ការសិក្សាអំពីការមានផ្ទៃពោះក្រៅស្បូន (Ectopic Pregnancy Study)

និយមន័យ និងសរីរវិទ្យានៃការមានផ្ទៃពោះក្រៅស្បូន (Ectopic Pregnancy)

• និយមន័យទូទៅ៖ ជាធម្មតា Blastocyst ត្រូវបង្កប់ខ្លួន (implant) នៅក្នុងស្រទាប់ Endometrial lining នៃស្បូន (Uterus)។ ការបង្កប់ខ្លួននៅកន្លែងផ្សេងក្រៅពីនេះ ហៅថាការមានផ្ទៃពោះក្រៅស្បូន (Ectopic pregnancy)។
• ដំណើរការបង្កកំណើត និងការធ្វើចលនា៖     * ការបង្កកំណើត (Fertilization) ជាធម្មតាកើតឡើងនៅផ្នែក $1/3$ ខាងក្រៅនៃដៃស្បូន (Tubal)។     * បន្ទាប់មកត្រូវមានការធ្វើចលនា (Migration) របស់ស៊ុតដែលបង្កកំណើតរួចទៅកាន់ خانة ស្បូន។     * ប្រសិនបើមិនមានការធ្វើចលនា (Migration) នេះទេ វានឹងបង្កឱ្យមានការមានផ្ទៃពោះក្រៅស្បូន។
• ដំណាក់កាលសរីរវិទ្យា៖     * Zygote (ស៊ុតបង្កកំណើត) -> ដំណាក់កាលកោសិកាពីរ (Two-cell stage) -> ដំណាក់កាលកោសិកាបួន (Four-cell stage) -> ដំណាក់កាលកោសិកាប្រាំបី (Eight-cell stage) -> Morula -> Blastocyst (ដែលត្រូវបង្កប់ក្នុង Endometrium)។

មូលហេតុ និងកត្តាបង្ក (Etiology)

• បញ្ហាឆ្លងរោគ និងរលាក៖     * ការរលាកដៃស្បូន (Salpingitis) និងការរលាកស្រទាប់ក្នុងដៃស្បូន (Endosalpingitis)។     * ការឆ្លងមេរោគនៅដៃស្បូនក្រោយពេល (Curettage, Induce abortion, Puerperium infection, Appendicitis ឬ Endometriosis)។
• ភាពមិនប្រក្រតីនៃសរីរៈ៖     * ភាពមិនប្រក្រតីនៃដៃស្បូន (Abnormalities of the tubal) និងភាពមិនប្រក្រតីនៃស៊ុត (Abnormalities ovular)។     * ធ្លាប់មានប្រវត្តិវះកាត់លើដៃស្បូន (Previous operation on the tuba)។     * ដុំសាច់នៅក្រៅ ឬក្នុងដៃស្បូន (Tumors extratubal or intratubal) ដូចជា Myomas ឬ Annexal masses។
• កត្តាផ្សេងៗ៖     * ការធ្វើចលនារបស់មេជីវិតញីនៅខាងក្រៅ (External migration of the ovum)។     * ការប្រែប្រួលចលនារបស់ដៃស្បូន (Altered tubal motility)។     * ការជក់បារីនៅពេលបង្កកំណើត (Cigarette smoking) ត្រូវបានបង្ហាញថាបង្កើនហានិភ័យនៃការមានផ្ទៃពោះក្រៅស្បូន។     * ការមានផ្ទៃពោះដោយមិនចង់បាន (Non-desire pregnancy)។     * ស្ថានភាពដែលធ្វើឱ្យបំពង់ដៃស្បូនរួមតូច (Narrow try) ប៉ះពាល់ដល់ការធ្វើចលនារបស់អំប្រ៊ីយ៉ុង។

ទីតាំងផ្សេងៗនៃការកកកើតកូនក្រៅស្បូន (Anatomic Locations)

• ការមានផ្ទៃពោះនៅដៃស្បូន (Tubal pregnancy): មានអត្រាពី $96\%$ ដល់ $98\%$ ដែលរួមមាន៖     * Ampullary: $75\%$ ទៅ $78\%$     * Isthmic: $12\%$     * Fimbrial (Infundibulaire/Pavillon): $5\%$     * Interstitial (Cornu): $1\%$ ទៅ $3\%$
• ទីតាំងផ្សេងទៀត៖     * ការមានផ្ទៃពោះក្នុងស្រោមពោះ (Abdominal pregnancy): $1\%$ ទៅ $2\%$     * ការមានផ្ទៃពោះនៅអូវែ (Ovarian pregnancy): ប្រហែល $1\%$     * ការមានផ្ទៃពោះនៅមាត់ស្បូន (Cervical pregnancy): សម្បូរតិចជាង $0.5\%$

រូបសាស្ត្ររោគ និងសរីរវិទ្យា (Anatomy Pathologic and Physiologic)

