Vorming van gecentraliseerde staten en strijd om de hegemonie in Europa

Vorming van Gecentraliseerde Staten en Strijd om de Hegemonie in Europa

• Historische Vraagstukkken

  • Vraag 1: Welke bevolkingsgroep bood weerstand tegen de centralisatiepolitiek van de vorsten? (De adel en de steden met hun specifieke privileges).
  • Vraag 2: Welk land was in deze periode het belangrijkste? (Spanje, onder het bewind van de Habsburgers).

• Inleiding tot Centralisatie

  • Feodaliteit ($9^{de}$-$12^{de}$ eeuw): Het grondgebied en het gezag in Europa waren volledig versnipperd (decentralisatie).
  • Stedentijd ($11^{de}$-$15^{de}$ eeuw): Diende als een overgangsperiode naar centralisatie.
  • Veranderingen vanaf de tweede helft van de $15^{de}$ eeuw:
    • Juridische ondersteuning: Vorsten deden vaker beroep op juristen die geschoold waren in het Romeins recht. Deze juristen kwamen meestal uit de derde stand (burgerij).
    • Financiering: De rijkdom uit de Nieuwe Wereld stelde vorsten in staat deze juristen en ambtenaren te betalen, waardoor de afhankelijkheid van en de macht van de adel beperkt kon worden.
    • Militaire macht: Dankzij de ontwikkeling van legers en nieuwe wapens konden vorsten zowel interne tegenstanders (de adel) onderwerpen als hun territorium uitbreiden.
    • Absolutisme: De meeste vorsten regeerden op een absolutistische wijze, gebaseerd op de theocratische opvatting van "koning door Gods genade". De effectiviteit hiervan hing sterk af van de persoonlijke kwaliteiten van de vorst.

Het Spaanse Rijk onder Keizer Karel V ($1500$-$1558$)

• De Opkomst van de Habsburgers

  • Vanaf de $13^{de}$ eeuw werd de adellijke familie van de Habsburg (oorspronkelijk uit een kasteel aan de Rijn) steeds belangrijker.
  • Sinds de tweede helft van de $15^{de}$ eeuw werd er steevast een Habsburger gekozen als keizer van het Heilig Roomse Rijk.

• Het Rijk van Karel V: Omvang en Verwerving

  • Huwelijkspolitiek: De enorme omvang van zijn rijk was het resultaat van een doordachte strategie van zijn voorouders:
    • Maximiliaan van Oostenrijk (zoon van de Duitse keizer) huwde Maria van Bourgondië, wat leidde tot de vereniging van de Habsburgse gebieden en de Bourgondische Nederlanden.
    • Hun zoon, Filips de Schone, huwde Johanna van Castilië (dochter van Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië). Hierdoor werden de Habsburgse bezittingen verenigd met Spanje, de kolonies en de Italiaanse gebieden.
  • Eigen aanwinsten:
    • In $1515$ erfde Karel de Bourgondische gebieden.
    • Na de verovering van de noordoostelijke gewesten werden deze gebieden de XVII Provinciën genoemd.
    • In $1548$ werden deze provinciën samen met Franche-Comté een eenheid binnen het Heilig Roomse Rijk.
    • In $1549$ (Pragmatieke Sanctie) werd bepaald dat deze gebieden ondeelbaar door één persoon geërfd zouden worden.
    • In $1519$ werd hij verkozen tot keizer van het Heilig Roomse Rijk.

• Het Bestuur onder Karel V

  • Doelstellingen: Karel streefde naar de versterking van de vorstelijke macht en eenheid in bestuur en wetgeving.
  • Tegenstand: Hij stuitte op de bestaande diversiteit aan wetten en voorrechten. Zowel de adel (vanwege hun voorrechten) als de steden (vanwege hun autonomie en privileges) verzetten zich. Een bekend voorbeeld is het verzet van Gent in $1539$ (de stroppendragers).
  • Religieuze eenheid: De leer van de christelijke (westerse Latijnse) Kerk was het voornaamste instrument om de politieke eenheid te bewaren.
  • Bestuur van de XVII Provinciën: Bij afwezigheid liet Karel zich vervangen door een landvoogd(es), bijgestaan door de 3 Collaterale Raden:
    1. De Raad van State: Hoge edelen (aangesteld voor het leven) die adviseerden over het algemene bestuur.
    2. De Geheime Raad: Juristen die adviseerden over wetgeving, bestuur en rechtspraak.
    3. De Raad van Financiën: Voor advies over financiële aangelegenheden.
  • Andere instellingen:
    • Het Parlement van Mechelen: Bleef de hoogste rechtbank tot het einde van de $18^{de}$ eeuw.
    • De Staten-Generaal: Opgericht door Filips de Goede om de goedkeuring van de "beden" (belastingen) door de verschillende provinciale staten te vergemakkelijken.

• Conflict en Tegendruk

  • Duitse Vorsten: Een groep vorsten protesteerde tegen het Edict van Worms ($1521$), dat Luther in de rijksban sloeg. Dit leidde tot de opkomst van de protestanten. Karel kon aanvankelijk niet krachtig reageren door de dreiging van de Ottomanen, die in $1529$ Wenen belegerden. Hoewel de aanval werd afgeweerd, bleef een groot deel van Midden- en Zuid-Europa in Turks-islamitische handen.
  • Vrede van Augsburg ($1555$): Na jaren van strijd moesten de vorsten toegeven. Het principe "cuius regio, illius religio" werd vastgelegd: de vorst bepaalt de godsdienst van zijn land.
  • Frankrijk: Koning Frans I ($1515$-$1547$) voelde zich ingesloten door Habsburgse gebieden en voerde $5$ oorlogen tegen Karel V. Hij sloot hierbij bondgenootschappen met Hendrik VIII, de Duitse protestanten en zelfs de Ottomanen ($1536$).

