SYSTEMATYKA ĆWICZEŃ, METODY PIONIZACJI, ERGONOMIA PRACY

Kinezyterapia

• leczenie ruchem, wykorzystuje ćwiczenia prowadzone indywidualne z pacjentem lub w formie grupowej

• cele: poprawienie miejscowego i ogólnego stanu narządu ruchu, korygowanie wadliwej postawy ciała, nieprawidłowych nawyków ruchowych, pobudzenie uk. nerwowego, przeciwdziałanie następstwom długotrwałego unieruchomienia itp.

• przeciwwskazania: ostre stany zapalne stawów, stany zapalne żył i tkanek okołostawowych, złamania, stany po zwichnięciach oraz stany pourazowe, naruszenie ciągłości skóry oraz tkanek miękkich, bóle podczas ćwiczeń, stan po nakłuciu dolędźwiowym i tomografii z kontrastem, temp. 38 stopni, ciśnienie rozkurczowe przekraczające 100

• systematyka: działanie ogólne (ćw. w wodzie, ogólnokondycyjne, gimnastyka poranna, sport inwalidów), miejscowe (bierne, czynno-bierne, samowspomagane, czynne wolne itp.)

Ćwiczenia bierne właściwe

• wskazania: siła mięśniowa 0 i 1, porażenia i niedowłady mięśni zarówno wiotkie jak i spastyczne, stan po długotrwałym unieruchomieniu kończyny, zła trofika tkanek miękkich, u pacjentów u których ruch czynny jest przeciwwskazaniem

• cele: zmiana ruchu biernego na czynny, utrzymanie sprawności składowych narządu ruchu, utrzymanie krążenia krwi i chłonki, fizjologiczne wspomaganie działania mechanizmu „pompy mięśniowej”, poprawa trofiki tkanek obwodowych, oddziaływanie na OUN przez uaktywnienie torowania czucia proprioceptywnego, pobudzenie czucia eksteroceptywnego, oddziaływanie ideomotoryczne – zachowanie pamięci ruchowej

• metodyka: pozycja wyjściowa –„izolowana” (siedząca lub leżąca), stabilizacja odcinka bliższego stawu, ruch w pełnym istniejącym zakresie lub do granicy bólu, tempo wolne i rytmiczne: pw, ruch, powrót do pw, odpoczynek, głośne komendy, wyliczanie powtórzeń, ilość powtórzeń – ok 30-50 w każdym stawie, od mniejszych do większych stawów (wyjątek - udary)

• przeciwwskazania: kończyny, w których zdiagnozowano zakrzepowe zapalenie żył głębokich, ostre stany zapalne stawów i tkanek okołostawowych, brak pełnego zrostu kości po złamaniu, znacznie podwyższona temperatura ciała, ciężki ogólny stan chorego

Ćwiczenia czynno-bierne

• wskazania: siła mięśniowa minimum 1, stany po chirurgicznych zabiegach rekonstrukcyjnych głównie w obrębie narządu ruchu, stany po unieruchomieniu w opatrunkach gipsowych, choroby gośćcowe, reumatoidalne, unieruchomienie kończyn za pomocą wyciągów, stany atrofii tkankowej, oparzenia, inne zabiegi operacyjne niekoniecznie w obrębie narządu ruchu (np. po mastektomii)

• przeciwwskazania: czynne procesy zapalne, świeże blizny lub rany, stany wymagające bezwzględnego unieruchomienia np. zwichnięcia, złamania

• metodyka: ruchy w stawach pacjenta wykonuje fizjoterapeuta, zadaniem pacjenta jest rozluźnienie nadmiernie napiętych mięśni, ruch prowadzony w niepełnym zakresie, płynnie we właściwej płaszczyźnie i wokół fizjologicznej osi stawu, do granicy bólu a nawet lekko ją przekraczamy, liczba powtórzeń indywidualna dla każdego pacjenta (optymalne 3-5 serii po 10 powtórzeń, przerwa między seriami 30s), w czasie przerwy między seriami wykonywać należy masaż, potrząsania, wibrację, ewentualnie po zabiegach fizykoterapeutycznych lub pod osłoną leku

Ćwiczenia wspomagane

• siła mm.: +1 i -2 → wspomaganie w warunkach odciążenia, +2 i -3 → wbrew sile ciężkości

• wskazania: uszkodzenia centralnego OUN (hemiplegia, paraplegie), uszkodzenia nerwów obwodowych, stany pourazowe, ograniczenia ruchu pochodzenia mięśniowego lub torebkowo-więzadłowego

