មេរៀនស្តីពីជំងឺស្រទាប់ក្នុងនៃស្បូន (Endometriosis Study Notes)

និយមន័យនៃជំងឺស្រទាប់ក្នុងនៃស្បូន (Definition of Endometriosis)

• និយមន័យទូទៅ (General Definition):     * ជំងឺស្រទាប់ក្នុងនៃស្បូន (Endometriosis) គឺជាការតាំងនៅខុសប្រក្រតី (Ectopic locations) នៅខាងក្រៅប្រហោងស្បូន (Outside of the uterine cavity) នៃជាលិកាស្រទាប់ក្នុងស្បូន (Endometrium tissue)។     * ជាលិកា endometrium ដែលនៅខុសកន្លែងទាំងនោះមានលក្ខណៈ រូបរាង និងមុខងារដូចទៅនឹងជាលិកាស្រទាប់ក្នុងនៃស្បូនធម្មតាដែរ។     * ជំងឺនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជំងឺនៃប្រព័ន្ធអ័រម៉ូន និងប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ (Hormonal and immune system disease)។

ទីតាំងដែលអាចកើតមានជំងឺ (Possible Locations of Endometriosis)

• នៅក្នុងសរីរាង្គបន្តពូជ និងតំបន់អាងត្រគាក:     * នៅក្នុងស្រទាប់សាច់ដុំស្បូន ដែលគេហៅថា Adenomyosis។     * នៅក្នុងអាងត្រគាក (Peritoneum)។     * លើសរសៃចងស្បូន (Ligaments) ដូចជា Broad ligament ឬ Round ligament។     * នៅលើដៃស្បូន (Fallopian tubes) និងក្រពេញអូវែ (Ovaries)។

• សរីរាង្គក្នុងពោះ និងកន្លែងផ្សេងៗ:     * ពោះវៀន (Intestines) រួមមាន ក្រសាល់គូថ (Rectum) និង ស៊ីកម៉ូអ៊ីត (Sigmoid)។     * ប្លោកនោម (Bladder) និងបំពង់បង្ហូរទឹកនោម (Ureters)។     * ទីតាំងផ្សេងទៀតដែលកម្រជួប៖ សួត (Lungs) និង ស្រោមសួត (Pleura)។

• ទីតាំងដោយសារការប៉ះទង្គិច ឬការវះកាត់:     * នៅលើមាត់ស្បូន (Cervix)។     * នៅលើប៉េរីណេ (Perineal) និងនៅត្រង់ស្នាមរបួសដេរទ្វារមាស (Episiotomy scar) ដែលបណ្តាលមកពីការដាច់រហែកក្នុងពេលសម្រាលកូន។

រោគបង្ក និងយន្តការនៃជំងឺ (Pathogenesis)

• ការហូរត្រឡប់នៃឈាមរដូវ (Retrograde menstruation):     * កោសិកាស្រទាប់ក្នុងស្បូន (Endometrial cells) ហូរច្រាលតាមដៃស្បូនចូលទៅក្នុងប្រហោងអាងត្រគាក (Pelvic cavity) នៅពេលមករដូវ។     * កោសិកាទាំងនោះទៅតាំងនៅ និងតោងជាប់លើសរីរាង្គនានាក្នុងពោះ ជាពិសេសនៅតំបន់អាងត្រគាក រួចក៏រីកលូតលាស់ក្រាស់ទៅៗ និងមានឈាមចេញនៅអំឡុងពេលមករដូវ ជំនួសឱ្យការធ្លាក់ចេញមកក្រៅតាមផ្លូវធម្មតា។

• ការលូតលាស់នៃកោសិកាអំប្រ៊ីយ៉ុង (Embryonic cell growth):     * កោសិកាដែលស្រោបក្នុងពោះ និងអាងត្រគាកមានប្រភពចេញពីកោសិកាអំប្រ៊ីយ៉ុង។     * នៅពេលដែលតំបន់តូចៗនៃស្រទាប់ពោះប្រែជាជាលិកាស្រទាប់ក្នុងស្បូន វានឹងបង្កឱ្យមានជំងឺ endometriosis។

• ការដុះសាច់នៅត្រង់ស្នាមវះកាត់ (Surgical scar implantation):     * ក្រោយការវះកាត់ដូចជា ការកាត់ស្បូន (Hysterectomy) ឬការវះកាត់សម្រាលកូន (C-section) កោសិកា endometrium អាចទៅតោងជាប់នឹងស្នាមវះកាត់នោះ។

• ការដឹកជញ្ជូនកោសិកា (Endometrial cells transport):     * ប្រព័ន្ធសរសៃឈាម (Blood vessels) ឬប្រព័ន្ធទឹករងៃ (Lymphatic system) អាចដឹកជញ្ជូនកោសិកា endometrium ទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗទៀតនៃរាងកាយ។     * យន្តការនេះពន្យល់ពីការកើតមាន endometriosis នៅទីតាំងឆ្ងាយៗដូចជា សួត ឬស្រោមសួត។

