Wykłady z Filozofii Politycznej i Liberalizmu
Informacje organizacyjne i struktura egzaminu
Prowadząca i termin: Wykład prowadzi Diana Cieśla (WFL), rozpoczęty r.
Lektury obowiązkowe i zalecane: * Isaiah Berlin – "Two Concepts of Liberty" (Dwie koncepcje wolności) – pozycja, którą warto przeczytać. * "Rozmowy z oksfordzkimi filozofami" – główna lektura kursu.
Zasady egzaminu: * Egzamin mocno opiera się na materii wykładowej. * Prowadząca prześle pytania pomocnicze, wskazujące, na które elementy "Rozmów" zwrócić szczególną uwagę. * Strona I: Część testowa (test jednokrotnego wyboru). * Strona II: kontekstów do uzupełnienia. Są to zapisy myśli lub fragmenty wypowiedzi związane z kluczowymi hasłami z wykładów. Należy wstawić nazwisko myśliciela, jego narodowość, pojęcie lub nazwę koncepcji. * Punktacja i zaliczenie: * Odpowiedź w teście: punkty. * Uzupełnienie fragmentu: punkty. * Wypowiedź (pytanie otwarte z puli pytań): punktów. * Próg zaliczeniowy: punkt. * Dodatkowe materiały: Udostępniane będą ważne rozmowy do użytku wewnętrznego.
Harmonogram i dyżury: * Kurs trwa tygodnia. * Możliwy egzamin we wczesnym terminie (prawdopodobnie w niedzielę zjazdową). * Dyżury odbywają się po uprzednim kontakcie mailowym.
Przegląd sześciu kluczowych myślicieli
Wykłady stanowią zanurzenie w myśl następujących autorów:
Karl Popper: Skupienie na racjonalizmie krytycznym i analizie totalitaryzmu.
Friedrich August von Hayek: Apologeta wolnego rynku i przeciwnik planowania centralnego.
John Rawls: Próba syntezy wolności i równości.
Isaiah Berlin: Rozróżnienie dwóch koncepcji wolności.
Joseph Raz: Myśliciel o korzeniach żydowskich, zajmujący się wolnością i wspólnotą (powiązany z Berlinem).
John Gray: Współczesny brytyjski myśliciel, sceptyk i krytyk liberalizmu.
Karl Popper – Spiskowa teoria społeczeństwa i metoda naukowa
Spiskowa teoria społeczeństwa: Popper analizuje fenomen wyjaśniania zjawisk społecznych (wojna, bezrobocie) poprzez wskazywanie na grupy interesu, które planują te zjawiska (czasem w ukryciu).
Laicyzacja przesądu: Według Poppera, myślenie spiskowe to nowoczesny odpowiednik wiary w bogów Homera. Miejsce bogów zajęli potężni ludzie lub grupy: kapitaliści lub imperialiści.
Metoda prób i błędów (the trial and error method): Zalecana przez Poppera zarówno w naukach przyrodniczych, jak i społecznych.
Kryterium demarkacyjne: Falsyfikowalność. Twierdzenie jest naukowe, jeśli można określić warunki, w których byłoby fałszywe. * Przykład: Zdanie "Bóg istnieje" nie jest bezsensownym bełkotem (jak u neopozytywistów), ale jest niefalsyfikowalne, więc nie ma charakteru naukowego.
Wiedza: To nie stan prawdy absolutnej, lecz permanentne przybliżanie się do prawdy. Prawdy nigdy nie osiągniemy, natomiast fałsz może być pewny.
Ewolucjonizm w nauce: Od ameby do Einsteina. Zarówno ameba (poprzez wysuwanie nibynóżek), jak i naukowiec testują hipotezy. Jeśli rzeczywistość stawia opór, hipoteza jest eliminowana.
Friedrich August von Hayek – Krytyka etatyzmu i negatywna selekcja kadr
"The road to sephton" (Droga do poddaństwa): Kluczowa praca analizująca zagrożenia systemów totalitarnych.
Negatywna selekcja w systemach totalitarnych: Hayek stawia pytanie, dlaczego w reżimach karierę robią jednostki mniej moralne. Nie wynika to z przypadku, lecz z natury systemu w fazie poprzedzającej totalitaryzm. * W fazie kryzysu demokracji pojawia się żądanie szybkiej akcji rządu. Największe poparcie zyskuje partia o strukturze militarnej. * Trzy powody formowania się grup z "najgorszych elementów": 1. Wykształcenie i inteligencja różnicują poglądy. Ludzie inteligentni rzadziej akceptują jeden wspólny pakiet idei (hierarchię wartości). 2. Ludzie o mętnych, nieuformowanych opiniach łatwiej ulegają emocjom i indoktrynacji. 3. Łatwiej jest zjednoczyć ludzi wokół programu negatywnego (nienawiść do wroga) niż pozytywnego. Wróg (np. Żyd u Hitlera) jest niezbędny do jedności.
