die hun levenswijze niet meer in eigen land kunnen verder zetten
      • Zullen dus overzees dat gaan doen.
  • Huizen: bootvormige huizen met gebogen wanden (we zien niet echt stedelijke huizen)
    • Veronderstelling van de restanten van het castellum.
  • Wat vinden we in Dorestad?
    • We vinden er heel veel, maar nog niet alles is bestudeerd.
    • Enorme hoeveelheden gebroken reliëfband amforen.
      • Groot stuk vaatwerk waar strips klei zijn op vastgemaakt
      • Gebruikt voor transport van graan misschien? We weten het niet 100% zeker.
    • Heel veel glas en tesserae.
      • Recyclage materiaal vanuit romeinse villa.
      • Gebruikt als basismateriaal voor glasproductie.
    • Hele zakken amber.
    • Maalstenen uit het Rijnland.
      • Duidelijke connectie met het midden-Rijn Gebied.
      • Aanvoer van Zinkerts
    • Slavenhandel (min of meer blind hiervoor)
      • Weinig archeologische sporen 🡪 moet wel van belang zijn geweest.
    • Kammen en heel veel textielproductie
  • Wijn zien we terug in wijntonnen die ingegraven zijn.
    • Die tonnen worden vervolgens voor verschillende zaken gebruik, vb. waterputten;
    • In Dorestad: grootschalige productie van boomstammen.

Emporia

  • Dorestad
    • Vicus nominatissimus
    • Grote ontwikkeling na 725, verval na 855
    • Steigers
      • Wellicht initiatief van kleine ondernemers.
    • Wellicht wel belang aan gehecht door de Karolingische vorsten.
      • Weten we echter heel weinig over.
    • De kerk 🡪 geen drijvende factor van Dorestad;
      • Mogelijk een kerk via de bisschop.
      • Moeilijk om de machtsinvloed te weten.
    • Moet een Romeins fort gehad hebben.
      • Geen idee waar dat fort exact lag.
    • Grootschalige aanwijzingen voor handel.
      • Houten tonnen die hergebruikt zijn
      • Grootschalige bulkhandel.
    • Karolingische muntslag 🡪 munten gevonden.
      • Vanaf 9e E continu doorlopende muntslag.
    • We weten ook dat er top werd geheven.
  • Domburg (Walichrum)
    • Antiquarische site op strand van Walcheren. (scheldemonding.
    • Heel wat altaren op het strand gevonden vanaf de 17e E.
      • 17e – 20e -eeuwse vondsten teruggevonden.
    • Restanten van een Romeinse tempel. 🡪 bloot gespoeld.
    • Terugwerkende kustlijn.
    • Ten westen van het Romeins gebied zijn er vroegmiddeleeuwse restanten teruggevonden.
      • Verdere verplaatsing naar het binnenland.
    • Vandaag de dag is het meeste weggespoeld.
    • Hier zijn heel veel seattas terug gevonden 🡪 vindplaats van losse munten.
    • Ook heel veel metaalvondsten.
    • Ook badorf aardewerk.
    • Glas 🡪 niet bewaard, maar wel aquarel van behouden.
    • Halve fabricaten van maalstenen teruggevonden.
    • Hoe weten we dat de nederzetting er lag?
      • Een plan onderzocht door onderzoekers in de jaren 1860
    • Genoemd in 837nC: samen met Dorestad het doelwit van een Vikingaanval.

Quentovic

  • Verder naar het zuiden
    • Monding van de Canche
      • Pas de Calais
  • Tegenhanger van Dorestad in de historiografie
  • Een belangrijke Karolingische handelsplek
  • Lang enkel gekend omdat er munten werden geslagen.
    • Gevonden door numismatisten.
    • Pas vrij recent (20j) 🡪 grootschalige handelsstad.
  • Handelsnederzetting die wss nauw verbonden was met het zuiden van Engeland.
    • We vinden er kamptypes terug.
      • Kammen met fat teeth 🡪 enkel bekend vanuit Hamrich?
      • Ook verspreiding van aardewerk weerspiegelt de banden met het Zuiden van Engeland.
        • Gaat voor een deel om lokale productie
    • Rood beschilderd aardewerk
      • Spreiding ervan is slecht gekend.
    • Tussen het zuiden en het oosten van Engeland (kanaalkust en Noordzeekust)
      🡪 patroon in de spreiding van aardewerk met ook een mix van Frans aardewerk.
  • Wordt gezien als een polyfocale nederzetting.
    • Polyfocaal: meerdere focussen
      • Handelsnederzetting + productieplaatsen + andere vormen van centrale plaatsen.
    • Kunnen we in bredere zin meenemen
      • Onderaan de vallei: nederzetting zelf
      • Op de droge randen van de vallei: aardewerk productie.
  • Heel veel plekken waar men huizen heeft vastgesteld
    • Een vrij, regelmatig, aangelegd stratenpatroon, met een bewuste poging om het water te beheren.
    • Hoofdgebouw en bijgebouwde structuren.

Engeland

  • Had ook een reeks van zo’n Emporia (Hodges)
  • In de 8e E krijgen we in Engeland de vorming van koninkrijken.
    • Elk koninkrijk had haar eigen emporium.
    • Initiatieven van bovenuit stimulatie door de vorst om prestigegoederen binnen te krijgen..
  • Londen, Southampton, York, Ipswich.
    • Ipswich
      • Emporium dat met de koningen van East Agnlia kan verbonden worden (vroege graven van de 7e E)
      • Enige plek in Engeland waar men in de 8e E al wielgedraaid aardewerk maakte.
    • Term wic als beschrijvende term voor belangrijke handelsplaatsen.
  • Relatie met machtscentra.
    • Vooral bisschopzetels
    • Romeinse forten,
  • Typisch fenomeen dat de wics er altijd buiten liggen, gescheiden door een waterloop.
    • Fishergate: plek waar de 8e E handelsplaats is teruggevonden.
  • Belang van import aardewerk op het Engelse landgebied.



Scandinavië

  • Emporia verschijnen al in de 2e helft van de 7e E.
    • Netwerk breidt zich gaandeweg uit naar het noorden.
  • Ribe
    • Andere uiteinde van de waddenkust.
    • Overgang naar een meer gesloten kust.
      • Beschutte plek in het schorrengebied;
      • Plek waar alle factoren samenkomen, voor handelaars goed om bijeen te komen en waar ze weten dat ze elkaar zullen treffen.
    • Ribe verschijnt rond 700
      • Verschijnt later dan de continentale en Engelse Emporia.
    • Oudste stad van Scandinavië
    • Regelmatige aanleg, patronen langs weerzijde.
      • Huis met de smalle kant tegen de weg.
        • Allerlei artisanale productie in het huis.
        • Een atelier ook vaak van voor in het huis.
        • Achteraan het woongedeelte en het achtererf
          • Wellicht richting de plaats waar de schepen op de oever werden getrokken.
          • Achtererf = Stuk dat wat meer afhellend was.
    • Resten van een aangelegd wegdek in hout in de humus grondlagen.
    • Heel verfijnde stratigrafie.
    • Sporen van artisanaat
      • Bronsgieterij
        • Veel fragmenten van gietmallen (werden opengebroken)
      • Geweien kammen 🡪 edelhert
      • Glasscherven, die als hol glas werden aangevoerd.
      • Romeinse mozaïek steentjes.
      • Voetbeetjes en klauwen van een marter
        • Indicatie van pelsverhandeling.
    • Combinatie van heel rijke materiële cultuur, en minutieuze registratie van gedetailleerde stratigrafie in combinatie met organische bewaring, waardoor je hout hebt dat je kan gaan dateren (C14 of dendrochronologie)
      • Heel sterk verfijnd chronologisch model voor de site.
    • Belangrijk in het creëren van de resolutie 🡪 Zonne uitbarsting.
    • Men doet in de 8e E ten eerste lokaal aan productie.
      • Valt abrupt weg wanneer er op grote schaal kralen worden geïmporteerd vanaf de 9e E
        • Lokale Kralen productie vnmlk naar Scandinavië gericht.
      • Schakelen over op bronsgieten (messingproductie).
        • We weten dat het wellicht in het Karolingische rijk in de 8e E opnieuw geproduceerd wordt.
        • Messing maak je met zink, en zink kun je niet als pure vorm vinden, waardoor het een zwaar proces is
          • Verdwijnt na de Romeinse tijd.
          • Men zal enkel nog Romeinse messing gaan recycleren tot in de 8e/9e E.
      • Vanaf 700 op kleine schaal eenhandelsrichting in Rijnlandse aardewerk.
        • Zien we ook in de Seattas.
    • Iets later: (Midden 8e E)
      • Noorse import.
      • Geen prestige goederen, maar bulkgoederen
        • Zeepsteen 🡪 zacht gesteente
          • Voor gietmallen en vaatwerk.
        • Ook slijpstenen vanuit Noorse groeves.
      • Noorse langeafstandshandel wordt dus meegenomen in het netwerk.
    • Vanaf late 8e E (begin Vikingentijd)
      • Import van midden oosterse goederen.
      • Dus het tot stand komen van het hele langeafstandsnetwerk via Baltische zee tot in de byzantijnse en Arabische werend. .
    • Ribe ook interessant om andere redenen.
      • Friese Sceatta’s vinden we enkel in het begin.
      • We vinden wel nog Sceatta’s van Wodan-monster-type.
        • Discussie over de typografie.
        • Type dat in Ribe het spectrum domineert
        • Wellicht tot het einde van de 8e E geproduceerd.
        • Geslagen in of in de buurt van Ribe
          • Wss waren handelaren verplicht om hun eigen munten te wisselen tegen de munten van Ribe;
    • Netwerk naar het Noorden
      • In het rendiergewei 🡪 in de loop van de 8e E worden Noorwegen deel van de lange afstandsnetwerken.
      • Er is al een zekere vorm van handel.
        • Eerder persoonlijke voorwerpen die worden meegebracht of lokale handel
      • Vanaf begin 8e E al afgewerkte kammen in rendiergewei werd al naar Ribe gebracht.
      • Hedeby: 9e E import van kammen in rendier.
      • Vanaf de 10e E een lokale productie van edelhert gewei kammen.
        • Belang van de lange afstandshandel.
        • Belang van de connecties door het ontstaan van handelsplaatsen.
        • Vorming van de steden is een complex samenspel van factoren, waarbij de handelsconnecties een belangrijke rol spelen.

Handel en Vikingen

  • Handel in gewei, Eodsborg schist 🡪 exploitatie in Noorwegen.
  • Ottar: een magnaat die zich volledig op de handel heeft gestoten.
  • Een halgebouw terug gevonden.
  • (Ottar): ik bezit nog rendieren in de richting van het noorden.
    • Wat kan je hieronder dan bestaan 🡪 hij had wss ook contacten met de lokale bevolking.
  • Heel conflict speelt een rol in de politieke centralisatie in Noorwegen.
    • De vorming van dat gebied als een koninkrijk in dat conflict tussen handel en plundering als businessmodel.