• បញ្ហាប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ (Immune system disorder):     * ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំមានបញ្ហាមិនអាចសម្គាល់ និងកម្ទេចជាលិកាស្រទាប់ក្នុងស្បូនដែលដុះនៅក្រៅស្បូនបាន។

មូលហេតុ និងកត្តាដែលទាក់ទងនឹង Adenomyosis (Etiology)

• មូលហេតុនៃការកើត Adenomyosis:     * កើតឡើងដោយសារការជ្រៀតចូលនៃកោសិកា endometrium ទៅក្នុងស្រទាប់សាច់ដុំស្បូន បង្កើតបានជាកូនថង់តូចៗបង្កប់ក្នុងសាច់ដុំ។     * កូនថង់ទាំងនោះខ្លះមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រហោងស្បូន និងខ្លះទៀតមិនមានទំនាក់ទំនងទេ (Endometriosis បិទជិត)។

• កត្តាជម្រុញ:     * ការលូកបករីកកម្ទេចសុក (Removal of placenta fragment)។     * ការកោសសម្អាតស្បូន (Curettage)។     * ការកាត់ដុំសាច់ស្បូន (Myomectomy)។

• កត្តាស្ទះផ្លូវហូរនៃឈាមរដូវ:     * វត្តមានរបាំងរារាំងការហូរឈាមរដូវចេញមកក្រៅ ដូចជាករណីដាច់សន្ទះព្រហ្មចារីមិនធ្លាយ (Imperforate hymen) ឬការស្ទះនៅត្រង់តំបន់ Isthmus នៃស្បូននៅថ្ងៃដំបូងនៃការមករដូវ។

ការវិវត្តន៍ និងការឆ្លើយតបនឹងអ័រម៉ូន (Evolution and Hormonal Response)

• ឥទ្ធិពលអ័រម៉ូន:     * ជាលិកា endometrium ដែលនៅខុសកន្លែង (Ectopic) ទទួលរងការរំញោចពីអ័រម៉ូន Estrogen និង Progesterone ដូចជាលិកាក្នុងស្បូនដែរ។     * វាលូតលាស់ដោយសារ Estrogen និងទ្រទ្រង់ដោយ Progesterone រួចនឹងរបកធ្លាក់ចុះនៅចុងវដ្តរដូវ។

• ការកកើតដុំគីស:     * ក្នុងករណី endometriosis បិទជិត វានឹងបង្កើតជាដុំគីស (Cyst) ដែលមានទឹកពណ៌សូកូឡានៅខាងក្នុង (Chocolate cyst) ជាពិសេសនៅលើក្រពេញអូវែ (Ovary)។

• ប្រតិកម្មរលាក និងផលវិបាក:     * ការឆ្លើយតបនឹងអ័រម៉ូនមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅបានពេញលេញទេ ដោយសារពុំមានប្រព័ន្ធសរសៃឈាមគ្រប់គ្រាន់ និងមានការហ៊ុមព័ទ្ធដោយប្រតិកម្មរលាក។     * ការរលាកបណ្តាលឱ្យមានការប្រែក្លាយជាសាច់ក្រិន និងសំលាក (Fibrosis and scarring) ដែលនាំឱ្យមានផលវិបាកដូចជា៖         * ការស្ទះបំពង់បង្ហូរទឹកនោម នាំឱ្យមានជម្ងឺហើមតម្រងនោម (Hydronephrosis)។         * ការស្ទះក្នុងពោះវៀនតូច។         * ការជ្រៀតចូលនៃសាច់ក្រិនទៅក្នុងវ៉ាហ្សាង (Vagina) និងក្រសាល់គូថ (Rectum)។         * ការបាត់បង់ Plan of cleavage ដែលធ្វើឱ្យមានការលំបាកខ្លាំងដល់ការវះកាត់។

រោគវិនិច្ឆ័យ និងរោគសញ្ញា (Diagnosis and Symptoms)

• លក្ខណៈទូទៅរបស់អ្នកជំងឺ:     * ច្រើនកើតលើស្ត្រីក្នុងវ័យបន្តពូជ។     * ស្ត្រីនៅលីវ ឬស្ត្រីដែលពុំទាន់មានកូន។     * ស្ត្រីមកពិគ្រោះដោយសារបញ្ហាមិនអាចមានកូន (Infertility)។