Władza a wiedza: Hayek twierdzi, że im większy wzrost władzy, tym większy ubytek wiedzy u rządzącego. Autokrata traci kontakt z rzeczywistością, ponieważ sygnały od niej do niego nie docierają.
John Rawls, Isaiah Berlin i John Gray – Różne perspektywy liberalizmu
John Rawls: W "A Theory of Justice" (Teoria sprawiedliwości) dąży do połączenia wolności (ideał liberalny) z równością (ideał socjaldemokratyczny).
Isaiah Berlin: Polemizuje z metodą prób i błędów Poppera w kontekście kryzysów (np. nazizmu), które wymagają zdecydowanych rozwiązań, a nie powolnych eksperymentów.
John Gray (mizantrop): * Ludzie to zwierzęta, które same siebie zwiodły na manowce; badanie ludzkości najlepiej zacząć od zoo. * Analiza tyranii: Tyrania przynosi ulgę od "pęt zdrowia psychicznego". W demokracji ludzie mają granice (zdrowa psychika), natomiast tyrania pozwala bezkarnie wcielać w czyn agresję i nienawiść. Tyrani oferują ludziom rodzaj szczęścia płynący z upadku autorytetów.
Definicje i postawy liberalne
Jerzy Szacki: W "Liberalizmie po komunizmie" twierdzi, że definiowanie liberalizmu jest bezpłodne, bo terminy są albo arbitralne, albo zbyt szerokie.
Liberalizm jako postawa: Racjonalna, sceptyczna, eksperymentalna. Bertrand Russell twierdził, że poglądy liberała są zawsze hipotetyczne.
Liberalizm jako światopogląd (B. i M. Sobolewscy): * Wiara w postęp (empiryczny). * Indywidualizm. * Prywatna własność i ograniczenie aparatu państwowego.
Charakterystyka liberalizmu według Johna Graya: * Indywidualistyczna (prymat moralny jednostki). * Egalitarna. * Uniwersalistyczna (niezmienna natura ludzka). * Meliorystyczna (instytucje zdolne do samodoskonalenia).
Państwo jako stróż nocny: Radykalna koncepcja, od której większość współczesnych liberałów odeszła.
Wspólnota: Berlin i Joseph Raz podkreślają potrzebę przynależności. Człowiek to zoon politikon.
Koło Wiedeńskie i pozytywizm logiczny
Kontekst: Lata i XX wieku, Wiedeń. Grupa skupiona wokół Moritza Schlicka (m.in. Rudolf Carnap).
Program: * Analiza języka nauki za pomocą logiki matematycznej. * Kryterium weryfikacji: sensowne są tylko zdania potwierdzalne empirycznie. * Metafizyka jest pozbawiona sensu i powinna zostać usunięta z nauki. * Fizykalizm: Postulat sprowadzenia języka wszystkich nauk do języka fizyki (np. psychologia jako behawioryzm). * Metoda: Indukcja (od zdań obserwacyjnych/protokolarnych do ogólnych teorii).
Krytyka historycyzmu u Poppera
Historycyzm: Przekonanie o istnieniu żelaznych praw rozwoju historycznego (głównie u marksistów).
Wolność w marksizmie: Fryderyk Engels definiował wolność jako "uświadomioną konieczność" (pogodzenie się z niewolą dziejową).
Postawa "akuszerii społecznej" (Marks): Rola polegająca na skracaniu i łagodzeniu mąk porodowych nowej epoki. Jest to racjonalne przystosowanie się do nieuchronnej zmiany.
Argumenty Poppera przeciw historycyzmowi: 1. Bieg dziejów zależy od wiedzy. 2. Przyszłego rozwoju wiedzy nie da się przewidzieć metodami naukowymi. 3. Zatem przyszłości nie da się przewidzieć.
Inżynieria społeczna – Cząstkowa vs Utopijna
Popper wyróżnia dwa podejścia do reform:
Inżynieria utopijna (holistyczna): * Próba przebudowy całego społeczeństwa według jednego dużego planu. * Wymaga dużej władzy, prowadzi do buntu, na który inżynier musi pozostać głuchy.
Inżynieria cząstkowa (zalecana): * Działanie metodą małych kroków (analogia ameby). * Projektowanie i doskonalenie konkretnych instytucji. * Ciągłe śledzenie niepożądanych skutków i otwartość na krytykę ludu. * Metoda racjonalna, możliwa do zastosowania w każdych warunkach.
Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie
Społeczeństwo zamknięte (plemienne): * Związane biologicznie i magicznie, brak dylematów moralnych, panowanie tabu i rytuałów. * Przypomina organizm (głowa to wódz).
Społeczeństwo otwarte: * Oparte na racjonalnej refleksji, wolności wyboru i możliwości awansu. * Może stać się społeczeństwem abstrakcyjnym, w którym ludzie są wyizolowani i cierpią z powodu braku więzi.