Ontwikkeling van schepen in Scandinavië

  • Door de scheepsvondsten hebben we heel wat info gekregen.
    • Uit scheepswrakken of graven.
  • Gezonken schepen in de fjorden.
  • Vikingschepen kennen we heel goed
    • Voor Noordzee gebied is dit veel moeilijker.
    • Na 7e E ook geen scheepsgraven.
    • Uit vondsten 🡪 zelfde evolutie van general purpuse. Functie met 30-tal roeiers en wat bevoorrading de zee op gaan
      • Schepen waarmee de 1e Viking raids zijn uitgevoerd
        • Gewapend gevolg,
    • 10e E: Een diversificatie in schepen
      • Kort en breed
        • Belangrijk voor handel
          • Weinig bemanning, meer plaats voor handelsgoederen
          • Goed voor grote vracht.
      • Smal en lang.
        • Oorlogsschepen
        • Van 50 tot 100 roeiers verplaatsen. 🡪 leger mee verplaatsen.
        • Toenemende politieke centralisatie
        • Hiermee worden invasies uitgevoerd.
    • Handelontwikkeling is het belangrijkste.
      • Handel van grote hoeveelheden goederen.
      • Zeker in het Baltische gebied.
  • Kaupang
    • 2e belangrijk emporium in Scandinavië.
    • Relatief dichte band met een vorstelijke actor (regionale koning)
      • Machtscentrum licht er dichtbij.
    • Wat is ook hier de relatie tussen de top-down actoren en het bottom-up proces?
    • Iets minder goede bewaring.
      • Opnieuw wel smakke kant van het huis richting de straatkant.
  • Hedeby
    • Gelegen aan het smalste punt van het Jutland.
    • Schiereiland is al vrij smal
    • Je kan al halverwege het Schiereiland doordringen via een set aan riviertjes
      • Hier vind je een aantal handelsriviertjes.
    • Snijdt heel de omvaart rond Denemarken af om naar de Baltische zee te varen.
    • Rond de 10.000 inwoners
    • Wss een soort landingsplaats
    • Deense koning ging handelaars halen uit Reric en deze verplicht gaat verplaatsen naar Hedeby
    • Ook hier hetzelfde patroon van paden en regelmatige percelen.
      • Maar een vrij beperkt deel is opgegraven.
      • In de kern opnieuw een straat langs de huizen.
    • Vondsten kunnen we amper stratigrafisch plaatsen.
      • Vermengde toplaag
      • Opgraving voornamelijk doorgegaan in arbitraire zones.
    • Verdedigende paalrijen die de haven beveiligen.
    • In de haven zijn er ook scheepswrakken gevonden.
      • Ook veel tussen de planken van de steigers gevallen
        • Nuttig voor vondsten terug op te graven
      • Heel bewust gezonken
      • Zijn de belangrijkste vondsten
  • Birka
    • Op het eiland in Malären-meer
      • Goede toegang tot de zee
    • Ontstaat in de 9e E
    • Grote nederzetting die er min of meer hetzelfde uitziet als andere emporia met handelsconnecties die zich eerder naar het oosten gaan richten.
      • Handelsconnectie met Balticum.
    • Omgeven door heel veel grafvelden in verschillende clusters.
      • Handig 🡪 telkens een gesloten ensemble van heel typerende vondsten
    • Krijgersvrouw van Birka
      • Maakte deel uit van een grafveld dat in correlatie staat met een militair garnizoen.
  • Scandinaviërs dienden de russische handel en de exotische lijfwachten.

Stedelijk leven

  • Typische stads-huizen
    • Korter (geen stalgedeelte nodig)
    • Veel lichtere constructies dan de rurale gebouwen op zware palen.
    • Een tweedeling of driedeling met een woongedeelte en een ambachtelijk gedeelte.
  • Stadsgedeelte waar ambachtslui wonen
    • Kunnen amper hun eigen levensbeschikking voorzien
      • Nood aan bevoorrading
        • Komt vanuit hinterland.
      • Vaak vanop lange afstanden.
    • Geen vee ter beschikking.
  • Diversiteit in grafpraktijken.
  • Vreemde elementen
    • Frankische pot als urne gebruikt in grafvelden.
    • Sociale stratificatie is heel duidelijk.
      • Kosmopolitische stad.
      • Sociale relaties van een heel andere aard dan in rurale samenlevingen.

Voorgeschiedenis

  • Volgens Hodges: verschijnen uit het niets.
  • Vanaf 700: permanente bewoning.
    • Continuïteit
    • Onderhoud van de huizen.
    • Ook de aard van de gemeenschap 🡪 niet alleen subgroep van je samenleving is aanwezig.
      • In zo’n huishouden ook voorwerpen van spinnen
        • Spinschijven 🡪 textielproductie.
        • Aanwijzingen, aanwezigheid van een heel gezin
          • Dus dit zijn plekken die permanent bewoond zijn.
  • Efemere karakter van handelsplekken 🡪 lange voorgeschiedenis hebben die we niet zien
    • Heel wat emporia hebben een lange voorgeschiedenis, waar we van afweten
  • 6e Eeuwse sceatta zijn ook een aanwijzing voor permanente nederzetting.
  • Dorestad-De Geer
    • Gaat terug tot op de Laat Romeinse tijd
    • Lijkt continuïteit te hebben tot in de Karolingische periode
      • Toch tot het emporium
    • In de Laat-Merovingische periode wordt er een greppel aangelegd en kunnen er vrij rijke vondsten terug gevonden worden.
    • Productie van Domburg fibulae.
      • Is eigenlijk een Fries type. 🡪 hangt samen met Friese klederdracht.
    • Vestiging van een Magnaat die op een of andere manier betrokken was met de handel in Dorestad zelf?
  • Birka
    • Ook een heel mooie voorganger = Helgö
    • Centrale plaats met rituele en politieke rol (depositie van waardevolle voorwerpen en exotica, conspicuous consumption.
      • Plek met een politieke/culturele rol.
      • Koptische bisschopstaf
        • Voorwerpen die wijzen op een heel breed uitgewerkt handelsnetwerk

Periodiek of permanent

  • Vroegste fase emporia: tijdelijke handelskampen’
  • Ribe: oudere interpretatie als periodieke nederzetting <> recent onderzoek: permanente huizen vanaf de vroegste fase, ca 700

Verval in late 9e E?

  • Idee Hodges: systematisch verval
    • Samenhangend met de vikinginvallen.
  • Gecentreerd tussen oostelijk Scandinavië
  • Dorestad wordt niet verlaten 🡪 verplaatsing.
  • In Ribe krijgen we ook een verschuiving naar de andere zijde van de rivier.
    • Activiteit loopt hier wel nog door.
  • Hedeby: verlaten wellicht rond de 10e E.
    • Rol wordt opgenomen door een stad die zich meer in het noorden bevind;
  • Ruralisering in sommige gevallen, maar toch in eerste instantie een respons op de problematiek van de periode.
  • Hele reeks vondsten die zich na het punt in de tijd vinden
    • Activiteiten moeten niet gestopt zijn geweest.
      • Activiteit bleef voortduren tot in de 11e E

Conclusie

  • 6e – 8e E: aanlegplaatsen ten dienste van centrale plaatsen of lokale vrije boeren
  • Late 7e E: emporia als nieuwe steden, gericht op lange-afstandshandel en artisanaat
    • Nieuwe stichtingen in Noordzee- en Baltisch gebied
    • Lange-afstandshandel en ambacht op grenslocaties
    • Niet omwald + Regelmatige aanleg
    • Tot 5-10000 inwoners
    • Perifere begraafplaatsen
    • Weinig centrale functies
  • Transformatie in loop van 10e-11e E naar ‘portus’-steden 🡪 volgende les.

Laat middeleeuwse stad

  • Wat is een stad?
    • Wanneer de nederzetting privileges krijgt (traditionele visie)
  • Stadsarcheologie begint na de 2e WO sterk te ontwikkelen.
    • Grootschalige stadsvernieuwingen
    • Veel kansen om te gaan opgraven.
    • Bredere, interdisciplinaire visie.
  • Hoe herken je nu een stad? Ook archeologisch, wat is de materiële verschijning van de stad?
    • Percelen en huizen in het stedelijke type.
    • Geen rurale nederzetting die puur afhangt van haar eigen productie
    • Juridische autonomie (historische bronnen)
    • Rechtspraak (historische bronnen)
  • Waarom aan stadsarcheologie doen?
    • Vlaanderen als kerngebied van middeleeuwse stedelijkheid.
    • Middeleeuwse stad is een Europees fenomeen.
    • Je krijgt een gelijkaardig Europees weefsel.
  • Stadswording maakt deel uit van Europeanisering.
  • Stadsburgerij die enkel kan ontstaan in de stad
    • Heeft eigen trots over de stad, eigen identiteit. .
  • Historische schema met 3 fasen.
  • Portus
    • Dense stedelijke nederzetting aan rivieren gelegen
    • In grotere hoeveelheden dan de emporia
    • Omwald (i.t.t. emporia)
    • Handel en abachtelijkeproductie.
  • Antwerpen
    • Late 9e E: houten stad in het portus type
    • Pas gaandeeg naar de 11e – 12e E treed er verstening op.
  • Transformatie van sommige emporia
  • Ook ontstaan van nieuwe steden
  • Centrale functies 🡪 belangrijk bijkomend criterium
  • York Coppergate: belangrijke plaats in de Archeologie.
    • Bijzonder rijke opgraving
    • Goede organische bewaring
    • Vanaf dit moment Yorvik genoemd.
  • Middelburg
    • Ontstaat als een ringwalburg
    • Waarom wordt Domburg verlaten voor Middelburg?
    • Ontwikkeling van een havenkwartier.
    • Wordt de nieuwe centrale plek 🡪 hebben een connectie met de Ottonen.
      • Domburg verliest haar centrale rol.
      • Heeft geen enkele centrale rol meer
      • Dwars door voormalige gebied van Domburg.
        • Bewust wegnemen van de centrale rol van Domburg.
      • Ottonen zijn een andere land gebonden machtsstructuur
  • Ringforten: lang een nadruk op het feit dat het versterkingen waren, maar eigenlijk moeten ze gezien worden als portus gebieden met een stedelijk karakter.