• ការប្រៀបធៀបរវាងដៃស្បូន និងស្បូន (Tuba and Uterus):     * ស៊ុតដែលនៅក្រៅស្បូន (Ectopic) មានលក្ខណៈដូចស៊ុតក្នុងស្បូនដែរ ប៉ុន្តែប្រតិកម្មរបស់ដៃស្បូនខុសពីស្បូន។     * ដៃស្បូនមិនត្រូវបានរៀបចំឡើងសម្រាប់ទ្រទ្រង់ការលូតលាស់នៃគភ៌ទេ ហើយស្រទាប់ Mucous របស់វាមិនផ្លាស់ប្តូរដូចស្រទាប់ Mucous របស់ស្បូនឡើយ។
• ផលវិបាកនៃការបង្កប់ខ្លួនខុសកន្លែង (Consequences of vicious implantation):     1. ការដាច់ធ្លាយដៃស្បូន (Tubal rupture):         * មូលហេតុ៖ មកពីរបួស (Trauma) ដូចជាការរួមភេទ (Coitus) ឬការពិនិត្យដោយដៃទាំងពីរ (Bimanual examination)។         * លទ្ធផល៖ ដៃស្បូនបែកធ្លាយបញ្ចេញផលិតផលបង្កកំណើត ធ្វើឱ្យដាច់សរសៃឈាម (Branch vasculaire tubo-ovarian) បង្កជាឈាមដក់ក្នុងស្រោមពោះខ្លាំង (Large hemoperitoneum)។     2. ការរលូតកូនតាមដៃស្បូន (Tubal abortion):         * ស៊ុតមិនទទួលបានជីវជាតិគ្រប់គ្រាន់ (Malnourished) ពីស្រទាប់ Mucous មិនសមស្រប បង្កឱ្យមានការធ្លាក់ឈាម (Effusions hemorrhage) ចូលទៅក្នុងប្រហោងដៃស្បូន។         * យន្តការនេះដូចគ្នានឹងការរលូតកូនដោយឯកឯងក្នុងស្បូនដែរ (Spontaneous uterus abortion)។     3. ផលវិបាកបន្ទាប់បន្សំ៖         * Hematosalpinx: ឈាមប្រមូលផ្តុំក្នុងដៃស្បូន ធ្វើឱ្យវាឡើងរីកធំ។         * Localized Hemoperitoneal: ឈាមប្រមូលផ្តុំនៅកន្លែងទំនាបនៃស្រោមពោះ (Douglass) បង្កជា Hematocele retro-uterine (Hematocele encysted)។         * Large Hemoperitoneum: មានឈាមច្រើនរហូតដល់សន្ទះទ្រូង (Diaphragm)។         * Hematocele: ឈាមដក់ក្នុង Cul-de-sac de Douglas បន្ទាប់មកវាក្លាយជាដុំ (Encysted) និងអាចបង្កជាការឆ្លងរោគ (Infected)។

ការសិក្សារោគវិនិច្ឆ័យតាមគ្លីនិក (Clinical Study)

• រោគសញ្ញា និងសញ្ញា (Symptoms and Signs):     1. ការឈឺចាប់ (Pain): កើតមានញឹកញាប់បំផុត នៅតំបន់អាងត្រគាក និងពោះផ្នែកខាងក្រោម។ ការឈឺចាប់ខ្លាំង (Paroxysmal) អាចចាក់ទៅដល់ឆ្អឹងភ្លៅ (Thigh bone), ចង្កេះ (Lumbar), សន្ទះទ្រូង (Diaphragmatic), ខ្នង និងស្មា។     2. ការធ្លាក់ឈាមតាមទ្វារមាស (Vaginal spotting/bleeding): ជាប្រភេទ Metrorrhagia កើតឡើងអំឡុងពេល ឬក្រោយពេលបាត់រដូវ។ ឈាមមានបរិមាណតិច ពណ៌ត្នោតចាស់ (Dark brown) និងអាចមានលាយកម្ទេចកម្ទីស្រទាប់ Decidua។     3. សញ្ញា Shock: ការសន្លប់ (Syncopes), ការងងឹតមុខ (Lipothymia)។
• ការពិនិត្យរាងកាយ (Physical Signs):     * ការស្ទាប (Palpation): ឈឺពោះចំហៀងខាងក្រោម (Unilateral lower part)។     * ការពិនិត្យតាមទ្វារមាស (Vaginal examination):         * ស្បូនរីកធំបន្តិច និងមានភាពទន់ (Softening)។         * ស្ទាបប៉ះដុំ (Mass) នៅ Cul-de-sac ខាងចំហៀង ទំហំចន្លោះពី $5$ ដល់ $15\,sm$។         * Douglas ប៉ោង និងឈឺខ្លាំង ជាពិសេសពេលមានការធ្លាក់ឈាមខ្លាំង។     * សញ្ញាផ្សេងទៀត៖ ឈឺស្មា, តឹងពោះផ្នែកខាងលើឆ្អឹងប៉ឺប៊ីស (Distention abdominal over pubis), ស្លេកស្លាំង (Anemia), ជីពចរលោតញាប់ និងមានកម្តៅឡើងបន្តិច។