Het Beind van de Heerschappij van Karel V en de opkomst van Filips II

• Troonsafstand ($1555$): Karel V verdeelde zijn rijk:

  1. Zijn broer, Ferdinand von Habsburg, kreeg het Heilig Roomse Rijk.
  2. Zijn zoon, Filips II ($1555$-$1598$), kreeg Spanje, de kolonies, de Italiaanse gebieden en de XVII Provinciën.

• Filips II: Persoonlijkheid en Macht

  • Onder Filips II bereikte Spanje zijn absolute machtshoogtepunt in Europa.
  • Erfenis/Uitbreiding: In $1580$ erfde hij Portugal en de bijbehorende kolonies (Portugees bezit bleef Spaans tot $1640$).
  • Engelse Alliantie: Door zijn huwelijk met Maria Tudor ($1554$-$1558$) genoot hij tijdelijk Engelse steun.
  • Karakter: Hij was een typisch Spaans vorst, opgeleid door geestelijken. Hij sprak geen Frans, Nederlands of Duits. Hij regeerde vanuit het Escorial (vanaf $1559$) en beschikte over een omvangrijk spionagenetwerk. Hij was traag in besluitvorming maar zeer plichtsgetrouw, wat hij bevestigde met zijn ondertekening: "Yo, el Rey" (Ik, de Koning).

• Interne en Externe Conflicten onder Filips II

  • Intern: De Opstand der Nederlanden: Veroorzaakt door politieke, godsdienstige, economische en sociale redenen.
    • $1585$: De val van Antwerpen bezegelde de definitieve scheiding.
    • $1588$: De noordelijke gewesten gingen verder als de Verenigde Provinciën (erkenning in $1648$).
    • De zuidelijke delen bleven onder Spaans gezag als de Spaanse Nederlanden.
  • Extern: De Strijd tegen de Ottomanen:
    • Filips II wilde de vijanden van het katholicisme definitief verslaan.
    • Vlootsteun kwam van de Paus en Venetië (wiens handelsbelangen geschaad waren door de verovering van Cyprus).
    • Slag bij Lepanto ($1571$): De Turken werden verslagen in de Golf van Korinthe, maar de dreiging bleef bestaan tot de wapenstilstand van $1580$.
  • Overige conflicten: Strijd tegen Elisabeth I van Engeland en inmenging in de Franse godsdienstoorlogen.

Engeland: De Beperking van de Koninklijke Macht

• Historische Vraagstukkken

  • Vraag: Waarom groeide het vorstelijk absolutisme in Engeland niet uit tot een succes?

• Het Engelse Parlement

  • Ontstaan in de Middeleeuwen, bestaande uit:
    • Het Hogerhuis (House of Lords): Hoge adel.
    • Het Lagerhuis (House of Commons): Afgevaardigden van steden en platteland.
  • Functie: Advies geven en toestemming verlenen voor belastingen. In ruil hiervoor eiste het parlement hervormingen.

• De Tudor Dynastie

  • Hendrik VIII ($1509$-$1547$): Beschikte over een beperkt bevolkingsaantal van slechts $4$ miljoen onderdanen en beperkte inkomsten. Hij voerde een evenwichtspolitiek door de zwakkere partij in de strijd tussen Frans I en Karel V te steunen om Engeland veilig te stellen.
  • Maria Tudor ($1553$-$1558$): Steunde haar echtgenoot Filips II tegen Frankrijk (Hendrik II).
  • Elisabeth I ($1558$-$1603$): Steunde heimelijk de Nederlandse opstandelingen en piraten die Spaanse schepen in Latijns-Amerika aanvielen.
    • $1588$: Filips II stuurde de Armada Invincibile, die echter faalde door de grotere beweeglijkheid van de Engelse vloot en ongunstig weer.

• De Stuart Dynastie en de Burgeroorlog

  • Jacobus I ($1603$-$1625$): Opvolger van Elisabeth I. Hij was een openlijk voorstander van absolutisme maar bleef voor geld afhankelijk van het parlement. Hij was onverdraagzaam tegenover puriteinen en katholieken.
  • Bestuursstijl: De uitvoerende macht lag bij ministers. De vorst was onschendbaar; de minister was verantwoordelijk voor fouten, terwijl de koning de eer kreeg voor successen.
  • Karel I ($1625$-$1649$): De spanningen met het parlement liepen op door het eigenmachtig opleggen van belastingen. Dit culmineerde in een burgeroorlog, waarna Karel I in $1649$ ter dood werd veroordeeld en onthoofd.

• De Glorious Revolution en de Parlementaire Monarchie

  • Na een periode als republiek werd de monarchie hersteld onder Karel II ($1660$) met beperkte macht.
  • Jacobus II ($1685$): Zijn bekering tot het katholicisme en absolutistische neigingen zorgden voor angst voor een katholieke dynastie, zeker na de geboorte van zijn zoon in $1688$.
  • Glorious Revolution ($1689$): Het parlement zette Jacobus II af. Zijn schoonzoon, Willem III van Oranje, landde met een leger en werd als koning aanvaard nadat hij de Declaration of Rights ondertekende.
  • Gevolgen: De rechten van het parlement en persoonlijke vrijheden werden vastgelegd. De koning kon nooit meer zonder het parlement regeren, waarmee Engeland definitief een parlementaire monarchie werd.