Laatmiddeleeuwse steden + materiële cultuur dl 1

Laat-middeleeuwse steden (vervolg)

Portus-nederzetting

  • Verschijnen in de late 9e-11e E.
  • Deventer neemt een beetje de rol over van Dorestad.
  • Doorheen de lage Landen: D-vormige versterkingen.
  • Sommige van de Emporia krijgen een versterking;
    • Worden de nieuwe middeleeuwse steden.
    • Krijgen een nieuw bestaan.
  • Hodges: verlaten van de emporia lijkt niet helemaal te kloppen
    • Nieuwe vorm van stedelijkheid. 🡪 handel en ambachtelijke productie zijn minder prominent dan in de emporia.
  • Portus-nederzettingen hebben meer een betekenis op regionaal niveau
    • Niet altijd
  • Centrale functies 🡪 wat die portus-nederzettingen onderscheid van de emporia is dat de functies nu geïntegreerd worden in het stedelijk weefsel.
    • Aanwezigheid van machtsfactoren
      • Centrale functies
        • Kerken
        • Vestigingen van centrale machthebbers.
    • Steden gaan vaak ontstaan rond de residentie van een machthebber.
  • D-shape: maar een paar hectaren groot
    • Niet zo groot als andere steden uit die periode.
    • Bij ons: Antwerpen, Gent, Mechelen, etc.
  • Gent heeft een andere ontstaansgeschiedenis.
    • Polyfocaal
    • Verschillende machtselementen zijn in het landschap aanwezig.
      • Sint-pieters abdij
      • Sint-Baafs.
      • Kasteel van de Vlaamse graaf
    • Langs de schelde ontstaat er ook een D-shape.
    • Veel minder zicht op hoe het er intern uitzag.
      • Veranderd voortdurend
      • Sommige straten tonen het nog wel, maar een stad verandert voortdurend;
    • 10e -11e E: portus (D-shape)
    • Vanaf de 12e E
      • Weg naar het Grafelijk kasteel wordt de as langs waar de stad zich zal ontwikkelen.
      • Verschillende machtsfactoren die daar een rol spelen.
    • Nieuwe factor: stadsgemeenschap zelf.

Laat-middeleeuwse steden

  • Stichting van nieuwe stadskernen
  • Religieuze vestigingen buiten de stad, de stadsmuren die zich zullen uitbreiden. Ook minder geschikte plekken zullen worden opgenomen binnen de stadsmuren
    • In de steden gaat men aan water beheer beginnen doen.
    • Worden ook verkeerswegen in de stad.
    • Men gaat gronden ophogen.
    • In Gent op de schaapsmarkt
      • Een laag gelegen vlietje gaat met ophogen.

Ieper

  • Kern van de stad en de buitenwijken zullen ontstaan langs de uitgangswegen.
  • In de late 14e E wordt de plek opnieuw verlaten.
    • Valt opnieuw buiten de stad.
  • Organische groei.
  • Er zijn ook steden die gepland worden. (Oostende of Nieuwpoort)
    • Ontstaan in de 12e E 🡪 top-down ingepland door de graven van Vlaanderen.
    • Hebben een bepaald economisch doel (afzethavens)
      • Je krijgt een heel georganiseerde regelmatig stratenpatroon.
  • Typisch voor de steden: stadsgemeenschap gaat zich uiten.
    • Dynamiek van nieuwe identiteiten 🡪 verschillende groepen willen zich ook tonen.
      • Op particulier vlak.
        • Autonomie tonen
        • Op materiële architecturale manier;
      • Op gemeenschappelijk vlak.

Huizen

  • Stenen
    • Stenen in een voor de rest houten stad.
      • Enkel de rijken kunnen zich de aanvoer van Doornikse kalk permitteren.
      • Vooral 11e tot 12e E 🡪 daarna overschakeling op baksteen.
    • Grote vierkante of rechthoekige met een persoonlijk Erf.
    • Monumentale patriciërs woningen.
    • Vooral in Gent goed in kaart gebracht.
    • Enkel voor de rijken 🡪 enige die Doornikse kalk konden aanvoeren.
    • Representatieve architectuur
      • Verwijst naar kasteelarchitectuur
      • Men wilt zijn status laten zien.
  • Oude schaapsmarkt
    • Bekend voor het verhandelen van hout
  • Elementen die het statusgegeven in de spotlights zetten.
    • Nokbekroningen (=ornithomorf)/dakdecoratie in terracotta. 🡪 geglazuurd aardewerk.
  • Kijken naar de zone in het Zuiden (rond de Sint-Michiels parochie)
  • Sint-Michiels: word topgenomen rond 1300.
    • Lagen buiten de eerste omwalling.
    • Worden opgenomen in de nieuwe omwalling.
    • Zal worden verlaten in de 100jarige oorlog.
  • ‘Verdronken weide’ 🡪 goede plek om de architecturale ontwikkeling van de huizen te gaan volgen, ontwikkeling van de stad is goed te volgen.
    • Stuk van het algemeen grondplan.
  • Lopend water was eerder een voordeel dan een nadeel.
  • We zien veel huisplattegronden.
  • Tot het einde van de 13e E 🡪 alleen nog maar houtbouw.
    • Meestal niet zo’n heel grote huizen.
    • Een groot hallengebouw (functie niet gekend)
  • Ontstaan van Gilden en broederschappen 🡪 hadden hun eigen plekken van bijeenkomsten.
  • Je ziet ook (veel zeldzamer) stenen in IJzerzandsteen.
    • Zien we ook op dit moment.
      • Wijst op prestigieuze architectuur.
  • Einde 13e E
    • Ijzerzandsteen wordt democratischer
    • Houtbouw wordt meer achterwegen gelaten.
      • 1st gebruik van sokkels
      • Zal zich verder zetten naar hele gebouwen in steen.
  • Later ook introductie van baksteen.

Aalst

  • Het huis van de kruisboogmaker.
    • Over de breedte van 2 smalle percelen.
    • Bovenop een pakket van verbrande leem gebouwd.
      • Percelen genivelleerd en de volgende fase erbovenop gebouwd.
    • Vloer in visgraatmotief in baksteen
      • Laat toe om het proper te houden
      • Toont ook aan dat het om prestige gaan.

Algemeen

  • Ontwikkeling van Laat-middeleeuwse stedelijke huizen
    • Stadsarchitectuur gaat zich aanpassen aan de noden van de mensen.
    • Optimaal gebruik van de ruimte
      • Kelders, hogere huizen,
  • Van uitwendige stijlen naar korbeel bouw.
    • Laat toe dat je huizen tegen elkaar aan kan gaan bouwen.
    • Je kan dus denser bouwen.
  • Overgang naar skeletbouw.
    • Module om hoge huizen te gaan opbouwen.
    • Je krijgt regide constructie
    • Er worden vanaf nu ook meerdere verdiepingen aangelegd.
  • Houtbouw is maar tijdelijk
    • Proberen dit te verhelpen 🡪 groot belang = baksteen.
    • Gebruik van doorlopende sokkels die het trace van de muren volgen.
  • Naderhand ook bakstenen funderingen.
    • Mogelijkheid om op minder geschikte plaatsen te bouwen.
  • Gevels vaak als eerste in baksteen
    • Het laatste was het dak?
    • Gevels zijn zeer modegevoelig 🡪 presentatie naar de buitenwereld.
  • Niet in alle steden zet deze omzet zich voor.

Discussie

  • Samenvatting op de drive.
  • Beerputten: vulling verhoudt zich niet tot de constructie.
    • Dateren op basis van de constructies zelf.
      • Bakstenen zijn een indicatie van de tijd zelf.
  • In de grafiek op de ppt.
    • Aantal beerputten per capita die zeer sterk afnemen tot in de 19e E
    • Veel meer water faciliteiten die beginnen op te komen

Laat middeleeuwse stedelijkheid

Erven

  • Lange smalle erven waar een heleboel kuilen aanwezig zijn.
    • Werden vaak aangelegd om aan leemontginning te doen.
    • Kuilen zijn vaak ook terug gevuld met verbrand leem.
    • Dieren kadavers werden hierin begraven.
  • Beerputten zien we niet heel veel.
    • Niet alleen gebouwde bakstenen structuren
    • Achtererven heel groot
      • Hadden moestuintjes
      • Mogelijks was de vulling van de beerputten gebruikt om de moestuinen te bevruchten.
    • Vulling van de beerputten verkocht aan boeren die het gebruiken om hun akkers te bevruchten.
  • Interpretatie van beerputten
    • Een beetje problematisch.
    • Als die regelmatig geleegd wordt 🡪 moeilijk te dateren.
      • Vroeger: laag per laag in graven.
        • Klopt eigenlijk niet. 🡪 palimpsest situatie
          • Oud materiaal blijft zitten, en daarop komt jonger materiaal. Mengeling.
      • Einde van de beerput: niet meer geleegd? Ingestort? Volgestort?
    • Er wordt heel veel gemaakt van beerputvullingen als gesloten contexten
      • Er zitten veel aardewerk stukken in
      • Maar ensemble vertegenwoordigt niet altijd hetgeen je wil onderzoeken.
  • Waterpompen.
    • We zien die op het einde van de ME verschijnen.
      • VB. Lier: bij opgravingen hebben ze een verloren kost aan gevonden die overwelfd is geworden.
      • Op veel plekken vind je nog veel pompen terug uit de 17e-18e E komen en publieke infrastructuur waren.
        • Moeilijker om aan proper water te komen.
    • Er moeilijk te dateren: weinig vondsten, moeilijk volledig op te graven.

Publieke ruimte

  • Communale infrastructuur
    • Maakt een eigen ontwikkeling door.
  • Lier is hier een goed voorbeeld van.
    • De centrale markt.
  • Ontwikkelt zich in een laaggelegen zone.
    • Errond machtscentra.
    • In de laaggelegen zone hebben we de stad waar een kerk komt te staan.
    • Drassige zone wordt het marktplein.
  • Ontstaan van een soort stedelijk zelfbewustzijn.
    • Eerder gaan verbinden met de stad zelf dan met de feodale maatschappij.
  • Lier (Grote Markt)
    • Onderaan: de stratigrafie heeft meerdere zwarte lagen.
      • (gehomogeniseerde zwarte pakketten)
      • Onderaan hun oorsprong in een landelijk, nat gebied.
      • Een open ruimte waar de stadsbevolking gebruik van kan maken.
    • 11e E: landelijk, gemeenschappelijk gebruikte weide, sporen van vlasteelt.
    • Vanaf late 11e E: intense activiteit, ontwikkeling van dok organisch pakket
      • Je krijgt voedselbereiding. Trampling, afvaldepositie, artisanale activiteit.
    • Ook hier en daar paalgaten die wijzen op tijdelijke constructies.
    • Rond 1300:
      • Een opslag in het gebruik (materiaal)
      • Baksteen, puinsteen.
        • Men gaat bouwen rond dat plein
          • Ontstaan van prestigieuze architectuur.
          • Rijkeren van de stad gaan rond het plein bouwen.
      • Valt samen met de groei van Lier als een belangrijke textielstad.
        • Gaat een belfort krijgt.
    • 2e helft 14e E
      • Dikke laag zand.
      • Is het definitief schoonmaken van het plein, om het daarna te plaveien.
        • Draagt bij tot het schoonhouden van de stad en het prestige.
        • Vastleggen, zowel ruimtelijk als functioneel, van het plein.
      • Grote rol van de rijke patriciërs.
  • Gelijkaardige evolutie in andere steden
    • Brugge.
      • 12e E spreekt men nog van het Cloacarium aan de voet van de grafelijke Burg (=open drassige plek waar je kon samen komen)
      • Eerste helft 13e E: bouw van stenen belfort 🡪 Forum
    • Mechelen
      • Oorspronkelijk centrum rond de Korenmarkt.
      • Weg over (huidige) grote markt
        • Vastgesteld.
        • Diagonaal over het marktplein.
      • Vanaf 14e E: Gothische halgebouw.
      • Formalisering van het plein.
    • Gent
      • Belfort en plaetse
        • Gaat van een soort straatmarkt tot een groot geometrisch aangelegd plein.
        • De marktplaatsen gaan worden naar voor geschoven samen met de monumentale bouw.
          • Pronkplaatsen van de gemeenschap.