• cele: utrzymanie/zwiększenie zakresów ruchu w stawach, zwiększenie siły mm., poprawa trofiki przez zwiększenie efektywności działania „pompy mięśniowej”, zapobieganie niekorzystnym zmianom wynikającym z bezruchu, pamięć ruchowa, oddziaływanie psychoterapeutyczne - samodzielność

Ćwiczenia samowspomagane

• charakter bezpośredni (ręka ćwiczy rękę), pośredni (bloczek, laska, rowerek)

• istotne jest zaangażowanie w poprawę stanu swojego zdrowia

Ćwiczenia czynne w odciążeniu

• siła mięśniowa 2→ podwieszenie osiowe, 1+ do 2+ → podwieszenie pozaosiowe (wahadłowe)

• cele: przeciwdziałanie zanikom mięśniowym, odżywianie chrząstki stawowej, uzyskanie przyrostu siły mięśniowej do wartości umożliwiających swobodne poruszanie kończyną lub jej częścią (doprowadzenie jej do poziomu na 3 wg. Lovetta), utrzymanie/ zwiększenie zakresu ruchów w stawach

• wskazania: niepełny zrost kostny, choroba zwyrodnieniowa stawów, stan po urazach i złamaniach, stany po alloplastyce stawów, stany chorobowe przebiegające z dużymi dolegliwościami bólowymi, niedowłady i porażenia

Ćwiczenia czynne w odciążeniu z oporem

• siła mięśniowa +2 do -3

• cele: uzyskanie przyrostu siły mięśniowej osłabionych grup mięśniowych, wzmożenie torowania proprioceptywnego

• wskazania: osłabienie siły mięśniowej

• zasada doboru obciążeń : obciążenie w ćwiczeniach czynnych z oporem powinno być stopniowane, nie przekraczając swojej wartości ciężaru odcinka ćwiczonego (współczynnik Browna-Fischera → udział w ciężarze całego ciała w %)

Ćwiczenia czynne wolne

• są to ruchy wykonywane samodzielnie z pokonaniem jedynie ciężaru ćwiczonego odcinka ciała

• w systematyce ćwiczeń w kulturze fizycznej odpowiadają ćwiczeniom kształtującym na lekcjach dzieci i młodzieży

• w pracy z pacjentami stosuje się je u osób w trzecim okresie życia, nie są zbyt obciążające, ale istotne do utrzymania sprawności

• wskazania: siła mm minimum 3, osłabienie siły mięśniowej, ograniczenia zakresu ruchomości, wzmożone spoczynkowe napięcie mięśni, zaburzenia koordynacji nerwowo-mięśniowej

• cele: zwiększenie siły i wytrzymałości określonej grupy mięśniowej, utrzymanie i zwiększenie zakresów ruchu w stawach, poprawa koordynacji ruchowej, likwidacja wzmożonego spoczynkowego napięcia mięśni powstałego wskutek zmęczenia ćwiczeniami albo w obawie przed pojawieniem się bólu

Ćwiczenia czynne z oporem

• cel → przyrost siły: stosuje się maksymalny opór do aktualnej siły mięśni, liczba powtórzeń – niewielka, tempo ćwiczeń – wolne

• cel → zwiększenie wytrzymałości mięśniowej: znacznie mniejszy opór (około 50% aktualnego oporu maksymalnego), liczba powtórzeń – dużo większa, tempo ćwiczeń – szybkie

Ćwiczenia z oporem progresywnym

Metoda de Lorme i Watkins

• oparta na skurczu izotonicznym

• czas przerwy między seriami – około 2 minut

• liczba dni treningowych w tygodniu – 4

• wielkość maksymalnego ciężaru określa się co tydzień

1. seria – 50% maksymalnego ciężaru – 10 powtórzeń

2. seria – 75% maksymalnego ciężaru – 10 powtórzeń

3. seria – 100% maksymalnego ciężaru – 10 powtórzeń

Metoda McQueena

• metoda obciążeń submaksymalnych

• 4 serie po 10 powtórzeń z obciążeniem submaksymalnym umożliwiające wykonanie wszystkich powtórzeń w pełnym zakresie

• jeżeli pacjent jednorazowo pokonuje opór 10 kg to powinien wykonać 10 powtórzeń z obciążeniem 9 kg (90%)

• po wykonaniu skurczu należy wyraźnie zaznaczyć wykonanie ruchu w pełnym zakresie utrzymując położenie przez 2-3 s.