Totalitaryzm jako ucieczka: Komunizm i nazizm to próby powrotu do bezpieczeństwa plemiennego (nowa szczepowość) w reakcji na izolację społeczeństwa otwartego.
Główni winowajcy (według Poppera): Heraklit, Platon, Arystoteles, Hegel, Marks. * Platon: Uważał każdą zmianę za degenerację idei. Wprowadził zasadę podporządkowania jednostki całości ("zostałeś stworzony dla całości"). * Hegel: Państwo jako pochód Boga przez świat; kult wojny jako zdrowia etycznego narodu.
Minimalistyczna koncepcja demokracji Poppera
Kluczowe pytanie: Nie "kto ma rządzić?", ale "jak zorganizować instytucje, by zapobiec szkodom wyrządzanym przez złych władców?".
Demokracja jako mechanizm: Ustrój pozwalający usunąć władców bez użycia siły (poprzez wybory).
Demokracja to rządy prawa, nie rządy ludu. Jest to aspekt formalny, który nie gwarantuje rozumu ani dobrych decyzji (te zależą od społeczeństwa), ale chroni przed tyranią.
Zagrożenie dyktaturą: Dyktatura obrabowuje człowieka z odpowiedzialności moralnej, zmuszając do milczenia lub kolaboracji.
Friedrich August von Hayek – Wolność i sprawiedliwość
Argument epistemologiczny (z rozproszonej wiedzy): Wiedza potrzebna do gospodarowania jest lokalna i subiektywna. Nie da się jej scentralizować. Tylko wolny rynek pozwala na wykorzystanie tej rozproszonej wiedzy.
Konkurencja jako procedura odkrywania: Proces, w którym dane dostosowują się do siebie, a my odkrywamy nowe możliwości.
Spontaniczny porządek (spontaneous order): Tworzy się w uczciwej konkurencji. Państwo ma jedynie tworzyć ramy prawne (legal frames).
Sprawiedliwość komutatywna vs dystrybutywna: * Hayek odrzuca sprawiedliwość dystrybutywną (podatki, odgórny podział), gdyż wymaga ona arbitralnych kryteriów. * Popiera sprawiedliwość komutatywną (rynkową) – wynagrodzenie według wartości produktu dla innych, bez względu na zasługi czy potrzeby.
Równość: Równość wobec prawa wyklucza równość materialną. Traktowanie różnych ludzi w ten sam sposób musi prowadzić do nierówności statusu.
Antykonstruktywizm: Cywilizacja to nie efekt racjonalnego planu, lecz ewolucyjnego procesu prób i błędów (tradycja brytyjska/szkocka).
Nomos: Prawdziwe prawo (true law) – ogólne i pewne reguły, pod którymi rządzi prawo, a nie ludzie.
John Rawls – Teoria sprawiedliwości
Justice as fairness: Sprawiedliwość jako bezstronność.
Położenie pierwotne (original position): Sytuacja hipotetyczna, w której strony kontraktu znajdują się za zasłoną niewiedzy. * Nie znają swojej pozycji, talentów, religii ani planu życiowego. * Są racjonalne (w sensie "księgowym").
Dwie zasady sprawiedliwości: 1. Zasada wolności: Każdy ma prawo do najszerszej podstawowej wolności (nie wolno jej poświęcać dla sprawiedliwości ekonomicznej). 2. Zasada nierówności: * Zasada różnicy (difference principle): Nierówności są dopuszczalne tylko wtedy, gdy przynoszą korzyść najmniej uprzywilejowanym. * Zasada równości szans: Dostęp do urzędów musi być otwarty dla wszystkich.
Krytyka Rawlsa: Komunitaryści zarzucają mu tworzenie koncepcji "wykorzenionego podmiotu" (disembodied self). Twierdzą, że człowiek jest zawsze osadzony we wspólnocie (situated self).
Iris Marion Young – Opresja i polityka różnicy
Krytyka grupowej ślepoty: Grupy konstytuują jednostki. Ignorowanie różnic grupowych utrwala opresję.
Pięć form opresji: 1. Eksploatacja (wyzysk). 2. Marginalizacja (np. ze względu na wiek lub rasę). 3. Bezsilność (brak władzy decyzyjnej w podziale pracy). 4. Imperializm kulturowy. 5. Przemoc (systemowa, np. kobietobójstwo).
Polityka różnicy: Stwarzanie ułatwień i przywilejów dla grup dyskryminowanych w celu wzmocnienia demokracji.
Wielokulturowość i model kanadyjski
Zasada : Customs, Clothing, Cooking (związane z Toronto Caravan Festival).
Zniesienie white Canada policy w r. jako początek otwartości na wielokulturowość.
Zasada podwójnej większości: Pojęcie powiązane z myśleniem Hayeka o strukturach decyzyjnych (do doczytania).