Nog eens samenvatten

  • Ontwikkeling marktpleinen
    • Intensiever gebruik (chaotisch) en formalisering van marginale, vaak natte grond binnen de stad
    • 13e-14e E: Grote investering in monumentalisering door stadshal, gildehuizen, belfort, fonteinen, schandpaal.
  • Actoren:
    • Feodale heren (markt in suburbium) 🡪 stimuleren stedelijke economie.
    • Handelselite gaat meer controle naar zicht toe trekken (ook de macht)
    • Ambachtsgilde.
      • Producenten die hun identiteit gaan opdrukken en hun onafhankelijkheid t.o.v. de feodale actoren.
  • Muren en stadspoorten hebben een gelijkaardige functie.
    • Niet hoofdzakelijk functioneel
    • Eerder symbolische afscheiding van de jurisdictie.
    • Zelfbeschikking van de stadsgemeenschap.
    • Poorten waar tol geheven werd en waar de rechten van de stad zich lieten gelden.

Conclusie

  • Wat is een stad nu eigenlijk?
  • Idee van Biddle 🡪 bepaalde criteria eraan verbonden.
    • Historische bronnen en Materiële kenmerken.
  • Stad is ook een gemeenschap 🡪 wordt nu ook steeds belangrijker in de onderzoeken ernaar.
    • Belangrijker aspect in de archeologie en de geschiedkunde.
  • Materialiteit 🡪 eigen manier aan huizen bouwen
    • Nood aan de publieke ruimte
  • Sociale aspecten
    • Machtsverhoudingen
    • Manier van leven die anders is dan in het rurale omgeving rond de stad.

Materiële cultuur

Uitwisseling

Concepten

  • Uitwisseling: is een centraal concept, het feit dat voorwerpen zich verplaatsen, dat ze terug worden gevonden op plaatsen waar ze niet gevonden zouden worden.
  • Traditioneel: niet-lokale artefacten als passieve neerslag van handelsactiviteit, als ‘attribuut’ van de vindplaats.
    • Aardewerkspreiding op kaart gaan zetten 🡪 zou dan een economisch afzetgebied tonen.
    • Transacties zijn echter niet zomaar als gegeven aan te nemen.
      • Transactie gebeurd altijd in een bepaalde sociale context.
      • Waarde is de waarde die men hecht aan een object
        • Waarom wil men een object verkrijgen via een uitwisseling en wat wordt dan in ruil aangeboden? = economisch en sociaal gegeven
      • De focus van interpretatie kan worden verlegd van de mensen/de vindplaats naar het object zelf, die een culturele biografie kan opbouwen.
        • Levensloop en de waarden van het object zelf
          • De waarden gaan doorheen de levensloop veranderen. 🡪 transacties gaan deze op bepaalde momenten terug naar buiten brengen.
  • Objecten zijn niet constant in hun waarden, betekenis en associaties die ermee gemaakt worden.
  • Twee uitersten op het spectrum van transacties.
    • Gift exchange ↔ commodity exchange
      • Commodity: iets dat je vrij kan verhandelen.
        • Numismatische geschiedenis gaat hier ook een rol in spelen.
        • Discrete korte termijn transacties 🡪 geen verdere verplichtingen.
          • Afgeronde transacties
        • Vrij inwisselbaar voor elkaar.
        • Alles heeft exact dezelfde waarde.
      • Gift exchange: prominent in de VME (hallecultuur + sociale relaties)
        • Ingebedde lange termijnrelaties.
        • Sociale relaties worden in stand gehouden, door een gift te geven.
        • Je verwacht iets terug, een sociale verplichting. Moet niet direct, maar wordt wel op termijn verwacht.
        • Singularities (wat je uitwisselt in een gift exchange):
          • onvervreemdbaar, sociaal ingebedde, lange-termijntransactie.
          • Kan niet zomaar worden uitgewisseld.
          • Is uniek, heeft een eigen betekenis.
          • Ook zo gaan nadenken over grafgiften

De objecten hebben een eigen culturele biografie.

De reden dat ze als bijgift zullen meegegeven zijn, is omdat het een heel belangrijke betekenis heeft.

  • Twee voorbeelden van culturele biografie
    • Schaal van Oegstgeest.
      • Koptische schaal die wss ooit een commodity is geweest.
        • Wss verschillende keren verhandeld is geweest voor het in het mediterrane gebied is terecht gekomen.
      • In Nederland zien we dat hij aangepast wordt.
        • Wordt een drinkvat, krijgt handvaten.
        • Wordt door de aanpassingen uniek gemaakt 🡪 banketten met een sociale betekenis.
      • Wordt ritueel neergezet in een waterloopje
        • Dit krijgt op zichzelf ook een betekenis.
        • Mogelijks een koppeling met het bovennatuurlijke.
    • Metalen amuletten geproduceerd in Ribe.
      • Op een zekere schaal geproduceerd.
      • De manier waarop ze in graven komen 🡪 wss een belangrijke betekenis (idee van amuletten).
        • Te maken met de biografie van de object.
          • Gedragen door vrouwen bij rituelen.
        • Traditionele betekenis krijgen.
      • Amuletten worden in het algemeen geheiligd doordat de objecten door een transformatie gaan.
        • Worden door een persoon met een zekere status gezegend
        • Er zit ook wel een ritueel achter.
  • In de ME krijg je een verschuiving op de manier waarop transacties plaatsvinden.
    • VME zittn we in een presige-economie = gift exchange. 🡪 berust op sociale relaties.
    • Van warrior economy en gift exchange.
      • Complexe bijzondere object biografie.
      • Exotische zeldzame goederen.
      • Is op lange afstand
      • Zwaarden waren betekenisvol
        • Verhalen van zwaarden die namen hebben;
        • Waren vaak verbonden aan belangrijke personen.
          • Mee in het graf.
          • Soms ook vanuit het graf gerecupereerd.
      • Enclaved commodities (= goederen die in een bepaalde transactiesfeer wel kunnen worden uitgewisseld worden, maar die toch snel, sterk sociaal beperkt zijn.)
        • Markers van een adellijke status.
        • Adellijke landgoederen.
    • Naar een bulk-commodity economie. 🡪 handelseconomie in utilitaire goederen
      • Omslag in de 10e – 11e E.
      • Surplusproductie begon zich ook al te ontwikkelen in de VME.
      • In heel veel graven een toegang tot edelsmeedkunst en exotische goederen.
        • Geeft aan dat we eerder met een rituele economie zitten.
  • Laat-middeleeuwse uitwisseling van prestige-goederen.
    • Vooral bekend uit de geschreven bronnen.
    • Een deel van de laat-ME economie blijft een prestige economie.
      • Zaken die door een edelsmid maar 1 keer gemaakt zullen worden.
  • Al heel vroeg (al ten tijde van de Emporia en ervoor ook al) een grootschalige economie.
    • Zal zich doorzetten.
  • Ook heel wat onzichtbare bulkgoederen
    • Zien we heel sporadisch
      • Vb. Slaven, huiden, wijn, teer, bijenwas, honing, hennep, textiel,..
  • Anderzijds: handel zelf was ingebed in een soort ritueel kader 🡪 ideologisch beladen kader.
    • Munten niet zomaar een neutraal uitwisselingsmiddel
      • Ideologische ladingen.
    • Mythologisch kapitaal
      • Men spreekt over een ingebedde economie.
  • Substantivisme: standpunt van Hodges
    • Een andere soort economie dan die dat we vandaag kennen.
    • Economie in het verleden was fundamenteel verschillend.
  • Tegenwoordig zitten we in het post-substantivisme.
    • Sociale interacties vinden plaats naast de economische transacties. = post-substantivistisch standpunt.
    • Transacties waren ook niet puur sociaal 🡪 er zaten economische transacties achter.
    • Handel zat echter wel ingebed in andere activiteiten.
      • Vb. Het samenvallen van jaarmarkten die samenvielen op religieuze feesten.
  • Vraag: waar zit dan de lijn tussen de economie van vandaag en de post-substantivistische economie van de VME?
    • Als je doordenkt zie je wel dat er een gemeenschappelijke lijn te trekken is.
  • Handelspatronen
    • Verpakkingen 🡪 Gaat het om recyclage? Hoe distributiepatronen interpreteren?
    • Kustgemeenschappen: directe toegang tot (niet-reguliere) handelsstromen.
  • Midden 8e E: opnieuw een hervorming.
    • Hangt samen met de monetarisering van de maatschappij.
      • Grotere, plattere munt.
        • Meer plaats om iets op te zetten.
      • Minder muntplaatsen
        • Zeker ook minder diversiteit
      • Interne circulatie.

Uitwisselingsmiddelen

  • Midden 8e E: opnieuw een hervorming.
    • Hangt sterk samen met de monetarisering van het gebied
  • Nieuwe munt = groter en platter, bevat naam van vorst en muntplaats.
    • Vooral voor interne circulatie 🡪 sterkere monetarisering v.d. maatschappij.
    • Minder muntplaatsen 🡪 sterkere controle & sterker uniform.
  • Zilvergewicht economie (bullion economy)
    • Gebruik van zilvergewicht om transacties uit te voeren.
    • Economie die heel sterk samenhangt met warrior economy.
    • Komt samen met de Vikingen periode.
  • Armbanden: draagbare rijkdom.
  • In Engelse steden gaat men toch eerder muntgeld gaat worden gebruikt.
    • Double economy
      • Toch een monetaire economie.
  • W-Europa.
    • Post Karolingische tijd.
      • Neergang in de monetarisering.
        • Kortstondig.
      • Politieke fragmentatie.
        • Wildgroei muntheren, grotere variatie aan munttypes.
    • 12e E:
      • Sterke monetarisering.
      • Verschijnen van veel verschillende muntplekken.