• czas przerwy między seriami – około 2 minut

• ilość dni treningowych w tygodniu – 3

Ćwiczenia bierne redresyjne

• cele: zniesienie ograniczenia zakresu ruchów w stawie spowodowanego przykurczem tkanek miękkich, uzyskanie pełnej biernej ruchomości w stawie

• wskazania: przykurcze tkanek miękkich

• metodyka: przygotowanie, chwyt, trakcja, redresja, utrwalenie

Ćwiczenia izometryczne

• osłabienie siły mięśniowej, siła mm. 1

• cele: przeciwdziałanie zanikom mięśniowym, uzyskanie przyrosty masy i siły mięśni, utrzymanie aktywności mięśni w obrębie unieruchomionych odcinków ciała

• wskazania: unieruchomienia, proste zaniki mięśni, przypadki w których ruch w stawach nie jest wskazany

• metodyka: 

  • czas trwania skurczu izometrycznego – około 5 sekund, czas odpoczynku pomiędzy kolejnymi skurczami – 10 sekund

  • okres odpoczynku mięśnia po pracy statycznej mięśnia musi być dłuższy aby zapewnić dostateczne jego ukrwienie, które jest znacznie upośledzone w czasie skurczu izometrycznego

Liczba powtórzeń od 6 – 10

Ćwiczenia synergistyczne

• warunki przerzutu kontralateralnego: ćwiczenia powinny obejmować możliwie największą liczbę zespołów dynamicznych, które mają odpowiadać za przerzut, muszą być wykonywane z max. oporami, muszą być wykonywane do pełnego zmęczenia

• synergizmy względne: tworzą się na bazie łuków odruchowych i są osobniczo odmienne; określamy je na podstawie badania elektromiograficznego - badania elektromiograficzne pozwalają określić, które ruchy wykonane z oporem w odległym stawie wywołują stan największego napięcia w interesującym nas zespole dynamicznym; są nietrwałe i utrzymują się około 14 dni

Ćwiczenia oddechowe

• należą do podstawowych ćwiczeń w kinezyterapii, ponieważ sprawność układu oddechowego ma decydujący wpływ na prawidłowe funkcjonowanie wszystkich układów naszego organizmu

• wchodzą w skład niemalże wszystkich programów usprawniania leczniczego

• cele: nauczenie prawidłowego oddychania (tory oddechowe, ćwiczenia wdechu wydechu), zwiększenie wydolności narządu oddechowego, uzyskanie prawidłowego rozwoju klatki piersiowej

• wskazania: podczas wszystkich ćwiczeń leczniczych, choroby układu oddechowego, stan przed i po zabiegach chirurgicznych, hipokinezja, akinezja

Ćwiczenia relaksacyjne

• wskazania: stany nadmiernego napięcia mięśniowego, stany bólowe, jako element wszelkich ćwiczeń leczniczych, przed rozpoczęciem i w trakcie wykonywania ćwiczeń leczniczych

• cele: możliwość świadomego i kontrolowanego, zmniejszenia napięcia mięśni

Ćwiczenia ogólnousprawniające

• wskazania: ćwiczenia te powinien wykonywać każdy chory niezależnie od ćwiczeń specjalnych dostosowanych do konkretnej dysfunkcji narządu ruchu lub choroby

• cele: utrzymanie i wzmocnienie siły mięśni, zachowanie pełnego zakresu ruchu w stawach i pełnej długości mięśni, poprawienie funkcjonowania układu krwionośnego, oddechowego i nerwowego, ćwiczenia prowadzone w oparciu o tok lekcyjny z uwzględnieniem krzywej natężenia wysiłku (część wstępna, główna i końcowa); podczas wykonywania ćwiczeń należy przestrzegać stałych faz ruchu, pozycja wyjściowa, ruch o pełnym zakresie, powrót do pozycji wyjściowej, odpoczynek

Gimnastyka poranna

• popularna forma ruchu w szpitalach i sanatoriach

• pobudza spowolnione po nocy funkcje organizmu (tętno, częstość oddechów, napięcie mięśni, perystaltyka jelit, temperatura ciała)

• mobilizuje chorego do zajęć i czynności dnia codziennego

• przeznaczona dla każdego chorego (w przypadku braku przeciwwskazań lekarza)

• ćwiczenia rozpoczynamy od ruchów w małych obwodowych stawach i stopniowo uruchamiamy większe, co wiąże się z uaktywnieniem dużych zespołów dynamicznych