• រោគសញ្ញាឈឺចាប់ (Pain):     * ឈឺចាប់ក្នុងអាងត្រគាក៖ កាន់តែខ្លាំងនៅពេលមករដូវ និងធូរស្រាលក្រោយចប់រដូវ។     * ឈឺក្នុងអាងត្រគាករ៉ាំរ៉ៃ (Chronic pelvic pain)។     * ឈឺចាប់ពេលមករដូវ (Dysmenorrhea)៖ ជាមូលហេតុញឹកញាប់នៃ secondary dysmenorrhea។     * ឈឺចាប់ពេលរួមភេទ (Dyspareunia)។     * នោមឈឺ (Dysuria)។

• ការធ្លាក់ឈាម (Hemorrhage) - កម្រជួប:     * ការធ្លាក់ឈាមរដូវច្រើន (Menorrhagia)។     * ការធ្លាក់ឈាមក្រៅពីពេលមករដូវ (Metrorrhagia)។

• បញ្ហាអសមត្ថភាពបន្តពូជ (Sterility/Infertility):     * កើតមានញឹកញាប់ ជាពិសេសនៅពេលមាន Dysmenorrhea រួមជាមួយ Sterility។     * មូលហេតុ៖ ស្ទះបំពង់ដៃស្បូន, បាត់បង់ចលនាដៃស្បូន, មិនមានការធ្លាក់មេជីវិត (Anovulation), ឬការស្អិតជាប់រវាងដៃស្បូន និងអូវែ។

ការពិនិត្យ និងការធ្វើតេស្តមន្ទីរពិសោធន៍ (Examination and Paraclinic)

• ការពិនិត្យគ្លីនិក (Clinical Examination):     * ការបាត់បង់ចលនានៃស្បូន។     * សាច់នៅចន្លោះទ្វារមាស និងក្រសាល់គូថឡើងក្រាស់។     * ដុំដៃស្បូនពុំសូវមានចលនា។     * ឃើញមានដុំតូចៗពណ៌ស្វាយនៅលើប៉េរីណេ។

• ការពិនិត្យបច្ចេកទេស (Paraclinic):     * Hysterosalpingography (HSG)៖ បង្ហាញរូបភាពដំបៅ ឬការរីកដុះដាលនៅត្រង់បំពង់ដៃស្បូន (Image en écheveau)។     * អេកូសាស្ត្រ (Echography)។     * ការឆ្លុះមើលក្នុងពោះ (Laparoscopic surgery) ដើម្បីពិនិត្យមើលផ្ទាល់។

ការព្យាបាល (Treatment)

• គោលបំណង: បញ្ឈប់ការធ្លាក់មេជីវិត (Ovulation) និងបញ្ឈប់ការមករដូវ។

• ការព្យាបាលតាមរយៈថ្នាំអ័រម៉ូន:     * ប្រើថ្នាំប្រភេទ Oestro-progestatifs ឬ synthetic progestatifs (ដូចជា Lutometrodiol, Orgametril, Norluten, Surgestone, Lutenyl)។     * រយៈពេលប្រើប្រាស់៖ $3$ ខែសម្រាប់ទម្រង់ស្រាល និង $6$ ខែសម្រាប់ទម្រង់ធ្ងន់ធ្ងរ។     * ថ្នាំ Danazol (Danatrol)៖ កម្រិតពី $400$ ទៅ $600\,mg/\text{ថ្ងៃ}$។

• ការព្យាបាលការឈឺចាប់ (Pain Management):     * Diclofenac (Voltarene)៖ កម្រិត $50\,mg$ ចំនួន $3$ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ។     * Acide mefenamique (Ponstan)៖ កម្រិត $500\,mg$ ចំនួន $3$ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ។     * Ibuprofen៖ កម្រិត $400\,mg$ ចំនួន $3$ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ។

• ការព្យាបាលដោយការវះកាត់ (Surgical Treatment):     * គោលបំណងគ្របដណ្តប់គឺរក្សាមុខងារបន្តពូជ ជាពិសេសស្ត្រីវ័យក្មេង។     * ការបកស្រទាប់ស្អិត។     * ការព្យាបាលដុំគីស៖ Cystectomy តាមរយៈការវះបើកពោះ (Laparotomy) ឬការវះចោះ (Coelioscopy) ក្នុងករណីគីសធំ។     * ការកាត់ដៃស្បូនម្ខាងចោល (Annexectomy unilaterale) ក្នុងករណីមាន endometriosis តែម្ខាង។     * ការកាត់តដៃស្បូនឡើងវិញ (Anastomose tubo-tubal) ក្នុងករណីមានការស្ទះបំពង់តែស្បូន។

ការព្យាករណ៍ (Prognosis)

• ប្រហែលជាពាក់កណ្តាល ($50\%$) នៃស្ត្រីដែលមានជំងឺ Endometriosis នឹងមានការបាត់បង់សមត្ថភាពបន្តពូជ (Sterility)។

• នៅពេលស្ត្រីឈានចូលដល់វ័យអស់រដូវ (Menopause) ជំងឺ Endometriosis នឹងបញ្ឈប់ការវិវត្តន៍។