Ambachtelijke productie

Aard en Sociale context van productie

  • Het is heel moeilijk om in te schatten wat de sociale status is die aan ambachtslieden wordt gegeven
  • Historische bronnen
    • Idee van hogere sociale status?
    • Ambacht en hoge status sites die verbonden zijn 🡪 gaan we vaker zien.
      • Great hall complexes waar die edelsmeedkunst de aristocratie was.
  • Archeologische vondsten
    • 7e E graf: set van werktuigen van een smid gevonden.
      • Op zich al speciaal, niet het vaste pakket dat iemand meekrijgt;
      • Graf dat geïsoleerd was gelegen.
    • Afvragen in welke maten mensen rondtrekken en ze deel waren van een gemeenschap?
  • Naar de LME: grote groepen van de ambachtelijke gemeenschappen zijn quasi onzichtbaar in de geschreven bronnen.
    • Spanningsveld dat niet helemaal is uitgeklaard.
  • We zien ook dat ambacht geconcentreerd zit in de ‘nodal points’.
    • Naast typische vrouwelijke elementen vanuit de Noordelijke kunst, ook nieuwe elementen zoals de helm met een kam.
  • Paardenfiguur met heel gedetailleerd paardentuig.
    • Interpreteren? 🡪 paard is zowat het ultieme offer (naast mensenoffer) dat je in de Germaanse religie kunt maken.
  • Emporia zijn niet alleen plekken waar handel werd gevoerd, maar waren ook plekken waar ideeën werden uitgewisseld.
    • Invloeden van verschillende plekken.

Ambachtelijke productie

Zichtbaarheid van de productie

  • Archeologische criteria
    • Aanwezigheid van grondstoffen, specifiek gereedschap, …
    • Hoe alles zich vertaald in specifieke patronen.
    • De zichtbaarheid wordt ook bepaald door de bewaring.
      • Ambacht die veel sporen achterlaat?
      • Gaat het om organisch materiaal?
  • Reconstructietekening van emporium ribe?
    • Er was een metaalbewerkers atelier aanwezig
    • Een proces houdt in:
      • … maakt in klei rond een patroon in lood.
      • In een gietmal krijg je een negatieve afdruk.
      • Patroon wordt eruit gesmolten, of langs de ene kant van de mal eruit gehaald.
      • Mal wordt gedroogd.
      • Beide kanten van de mal samen klampen 🡪 .. erin gieten.
      • Mal moet kapot worden gemaakt 🡪 veel afval aan overgehouden.
    • Men maakten hier mantelspelden.
      • Kunnen worden gereconstrueerd a.d.h.v. de negatieven.
    • Je vindt er ook smeltkroezen terug.
      • Je gaat niet meer smelten dan hetgeen nodig is.
      • Ernaast zie je andere delen die verbrand zijn in het vuur.
  • Ook voor andere ambachtelijke activiteiten konden we in Ribe a.d.h.v. d. neerslag in situ activiteit plaatsvond;
    • Glas: scherven werden aangevoerd.
      • In situ glazen kralen van maken.
    • (foto op de ppt): heel veel verschillende glaselementen.
      • Ook afgewerkte (half) kralen
      • Tesserae.
    • Materiaal soms in heel grote concentraties terug gevonden.
  • Analyse v.d. depositie.
    • A.d.h.v. waar de fragmenten worden gevonden, kan je zeggen waar de productie plaats vond.
  • Grafieken (ppt)
    • X-as: percentage van aanwezigheid in het ensemble.
    • Y-as?
  • Grote (kleuren) grafiek
    • Ambachtelijk productie afval gaan situeren a.d.h.v. het schema.
    • Wat overblijft op de primaire productie plek zijn de kleine fragmenten.
    • Was er overblijft: secundaire depositie 🡪 grotere stukken.
    • Alles wat minder ? is binnen de productie 🡪 kent een veel verdere verspreiding.

Aardewerk (LME)

  • Infrastructuur voor nodig 🡪 ovens.
  • Veel misbaksels 🡪 niet te verkopen.
  • Oudenaarde:
    • Gelegen buiten oudste stadskern.
    • Nog steeds in het marginaal gebied dat als landbouwgebied werd gebruikt.
    • In dit gebied: stortpakket van slakken. 🡪 te maken met de ijzerproductie. Hiervoor ook ovens nodig.
    • Productie bevindt zich aan de rand van de stad.
      • Levert brandgevaar op.
      • Pottenbakken is een seizoenale productie.
      • Pottenbakkers een deel van het jaar ook bezig met landbouw.
    • Wnr de ovens verlaten zijn 🡪 veel scherven achtergelaten.
      • Gamma kan hierdoor gereconstrueerd worden.
    • Wellicht telkens maar 1 oven in gebruik.
      • 4 ovens terug gevonden.
      • Wat er bewaard is zijn de sokkels van de ovens.
      • Koepel telkens opgebouwd en afgebroken.
      • 2 types ovens gevonden:
        • 3 liggende modellen
          • Gebouwd uit gerecupereerde baksteen
        • 1 staand model.
          • Opgebouwd aan de hand van vaatwerk.
    • Men zit aan de rivier 🡪 grondstof direct in de buurt.
      • Ook aanvoer van brandstof.
    • Infrastructuur in het productieafval
  • Site arbarahof
    • Voorbeeld van een productie van organisch materiaal
      • Productie van leer.
    • Maar af en toe terug gevonden.
    • Grote afvalkuil vol met leerafval en een beetje aardewerk.
    • Gedateerd rond 1500?
    • Het gaat om een secundaire depositie.
      • Geen primaire werkplek.
      • Verklaart het huishoudelijk afval.
    • 85% blijkt afkomstig van schoenen.
      • In beperkte maten ook andere zaken.
      • Schoenen: wijzen erop dat het gaat om een specifiek ambachtsman.
        • Geen schoenmaker, maar een schoenlapper.
          • Schoenlappers, doen aan recyclage.
          • Maar in beperkte maten nieuw leer gebruiken
    • Stukken met naaisporen op.
    • Ook enkele specifieke werktuigen in de kuil beland.
      • Messen, elzen, priemen.

Textiel

  • Moeilijk om te gaan herkennen archeologisch.
  • Textiel economie was heel bloeiend
    • Gekend uit iconografische en geschreven bronnen
    • Heel weinig archeologisch materiaal dat hier duiding op geeft.
  • VME: spinschijfjes wij verspreid;
    • Een van de weinige materiele resten die je van het proces kan aantreffen.
  • Ontstaan van weversgilden.
    • Belangrijk aandeel van de economie.
  • 1 voorbeeld is een pedaal van een weefgetouw gevonden te Ieper.
    • Verder geen archeologische restanten van weefgetouwen.
    • Wel terugvinden van parasieten in de beerputten.
  • Lakenloodjes zien we wel terug
    • Typische metalen ?
    • Werden gestempeld en dichtgeknepen.
      • In verschillende stadia aan een bepaald textiel vastgemaakt om de kwaliteit te waarborgen.
    • Je ziet ze veel op een site in Mechelen.
      • Stompartshoek: wijk van volders en wevers.
      • We zien hier een site waar wellicht het lakenramen stond.
        • Plaats om lakens te drogen na het verven.
  • Ook zeer gespecialiseerde ambachten
  • Kruisboogmaker in Aalst-Hopmarkt
    • Afval uit de beerput en de omgeving geeft de status van de persoon weer.
    • Een kruisboogmaker gevestigd.
    • Rond 15?? woonde er een kruisboogmaker.
    • Vervaardigde de pezen + stelde de schuttersgild hun bogen? Af. Vervaardiging en herstelling ook.
      • Schuttersgilde werd ook voorgetrokken.
    • Het gamma aan materiële resten is hier ook aanwezig.
    • Gewei was nodig voor decoratieve plaatjes.
    • Residu van Pek, …. Voor het lijmen van zaken?
    • Verschillende materialen en technieken komen bij deze productie samen.



Ambachtelijke netwerken in de stad

  • De stad is een heel bijzondere omgeving.
  • Samenwerkingen tussen ambachtslui zijn mogelijk.
    • Stellen een bijzondere dynamiek voor en zijn een belangrijke drijfveer voor de stadsvorming.
  • Ribe:
    • Ovalbroaches. 🡪 nieuw product dat enkel kan ontstaan in een ? point.
    • Lange afstandsnetwerk waarbij een nieuw motief zal ontstaan.
      • Motief dat op een relatief korte termijn over heel Scandinavië zal verspreid worden.
      • Zal de voorgaande mode… verwijderen.
    • Ontstaan van deze trend zal hier ontstaan 🡪 plek waar een nieuwe gietingstechniek is ontstaan.
      • Gebruik van beter kwaliteitsmateriaal.
        • Aanvoer van nieuw messing
      • Karolingers slagen erin om de messing opnieuw in te voeren en naar het noorden te vervoeren.
    • Je hebt een nieuwe techniek, nieuwe afzetmarkt en een nieuwe materiaal?
  • Réseaux opératoires.
    • Verschillende ambachtslui gaan samen zitten en samenwerken
    • Een hele ketting van gespecialiseerde productiestappen.
    • Je krijgt een nieuwe ? -> je kan gaan opbouwen in de functies.
      • Verschillende productietechnieken komen hierbij samen.
    • In de stad is de uitwisseling mogelijk
  • Stad krijgt een deel van zijn nucleatie vanuit de ambachtslogica.
  • Ander element van de stedelijke productie
    • Recyclage wordt belangrijk: glas, leer,…
      • Recycleerbare materialen
      • Glas, metaal 🡪 blijven hun waarden behouden
      • Er komt een zekere expertise bij kijken.
  • In heel veel steden worden de producten niet nieuw gemaakt
    • Veel kleine ateliers waar aan herstelling werd gedaan.
    • Je krijgt een soort cyclus 🡪 herstellen of zelfs hersmelten.
      • Dynamiek die we vandaag ook zien.
  • Adding work and import replacement.
    • Adding work: proces van toenemende specialisatie.
      • Bep. specialist zal aanwezig zijn.
      • Men kan verder werken op de producten
        • Bijproducten, afval producten,..
      • Geen mogelijkheid tot het bijhouden van de vee binnen in de stad.
      • Invoer van vee, dus ook nood aan slagers.
    • Import replacement: Kijken wat de interessante producten zijn in de stad
      • Hoe kan de lokale ambachtsman daarop inspelen?
        • Vb. Pelzen van noordelijke dieren.
      • Imitaties bijvoorbeeld.