រោគវិនិច្ឆ័យតាមសភាពជាក់ស្តែង (Diagnosis Clinic)

1. ករណីឈាមដក់ក្នុងស្រោមពោះខ្លាំង (Large Hemoperitoneum):     * បាត់រដូវ (Amenorrhea)។     * ឈឺចុងដង្ហើមខ្លាំង សន្លប់ (Syncope), ស្ថានភាព Shock hypovolemic, ស្លេកស្លាំង។     * ពោះប៉ោង និងឈឺខ្លាំង (Rebound tenderness)។     * ការពិនិត្យតាមទ្វារមាស៖ Crisis of Douglas។     * ការបូមយកឈាមតាម Cul-de-sac (Culdocentesis): ឃើញមានឈាមមិនកក (Non clotting blood)។
2. ករណីចាប់ផ្តើមដំបូង (Early Ectopic Pregnancy):     * បាត់រដូវ, ឈឺពោះចំហៀងខាងក្រោម (Unilateral) ដូចមានអ្វីមួល (Torsion)។     * ធ្លាក់ឈាមតិចៗពណ៌ក្រហមក្រម៉ៅ។     * ប្រវត្តិ៖ ធ្លាប់រលាកដៃស្បូន (Salpingitis), របេង (Tuberculosis) ឬធ្លាប់មានផ្ទៃពោះក្រៅស្បូនពីមុន។     * ការពិនិត្យ៖ ស្លេកស្លាំង, មាត់ស្បូនពណ៌ស្វាយ, ស្បូនទន់ និងមានទំហំតូច, មានដុំចំហៀងមិនជាប់ស្បូន និងឈឺ។

ការធ្វើតេស្តមន្ទីរពិសោធន៍ និងរូបភាពវេជ្ជសាស្ត្រ (Laboratory and Imaging)

• តេស្តឈាម៖ CBC និងតេស្តមានផ្ទៃពោះវិជ្ជមាន (Pregnancy test positive)។
• ការពិនិត្យអេកូ (Sonography):     * មិនឃើញមានថង់ទឹកភ្លោះ (Yolk sac) ក្នុងស្បូន ឬឃើញ Pseudo sac (រូបភាពទឹកមូល)។     * ឃើញថង់ទឹកភ្លោះ ឬដុំនៅក្បែរស្បូន (Mass latero-uterine)។     * មានទឹក/ឈាមដក់ក្នុង Cul-de-sac of Douglas។
• Culdocentesis: ការចាក់ម្ជុលបូមតាម Cul-de-sac ឃើញមានឈាមមិនកក (ជួយបញ្ជាក់ការសង្ស័យរវាង Rupture of cyst of corpus luteum និង Ectopic)។

ការគ្រប់គ្រង និងការព្យាបាល (Management)

1. ករណីមិនមានលទ្ធផល β-HCG: ត្រូវធ្វើតេស្តទឹកនោម, អេកូ និងសម្រាកពេទ្យដើម្បីតាមដាន។
2. ការព្យាបាលដោយវះកាត់ (មុនមានការធ្លាក់ឈាមខ្លាំង):     * Coeliotomy: កាត់យកដៃស្បូនដែលមានកូនក្រៅស្បូនចេញ (Salpingectomy) ដោយរក្សាទុកអូវែ។     * ការរក្សាដៃស្បូន៖ ដោយច្របាច់បញ្ចេញកូនតាមមាត់ដៃស្បូន (Fimbrial infundibulum) ឬធ្វើការវះកាត់បើកដៃស្បូនយកកូនចេញ (Linear salpingostomy) រួចដេរភ្ជិត ឬទុកចំហ។
3. ករណីធ្ងន់ធ្ងរ៖     * Salpingectomy ឬ Annexectomy ប្រសិនបើអូវែមានបញ្ហា។     * ករណីមានឈាមដក់ក្នុងស្រោមពោះខ្លាំង (Large hemoperitoneum)៖ ត្រូវកាត់ដៃស្បូនចោល និងលាងសម្អាតស្រោមពោះ។     * Hematocele encyste: អាចឈានដល់ការកាត់អូវែបើចាំបាច់ និងដាក់បំពង់បង្ហូរ (Drainage)។
4. ការព្យាបាលដោយឱសថ (Medical Treatment):     * ការចាក់ថ្នាំ Methotrexate (Antimitotique) ទៅក្នុងថង់ទឹកភ្លោះ (Yolk sac) ក្រោមការណែនាំរបស់អេកូតាមទ្វារមាស។     * បច្ចេកទេស៖ ចាក់ម្ជុលតាម Cul-de-sac បូមទឹកស្រឡទែនចេញ រួចបញ្ចូលថ្នាំ Methotrexate កម្រិត $50\,mg$។     * តាមដានកម្រិត Beta HCG ក្នុងប្លាស្មា។     * អាចធ្វើឡើងអំឡុងពេល Coelioscopy ផងដែរ។