• stosujemy ćwiczenia oddechowe eksponujące przeponowy tor oddychania (wpływają one na poprawę perystaltyki jelit i włączają w krwiobieg rezerwy krwi z wątroby i śledziony)

Ćwiczenia w wodzie

• polegają na wykonywaniu ćwiczeń w środowisku wodnym, które dzięki swoim właściwością (odciążenie, rozluźnienie, zmniejszenie tarcia, siła wyporu – opór lub wspomaganie) ma szerokie zastosowanie w kinezyterapii

• podział zajęć w wodzie

  • ze względu na rodzaj ćwiczeń:

1. ćwiczenia w wodzie

2. nauka pływania

• ze względu na liczbę osób ćwiczących:

1. ćwiczenia indywidualne

2. ćwiczenia zespołowe 5-7 osób

Pionizacja w łóżku

• etapy pionizacji w łóżku: 1) uniesienie głowy, 2) pozycja półsiedząca o różnym kącie nachylenia tułowia – podparty 3) siad prosty – podparty 4) siad prosty – bez podparcia 5) siad ze spuszczonymi nogami – podparty 6) siad ze spuszczonymi nogami - bez podparcia

Pionizacja z wykorzystaniem stołu pionizacyjnego

• rozpoczynając pionizację ustawia się płaszczyznę stołu pod kątem ok. 45° przez 3-5 minut

• tempo pionizacji uzależnione jest od reakcji chorego

• czas trwania pionizacji chorego na stole pionizacyjnym wynosi 15 - 30 min dziennie

• pionizację należy uważać za zakończoną, kiedy chory może przebywać w pozycji stojącej na stole ok. 1 godziny bez występowania negatywnych objawów

Etapy nauki chodzenia

• przy łóżku: naprzemienne obciążanie kończyn bez przemieszczenia, chodzenie w miejscu z odrywaniem stóp od podłoża

• poza łóżkiem: chodzenie w barierkach (poręczach), chodzenie o baloniku, chodzenie na pochylniach, chodzenie o kulach w barierkach, chodzenie o kulach poza barierkami, chodzenie po różnych podłożach i pochylniach, chodzenie po schodach - przy nauce chodu po schodach, fizjoterapeuta musi stać ZAWSZE PONIŻEJ PACJENTA, chód z pokonywaniem różnych przeszkód

Ergonomia pracy terapeuty

• ciężkie przedmioty należy podnosić, uginając kolana, a nie pochylając się i zginając kręgosłup

• podczas dźwigania należy unikać pochyleń na boki i skrętów tułowia

• obciążenie kręgosłupa powinno być symetryczne i równomierne

• podczas podnoszenia pacjenta z łóżka i wykonywania prac przy pacjencie leżącym zawsze należy mieć wyprostowany kręgosłup (w celu dodatkowego odciążenia można wykorzystać podparcie kolanem o łóżko)

• należy unikać wykonywania nagłych ruchów i szarpnięć, gdyż właśnie wtedy istnieje duże ryzyko urazu

• odległość pomiędzy przenoszonym obiektem, a pionową osią ciała powinna być jak najmniejsza (podchodź jak najbliżej pacjenta)

• wykorzystanie możliwości psychoruchowych pacjenta zmniejszy obciążenie i przyspiesza proces rehabilitacji

• podczas przemieszczania pacjenta rzut pionowy środka ciężkości musi znajdować się w czworokącie podparcia wyznaczonym przez stopy – w innym razie może dojść do utraty równowagi

• nie wolno chwytać chorego pod pachy → uszkodzenie splotu barkowego

• podczas przemieszczania, nie można pozwolić choremu chwytać terapeuty za szyję – grozi to urazem kręgosłupa szyjnego

• do podnoszenia, pchania lub ciągnięcia należy wykorzystać masę i energię kinetyczną własnego ciała

• ergonomiczne pozycje: siedząca, stojąca

• najczęściej popełniane błędy przez fizjoterapeutów: niewłaściwa pozycja robocza, niewłaściwy uchwyt, błędne nawyki ruchowe

• kręgosłup C - narażony podczas skrajnych ustawień (stałe zgięcie, rotacja, wyprost)

• kręgosłup Th - w przypadku gdy dochodzi do zaokrąglenia pleców (pochylanie się, garbienie, podtrzymywanie pacjentów)

• kręgosłup L - niekorzystne ruchy zginania tułowia szczególnie jeśli są połączone z rotacją przy wyprostowanych stawach kolanowych i biodrowych