Consumptie

Consumer culture

  • Consumer revolution: Fenomeen vooral door historici besproken.
    • In hoeverre kunnen we het archeologisch herkennen? En hoe te dateren?
    • Niet iets wat van de ene op de andere dag voordoet.
    • Het gaat over het ontstaan van een iewat gegoedere klasse.
      • Heeft middelen en de toegang tot een diverse scala aan gebruiksgoederen.
        • Niet louter utilitaire goederen, maar ook een esthetiek met zich meebrengen.
        • We zien in de LME voor het eerst dat een grotere groep ene niet essentiële goederen kan gaan veroorloven.
  • Ontstaan van modefenomenen.
    • Drang naar sociale distinctie.
    • Men wilt zich per groep gaan onderscheiden

Kledij

  • Kledij accessoires bewaard.
  • Voorwerpen die op bestelling worden gecreëerd.
    • Ook goedkope massaproductie in loodtin.
  • Element dat constant terug komt: belang van de riem
    • Mannen: plek waar de wapens aan vasthangen.
      • Ook symbolen die verwijzen naar kracht en mannelijkheid?
      • Metaal zal wss wel geglommen hebben.
    • Vrouwen: riemtongetje (vroeg 15e E vondst)
      • Symbolische dimensie.
      • De riemtong hing af van de riem .
      • Sleutel verwees miss naar de chatellaine?
        • Hierin hingen heel veel zaken en wss ook een sleutel (verwijzing als beheerden van het huishouden.
      • Afbeelding van een eikeltje.
        • Symbolisch geladen.
          • Discussie: verwijzing naar geduld als goede Christen? Schunnige verwijzing?
    • Voorbeeld van ? emaille.
      • Veel productie in reliekschrijnen.
      • Riembeslagje.
  • Schoenen: diversificatie en wisselende modes vanaf late 12e E
    • Door het verschijnen van mode veel meer diversificatie.
    • De verschillende schoentypes gaan reconstrueren door de modetrends?
      • Duidelijke chronologische trends.
    • Er zit een “modefenomeen” in.
  • Studie van prof. Deckers naar metaalvondsten.
    • Hebben een bepaalde spreiding doorheen de tijd
    • In de 14e E zat er een omslag in
      • Voorwerpen die te maken hebben met riemen worden in de 15e 16e E minder belangrijker.
      • Andere voorwerpen (zie opname) worden belangrijker.
    • Hangt samen met de ‘Fashion revolution’
      • Vooral hoe textiel wordt afgebeeld en beschreven.
      • Kleermakersambacht.
        • Gericht om door openingen in de kledingstukken rijkelijke textiel te gaan tonen.
      • Belang van de Riem wordt minder.
      • Het gaat meer om de snit en de aard van het textiel op zich.
        • Je krijgt heel wat textielelementen.
  • Sociale praktijk
    • Handen wassen.
      • Lavabo’s: recipiënten met water die werden opgehangen.
        • Door ze te kantelen kon je je handen wassen.
      • Objecten die door hun uitvoering duidelijk een statuscomponent kunnen uitvoeren.
        • Kunnen echter ook in eenvoudigere vormen voorkomen
      • Huishoudelijke cultuur gaat zich doorheen de ME ontwikkelen
      • Associatie verwijst naar reinheid.
    • Tafelcultuur
      • Messen.
        • Loop van de 15e E: mooi uitgewerkt en gedecoreerd.
        • Voordien eerder functionele messen.
          • Nieuwe verschijningsvorm voor de messen die aan tafel worden gebruikt.
        • Ook een nieuwe iconografie.
        • Hebben een onmiddellijke betekenis
          • Ook andere voorwerpen krijgen een specifieke rol.
          • Gebruik van een mes ?
      • Moeten we zien als een materiële cultuur, als een ensemble.
        • In verhouding tot de praktijk, als een hele set.
        • Ontstaan van bestek in deze periode.
        • Verschijnen van drinkgerei.
        • Lepels worden meer in metaal gemaakt
          • Ook hoog versierde lepels.
        • Vorken naar het einde van de middeleeuwen doen hun intrede
          • Aanvankelijk prikkers.
          • 17e/18e E: de vorken zoals vandaag
      • Aardewerk is de duidelijkste indicator.
        • Gamma het beste reconstrueren
        • Begint bij een heel beperkt aantal types.
        • Kogelpot en drinkgerei in rood beschilderd aardewerk
        • Wildgroei aan vormen die specifieke functies gaat vormen.
          • Ook een wildgroei aan types decoratie.
          • Gaat het om functioneel beter aardewerk?
        • Schenkkannen 🡪 meer aandacht naar het gezamenlijk drinken.
        • Vuurklokken die op de haard gezet konden worden.
        • Teilen om kaas te produceren
        • Etc.
  • Hoog versierd aardewerk:
    • Belangrijke innovatie.
    • Echte decoratie.
    • Ontstaat in noord Frankrijk.
    • Wordt dominant naar de 14e E toe.
    • Gebruik van witte slib 🡪 proces wordt complexer door nood aan 2e bak.
    • Het is waterdichter.
      • Potten niet volledig in glazuur.
    • Voornaamste reden voor gebruik: het is mooi, representatief en verbonden aan sociale rituelen.
    • Aquamanile en nokversiering.
      • Fabeldieren, ridderfiguren, aquamaniles.
      • Ook eenvoudigere voorwerpen (eerder voor de middenklassen) schenkkannen in dierenvorm.
  • Steengoed
    • Volledig versinterd aardewerk.
      • Volledig waterdicht
    • Uit regio Badorf en pindorf.
    • Verschijnt stillaan in de 13e E: typisch vormenspectrum begint te verspreiden.
    • Competitie met hoog versierd aardewerk
      • Laatste wordt verdrongen.
    • Baardmankruiken en andere reliëfdecoratie.
  • Tinglazuur
    • Verschijnt iets alter.
    • Luxeproduct 🡪 Mediterraans.
    • Wordt geëxporteerd naar de lage landen.
    • Verpakking voor de etenswaren van de Hogere klassen.
    • Vaak heel rijk beschilderd, ok met goud.
    • In de vroege 16e E: een ambachtsman die zich in Italië zal vestigen en daar de … zal opstarten.
      • We krijgen, faience, delfts blauw, etc.
  • Andere materialen zijn ook gebruikt geweest, maar zien we veel minder
    • Hout
      • Heel veel hierin vervaardig.
      • Bij sommige opgravingen vinden we wel soms een paar producten.
    • Manden
    • Aan andere uiteinde vinden we ook metaal en glas minder 🡪 recyclage.
    • Glas vooral introductie rond 1300 bij de import van Waldglas
      • Veranderingen in de drinkcultuur heeft hier de invloed op.

Emulatie

  • Skeuomorfisme
    • Overdracht van vormen tussen verschillende materialen.
    • Te maken met import replacement.
  • Adellijke aspiraties🡪 vivre noblement. (sterk aanwezig in de ME)
    • Door de gegoede, maar niet adellijke klassen.
    • Goede smaak van de adel.
    • Voorkomen als een adellijk persoon.
    • Op alle vlakken te zien 🡪 architectuur, walgrachtsites van de rijkere boeren, aquamaniles
  • Diervormige kandelaars
    • Collecties die van de 11e tot de 14e E te dateren zijn.
    • Hert gelinkt aan Christus, mannelijkheid of Jacht.
      • Dubbelzinnigheid.
    • Topstukken uit dezelfde periode 🡪 op bestelling gemaakt door edelstenen;
  • Gespbroches in gradaties.
    • Hendrik de I van Brabant: gespbroche aan zijn nek.
      • 13e E graf
    • Vanaf de 11e E zien we ze verschijnen bij de adel.
    • In zilver en goud met inlegwerk.
    • Stedelijke assemblees: loodwerk, massaproductie,…
      • Modefenomeen dat overwaait van de elite.

Discussie

  • Er is een teken van weerstand en identiteit naar de adel toe bij de boeren?
  • De boeren gaan de opgelegde nederigheid bewust tegenspreken.
  • Opmerking: relatief beperkt ensemble.
    • Het is verre van zeker of het over het hele gebied gaat.
    • Wel interessant visie
      • Blik moeten openhouden naar andere patronen.

Insignes

  • Massaproductie in lood en tin.
  • Persoonlijke devotie wordt belangrijk > pelgrimsinsignes als religieuze beleving én expressiemiddel (ook getijdenboeken, rozenkransen)
  • Pelgrimsinsignes werden opgepind om te tonen dat je pelgrim was.
    • Dienden ook als souvenirs van pelgrimsoorden.
  • Er ontstaat en … cultuur
    • Men gaat zich …
  • Werden op de kledij gedragen op een zichtbare manier
    • Wat betekent dit? Is nog een vraag.
    • Hangt samen met de mogelijkheden die de … in loodproductie bied.

Merchant culture

  • Er zijn zaken die van onderuit komen
  • En groepen die een eigen cultuur ontwikkelen?
  • Tating-waar
    • Een glad, glanzend aardewerk waarop tinfolie is aangebracht.
    • Er worden opvallende motieven op aangebracht;
    • Olielampen branden hierop.
    • Vaak gekoppeld aan enerzijds opname van Karolingische drinkpraktijken en missionariscampagnes, aangestuurd vanuit het Karolingische rijk (Idee in het verleden)
      • Kruisjes op.
      • Gevonden in rijkere graven in Scandinavië
    • 9e E product
    • Huidig idee: je vind ze vooral in de grote nederzettingen. -> deel van de Merchant culture.
      • De meeste scherven bevinden zich in de emporia
      • We vinden ze in huishoudelijke contexten.
      • Handelaar die op elk van die plaatsen terecht kon en zich kon herkennen in alle praktijken.
        • Sociale rituelen die hier belangrijk zijn
          • Idee van gastvrijheid.
          • Handelaarscultuur raakt hierdoor ook verspreid.
  • Hanze: Handelsnetwerk Noordzee Balticum (LME)
    • Zelfde gebied als netwerk van de emporia
    • Hier zien we steengoed, dat in Duitsland is gemaakt.
      • Duitse handelaren namen dit mee
      • In eerste instantie als hun eigen drinkpraktijken.
        • Vanuit deze sfeer werd het verspreid, zowel praktijk als de steengoedkannen.
  • Fallusbekers
    • Wss vooral gebruikt voor heel specifieke redenen in een heel specifieke gegevens.
    • Enkele fragmenten gevonden in het vissersdorp Walraversijde.
    • Qua spreiding ook vooral in een maritieme context gevonden.
      • Te maken met drinkrituelen?
      • Eerder met de ruwe sfeer die er over veel steden hing?
        • Dan klopt de spreiding niet meer.
        • Wss eerder projectie van wat wij ermee associëren.
      • Archeologen stellen dat het gaat om de specifiek noden van de maritieme sfeer ging.

Conclusies

  • Heel algemene conclusie
  • Belangrijkste element is wellicht het idee van het netwerk.
    • Niet alleen geografisch, maar ook de objecten en de cultuur
  • Economie is maatschappelijk ingebed doorheen de middeleeuwen; productie, handel en consumptie zijn deel van sociale netwerken:
    • Verspreiding van goederen, technieken, ideeën
    • Continuüm prestige-consumptie-utilitair
      • Artefactbiografie en context
    • Materiële cultuur en praktijk, in functie van identiteit, prestige, distinctie en gemeenschap.

Noordzeecultuur

De Vlaamse kustvlakte in de Romeinse en vroegmiddeleeuwse tijd

Landschap

  • Noord Frankrijk tot zeeland: mondingen van de rivieren
  • Polderlandschap ontstaan pas in de volle en late Me.
    • Periode waarin er dijken worden aangelegd.
      • Actief landschap onder controle krijgen.
  • Daarvoor zitten we in een heel andere dynamiek.
    • Heel gesloten kustlijn die de zee helemaal afsluit van het land.
    • Vandaag: de stijgende zeespiegel.
  • Dynamiek van voor de bedijking
    • Een dynamiek van enerzijds de getijden
      • Mariene sedimenten, klei tussen de geulen, zand in de geulen
    • Andere kant periodes waarin het landschap is opgegroeid.
      • Zeer vochtig landschap waarin veengroei gaat ontstaan.
  • Oppervlakte veen 🡪 veenlandschap ontstaat achter de gesloten duinenrij.
  • In de Romeinse tijd zien we al gradueel een vernatting van het landschap.,
    • Men ging afwisseling tussen veen en de mariene landschappen gaan verstaan onder de transgressiemodel.
  • Vandaag schuiven we het transgressiemodel opzij
    • Idee dat het zeeniveau schommelt.
      • Hierdoor heb je dat de zee de landen gaat overstromen
      • De zeespiegelstijging is eigenlijk constant.
    • De vernatting ontstaat uit een landschappelijke dynamiek waar de mens ook een grote rol in speelt.
  • Klei word afgezet in rustige omstandigheden.
  • Zand wordt afgezet in een wat woelerige dynamieken. 🡪 gaat voornamelijk de geulen gaan vullen.
    • Je krijgt eerst slikken, dan pas schorren.
      • Schorren worden enkel bij springtijden overspoeld.
  • In Nederland staan ze veel verder met paleografische kaarten.
    • Schelde mondde oorspronkelijk uit langs de oosterschelde.
    • Westerschelde ontstaat pas in de ME.
  • Tot in de Rom. periode zien we een groot uitgestrekt veenlandschap.
    • Ook een min of meer gesloten duingordel.
    • 800nC: landschap dat radicaal verandert is.
      • Grote open getijdengeulen
      • Grote schorren en slikken. (tegen de 9e E aanzienlijke stukken terug door de mens ingenomen en bewoond)

Serooskerke

  • Bewoning binnen klein gebied, quasi continu 4e E vC tot 3e E vC.
  • Een vlaknederzetting op het veen
  • Heb je een mooi fèrme-indigène
    • Bewoond van de Midden IJzertijd tot Vroeg-Romeinse periode
      • Klassieke indeling.
      • Is een 2 beukig huis.
      • Erven met hoofdgebouw en eventueel bijgebouwen;
  • Er zijn aanwijzingen voor veeteelt (rund en schaap)
    • Ook akkerbouw tot in de 1e E.
  • Meer greppels vanaf 1e E vC
    • Is er al intensificatie van de exploitatie ? of is het een respons op de vernatting van het landschap?
  • In dezelfde zone ligt nog een andere nederzetting die er radicaal anders uit ziet.
    • Dateert uit de 3e E na Christus.
  • Het moment dat de zee binnenkomt stopt de veengroei (veen kan enkel groeien in zoet water)

Midden Romeinse periode

  • Men begint met het bouwen van Terpen (= kunstmatige ophogingen)
    • Worden gebouwd op schorren ondergrond.
  • Je zit met een dreiging van overstroming.
    • Vandaag de dag nog heb je in NL boerderijen die op verhoogde terpen staan.
    • Men blijft echter in deze landschappen wonen door de rijkdom aan het landschap.
  • Centrale plaatsen kennen we heel weinig 🡪 Domburg.
    • Er zijn aanwijzingen voor een vicus in Wenduine.
    • Moeilijk in te schatten wat de hele nederzettingsstructuur was.
  • Toenemende getijdeninvloed
  • Grootschalige drainagesystemen
  • Dijken.

Stene

  • Is een hele mooie
  • Ligt in het achterland van Oostende
  • Men heeft een getijdengeul gebouwd om het water weg te houden
    • Ook om een weg te creëren in het natte gebied.
  • Bij de veeteelt gaat het schaap domineren
    • Schapen zijn dieren die veel beter overweg kunnen met zoutwater minnende vegetatie.
    • Worden belangrijke bestaansbasis.
  • We zien ook heel beperkte akkerbouw.
    • Zoutresistente akkerbouw.
    • Kleinschalig
  • Afval pakketten die het woonplatform gaan uitbreiden
    • Ook elders in het gebied.
      • Zitten we hier met een soort netwerk van duinwegen richting de kust?

Ramskapelle

  • Mooiste romeinse site uit kunstvlakte
  • Zien we ook een terpje dat een specifieke opbouw heeft 🡪 soort ringwal aangelegd.
    • Is ingevuld geweest met grover sediment 🡪 droog woonoppervlak creëren.
  • Een van de weinige lekken waar we sporen hebben van de structuren in de kustvlakte.
  • We zien dat er plaggenbouw wordt gebouwd.
    • Niet zoals we in het binnenland zien
    • Gebouwen die grotendeels uit plaggen
      • Samengebonden door wortels.
      • Reden: er groeien niet veel bodem in een dergelijk landschap.
  • Wat men archeologisch ziet zijn de licht ingegraven kuilhutten.
    • 4 huizen, miss 1 bij-structuur.
  • Op de rand van de terpen zijn schelppakketten terug gevonden.
    • Kan afval zijn 🡪 Kunnen geïnterpreteerd worden als gerichte exploitatie van schelpen.
    • Miss ook te maken met het feit dat je de terpen zichtbaar wilt maken.
    • Kan ook met stevigheid/drainage te maken hebben
  • Akkerbouw: enkel tuinboon op heel kleine schaal.
  • Opnieuw Schaap van belang in veeteelt.
    • Men houdt ook paarde
    • Jonge mannelijke varkens worden aangevoerd.
      • Kunnen nog heel moeilijk overleven
      • Eerste aanwijzing dat dit geen marginale groepen zijn.
        • Konden zich een zekere luxe veroorloven.
  • Aardewerk ensemble is al zeer aanzienlijk
  • Ook veel opslagwaar terug gevonden
    • Aanwijzing dat met hier permanent woont
  • Andere aanwijzing voor permanente bewoning zijn de kralen die gevonden zijn
    • Je zit met een volledig huishouden dat aanwezig is.
    • Vrouwen zijn degene die vaak de kralen dragen
  • Rijkdom is een soort constante in de schorren nederzettingen.

Serooskerke in de 2e fase

  • De zee komt binnen 🡪 je krijgt meerdere overstromingsfasen.
    • Er zal worden ingegrepen in het landschap.
  • Men had wss wel een vorm van beschutting, maar vermoeden dat mensen er alleen in de zomer woonde
  • Geen akkerbouw meer, enkel begrazing.
  • Vooral heel grote alfapakketten van mossels en kokkels.
    • Meer dan 5000 maaltijden aan schelpdieren verzameld op korte tijd.
      • Mogelijk ook voor de productie van de bekende saus: charum.
  • Seizoenale site en sterk gespecialiseerde site.
  • Ook hier duidelijke aanwijzing van de precaire situatie van het landschap
    • Tegelijk trok men toch naar de streek wegens de rijkdom.

Specialisatie in de Romeinse kustvlakte

  • Schaap
  • Schelpdieren 🡪 kalk uit de schelpen
    • Als bouwmateriaal;
  • Er zijn ook andere grondstoffen die heel belangrijk worden.
  • Veen: werd op heel grote schaal ontgonnen;
    • Men had een veenlandschap dat nog niet helemaal ontgonnen was
    • Werd gebruikt als brandstof (voor zoutproductie)
    • Was ook een grondstof voor zout zelf.
      • Als veen verzadigd is met zout water kan je het verbranden en krijg je zel-as en kan je dat mengen met water om pekelzout te krijgen.
    • Moet ontginning op enorm grote schaal geweest zijn 🡪 veenwinningsgraven.
  • Zout
    • De structurele sporen
      • Batterijen van ovens worden wel terug gevonden.
      • Gelig, roodachtig errond 🡪 verbrande ondergrond/klei door verhitting.
        • Ontstaan door de relatief grootschalige zoutproductie.
    • Krijg je door de verhitting van zeewater, tot je zoutkristallen krijgt
    • Oude opgraving 🡪 houten structuren 🡪 zijn dit zoutpannen?
      • Recentere analysen wijzen naar havenstructuur.
    • We zien ook het briquetage materiaal
      • Technisch aardewerk. (ook zoutcontainers horen daarbij.
      • Cilinders en conische vormen waarin zout werd verpakt en verhandeld.
      • Omvat ook alle technische elementen van de zoutproductie.
  • Zout werd niet geproduceerd als voornaamste reden voor eigen gebruik.
    • Werd wel gebruikt voor lokale allegaren, maar werd ook als eindproduct naar het binnenland verhandeld
      • We vermoeden een rol van het leger 🡪 miss zelfs een direct toezicht erop of directe betrokkenheid.
      • Te zien in een aantal inscripties verspreid over het ganse West Romeinse rijk.
        • Aanwijzing op Stele 🡪 het woord salaris komt wellicht ook van de militaire geschiedenis.
  • In Tongeren zien we ook zouthandelaars
    • Waren actief in steden zoals Tongeren
    • Vergaarden een grote rijkdom 🡪 is ook te zien aan de verschillende votief gaven.
  • Zoet: heel belangrijk economisch product.

Landschapsbeheer in de Romeinse periode

  • Proberen van de vernatting onder controle te houden.
  • Je ziet langwerpige patronen/insnijdingen door het veenlandschap.
  • Men gaat aanzienlijke gebieden draineren.
    • Is een normale reactie
  • De gebieden achter de kustoppervlakte zijn wss de zones waar de veenlandschappen het langst aan het opp zijn gebleven.
  • Veen is organisch materialen begint te oxideren
    • Kustvlakte word gedraineerd.
    • Romeinen zijn zelf verantwoordelijk.
  • Als gezien in stene en cerooskerken.
    • Men gaat beginnen met het bouwen van dijken.
  • Dijk Raversijde
    • 15e-eeuws vissersdorp dat grondig is opgegraven;
      • Daaronder Middeleeuwse schorre oppervlak
      • Nog dieper gaan graven? 🡪 kom je op het Romeinse oppervlak.
    • Romeinse dijk
      • 3 veenbanken die ertegen zijn aangelegd.
      • De dijk is rechtlijnig vastgesteld.
      • Heeft een lengte van meer dan 100m.
      • Aanwijzingen dat er een gelijkaardige structuur dwars onder de duinen gelegen zou hebben tot aan de zee.
      • Het feit dat zo’n dijk zeewerend kan zijn, maar ook als droge weg gebruikt kan worden
        • Ook door aanwezigheid van schelplaagjes.
        • Wat beschermde men dan aan de andere kant?
      • Aangelegd in de 2e E na christus.
    • Voor een groot deel een natuurlijke opbouw van mariene elementen;

Late 3e-6e E bewoningshiaat

  • Past in een breder kader
    • We hebben een kritisch moment in het Romeinse Rijk.
    • Een demografische neerval rond 270 nC.
    • Er zijn overal grote bevolkingshiaten merkbaar, ook bevolkingsverschuivingen.
    • Verlaten van kustzones van N-Frankrijk tot Denemarken.
  • Er komt plots een heel nieuw type aardewerk binnen
    • Geïnterpreteerd als een nieuwe bevolkingsgroep die binnenkomt op een plek die lange tijd verlaten was.
    • Miss dat dit wel een lens is op hetgeen gebeurde in een veel bredere context met wat er gebeurde.
  • Een heel moeilijk zichtbare periode.
    • We moeten ook wel hier en daar rekening houden met het feit dat er continuïteit geweest kan zijn.
  • Een bewoningshiaat is altijd heel moeilijk aan te tonen.
  • Dit is de periode waarin kleilandschap lijkt over te nemen, bijna overal worden mariene sedimenten afgezet.
    • Heeft te maken met de natuurlijke dynamiek
    • Ook de invloed van de Romeinen heeft hier invloed op gehad
      • Samenduwen van het water in smalle zone’s.
      • Grootschalige drainagegrachten.
  • Het moment dat je een dijk bouwt en er geen zeewater meer overspoelt, krijg je ook een relatieve verlaging van het landschap
    • Er wordt geen sediment meer afgezet.
    • Ook een probleem gebleken in de late ME.
  • Je maakt je landschap wanneer je gaat ingrijpen enkel kwetsbaarder
    • Het moment waarop de Rom. economie gaat instorten → er is geen nood meer om het landschap verder te onderhouden.
      • Het landschap betaalt dan de prijs van de eerdere ingrepen.
  • We zien wel mogelijkheid van continuïteit op centrale locaties ook al is het vaak moeilijk zichtbaar.
  • Op de terpen kunnen we ons hypothetisch voorstellen dat de kerk in het midden stond en hier wat gezamenlijke ruimte was
  • Gebied waarin de bewoning toch dichter werd.

Landschap

  • Merovingische tijd
    • Dichte bewoning op de rand van de zandstreek (en op de duinengordel?)
    • Getijdengebied hoogt geleidelijk op en wordt opnieuw in gebruik genomen door de mens.
  • Karolingische tijd
    • Trend zet zich door
    • Schorren intensiever gebruikt en bewoond
  • Post-Karolingische tijd
    • Begin van bedijking en inname van nog-niet opgeslibde schorren
    • Kerngebied van het graafschap Vlaanderen.
  • Bewoning op de rand van de kustvlakte
    • Romeins fort Oudenburg:
      • VME bewoning; zwarte laag; municipium Flandrense?
        • Maar: Geen archeologische aanwijzingen voor centraliteit
      • Nederzettingen lands de Zandstraat (Romeinse weg Oudenburg-Brugge
  • Bewoning in de kustvlakte
    • Vlaknederzettingen en terpen.
  • Visvangst is nog iets waar we heel weinig sporen van zien tot in de LME.

Soms kleine vissen, maar niet meer info.
Aanlegplaatsen

Noordzeehandel in de 5e -7e E

  • De Panne/Bray-Dunes
    • Grafveld, (5e-7e/8e eeuw)
    • Continuïteit van menselijke activiteit op de duingordel.
      • Elders geërodeerd.
  • Vanaf de 6e E krijg je er activiteit 🡪 vooral begraving
  • Siatta’s wijzen op een klein handelsplaatsje
  • Nederzettingen lang de Zandstraat.
    • Ook hier zien we quasi continuïteit tussen Oudenburg en Brugge
    • “lintbebouwing”
  • In de kustvlakte zelf: opgravingen van nederzettingen zijn vrij schaars.
    • Toch in recente jaren enkele opgravingen.
    • Licht ingegraven plaggenhutten
      • Eigen woontraditie.
    • Gemengde landbouw 🡪 grondwater wordt zoeter.
  • Economische belang van wolproductie is heel duidelijk uit de weinige opgravingen die er zijn geweest.
  • Leffine-Oude Werf: 7e-11e Eeuw.
    • Een schapenboerderij op een terp
    • Een kleine boerderij.
      • 1 huishouden leefde hier.
    • Glas terug gevonden 🡪 wijst op een zekere welstand.
  • Schapen 🡪 geslacht voor vlees, wol en lammeren vel.
    • Grazen vooral in de zoutwinnende gebieden.

Landschap

Status en nederzettingen op het plateau van Izenberge

  • Gouden ring uit Vinkem, midden 6e-midden 7e Eeuw
    • Was dit een grafgift?
    • Aanwijzing voor Frankisch elitenetwerk?
    • Rijke domeincentra op het plateau?
      • Plaatsnamen: Leisele, Alveringem, Wulveringem, Vinkem, Etc.
  • We zien hoe men langs de heulruggen de kustvlakte gaat innemen.
    • Hier vinden we ook de meeste voorwerpen.
  • Tegen het einde van 9e E verschijnt Veurne.
  • Naarmate het beschikbaar wordt gaat men zich op de geulen vestigen
    • Maar waarschijnlijk zit er ook een belangrijke drijfveer achter om de toegang tot het water te volgen.
    • Men moet dieper in de kustvlakte gaan doordringen om de toegang tot handelsnetwerken te onderhouden;

Discussie

  • Aardewerk 6e-8e E
    • Magering met organisch materiaal
  • Huisarchitectuur: duidelijk verschil met Scheldevallei.
    • Opnieuw de connecties te zien met het Noordzeegebied.
  • Transformaties in de 8e-9e E
    • Aardewerk:
      • Midden 8e E: regionale tradities vervanging door zandgemagerd aardewerk
      • Introductie kogelpot.
    • Huisarchitectuur
      • 9e eeuw: introductie van gebogen wanden
      • 10e-11e eeuw: drieschepige gebouwen op zware palen
    • Culturele heroriëntatie en homogenisering
    • Maar niet het einde van de Noordzeecultuur.

Bedijking

  • Kustvlakte sluit zich definitief.
  • In de 9e e zit je nog altijd in het verhaal van vrije boeren die in een openkustvlakte wonen
    • Tegen de 12e E zit je in een quasi volledig bedijkt gebied dat gedraineerd wordt, dat verzoet word
    • Het gebied staat onder de invloed van de Graaf van Vlaanderen.
      • Tegen de vroege 10e E een kerk en grafelijke residentie in de ringwalburg in Veurne
      • Wellicht dienend om hier de extractie te gaan controleren.
  • Bedijking: sluiten van landschap
    • Is een proces dat we hier en daar relatief kennen.
    • Vroegste fase: ringdijken.
      • Hier dan een feodaal centrumpje dat ontstaat met een heer.
    • Geuldijken
    • Afdamming geulen
    • Zeedijk

Identiteit

Paardentuig

  • We zien ook in de feodale fase dat de macht van de feodale heer wordt uitgebouwd.
  • Er verschijnen bij de metaaldetectie ruitertuig
    • Decoratieve elementen van ruitertuig.
  • Er verschijnt een groep van vrije ruiters 🡪 waren niets verplicht aan de heer.
    • Konden wel worden opgeroepen om te gaan vechten in het leger.
  • Status is te zien in klederdracht
    • Men ging zich op dezelfde wijze stijlen.

Karolingische stijl rond de Noordzee

  • Vondsten in de 9e -eeuwse Karolingische stijl, ook rond de Noordzee.
  • Mannelijkheid/statusvertoon van krijgers richt zich op de dominante macht,
    • Hier wordt de mode voor bepaald.

‘sluiten’ van het kustlandschap

  • Romeinse tijd en VME: amper tot geen visvangst.
  • Visvangst
    • Pas vanaf de 10e E en zeker vanaf de 11e 12e E zien we er een expansie in
    • Op industriële schaal vis gaan vangen in de Noordzee en Noord-Atlantische oceaan.
      • Heeft te maken met het ontstaan van de steden waar de mensen niet meer zelf aan landbouw doet en moet bevoorraad worden.
  • In Engeland spreekt men van een Fish Event Horizon
  • In Vlaanderen zien we een gelijkaardig patroon
    • Men gaat beginnen vissen met netten.
  • Ook historisch weten we dat de graven van Vlaanderen de vismarkten controleren.
  • Walraversijde
    • 15e -eeuwse fase van Vissersdorp opgegraven.
    • >100 huizen, planmatige aanleg
    • Stenen huizen en erg grote kapel
    • Wijst op de welstellendheid van de bewoners.
      • Zijn de “nakomelingen” van de schapenboeren.
      • Zijn in staat om los van de maatschappelijke structuur van het binnenland een zekere rijkdom op te bouwen.
  • Archeologie van een maritieme levensstijl
    • Visserij: vishaken, drijvers en zinkers, boetnaalden, rookoven, haringtonnen, speelgoedbootje etc.
    • Veenwinning voor zoutproductie als bijkomende activiteit?
    • Akkerbouw 🡪 vrouwen activiteit.
      • Landbouw als een soort bijverdiensten.
      • Door het ontbreken van seizen.
  • Rol van geweld
    • Stenen geschutskogels, klotendolk, tuimelaars.
    • Vissers werden ook ingezet als militaire zeemacht.
  • Materiële cultuur:
    • Zekere welvaart en toegang tot exclusieve handelsgoederen
      • Geletterdheid
      • Prestigieuze importgoederen, bv glas en maiolica.
    • Eerder uitzonderlijke goederen: kwik, kurk, ivoor
    • Geraakten hier aan door bijvoorbeeld strandjutten.

Besluit

  • Kustgebied als casus voor bredere fenomenen en ontwikkelingen in de Romeinse en middeleeuwse archeologie van NW-Europa
    • Landschap, beheer en ontginning
    • Economie en specialisatie
      • Door steden die nood hebben aan aanvoer van voedsel.
    • Nederzettingen
    • Handel
    • Communities of practice
    • Identiteit en prestige
  • Maar ook met eigenheid:
    • Specifiek landschap: uitdagingen, aangepaste leefwijzen en ingrepen in het landschap
    • Geconnecteerde kustgemeenschappen
    • Maritieme maatschappij als ‘anti-hegemonisch’
      • Kustmaatschappijen door hun landschap dat deze vaak een zekere mate van vrijheid kunnen behouden.