Podstawy Prawa III - Notatki z Wykładu

Funkcje prawa

• Funkcja ochronna
  • Oddziałuje w dwóch kluczowych kierunkach:
    • Ochrona osób: Może mieć charakter przemijający lub nieprzemijający. Dotyczy podmiotów, które ze względu na swoje uprawnienia wymagają specjalnych zachowań ze strony innych (przykłady: kobieta w ciąży, osoba z niepełnosprawnością).
    • Ochrona wartości: Obejmuje ochronę obiektów zabytkowych, przyrodniczych oraz zakaz zakłócania uroczystości religijnych.
• Funkcja organizacyjna
  • Polega na zapewnieniu bezpieczeństwa, przewidywalności, ładu, sprawności i skuteczności działania przy użyciu narzędzi prawnych. Dotyczy:
    • Instytucji: Przykładowo Urząd Skarbowy.
    • Osób fizycznych: Przykładowo określenie, jak powinien zachowywać się ratownik medyczny.
    • Procesów: Przykładowo zasady ruchu drogowego.
  • Podfunkcja innowacyjna: Odpowiada za wprowadzanie nowości, tworzenie nowych instytucji, wytyczanie nowych zadań oraz kreowanie rozwiązań.
• Funkcja wychowawcza
  • Polega na kształtowaniu pozytywnych postaw wobec prawa postrzeganego jako system norm zapewniających ład społeczny.
  • Podfunkcje:
    • Prewencyjna: Zapobieganie naruszeniom prawa.
    • Resocjalizacyjna: Zindywidualizowane działania wychowawcze wobec osób, które już dopuściły się naruszenia prawa.

Podziały prawa administracyjnego

• Prawo ustrojowe
  • Silnie powiązane z prawem konstytucyjnym.
  • Obejmuje zadania takich organów jak: Prezes Rady Ministrów, wojewodowie, ministrowie, Prezydent, Najwyższa Izba Kontroli ($NIK$).
  • Przedmiot badań: Organizacja i struktura administracyjna, zasady funkcjonowania administracji (np. podziały terytorialne).
• Prawo administracyjne proceduralne
  • Określa zasady i tryb postępowania przed sądami i organami państwa (sposób dochodzenia praw i rozstrzygania spraw).
  • Przykłady: Kodeks postępowania cywilnego (np. procedury składania pozwów).
  • Podział prawa proceduralnego:
    • Kreujące: Kształtowanie wiążących zasad działania administracji.
    • Ochronne: Ochrona przed samowolą administracji (skodyfikowane w Kodeksie postępowania administracyjnego).
• Prawo materialne
  • Kształtuje uprawnienia i obowiązki organów oraz podmiotów zewnętrznych wobec administracji.
  • Przykłady aktów: Ustawa o obywatelstwie, Ustawa o dowodach osobistych, Ustawa o dokumentach paszportowych, Ustawa o bibliotekach, Ustawa o dozorze technicznym, Ustawa o narodowym archiwum, Ustawa o odznakach i odznaczeniach, Ustawa o szkolnictwie wyższym i oświacie, Ustawa o uzdrowiskach.
  • Właściwości: Wieloproblemowość, różnorodność tematyczna, mnogość regulacji normatywnych. Najistotniejszą cechą jest to, że prawo materialne nie jest skodyfikowane.

Administracja i stosunki prawne

• Definicje administracji
  • Strukturalna: Zespół instytucji (suma organów), z których każdy posiada określone kompetencje i podstawy prawne.
  • Działalność: Profesjonalna organizacja działająca efektywnie i zgodnie z procedurami, wykluczająca dowolność.
• Cechy administracji
  • Działa w imieniu państwa (np. wojewoda) lub samorządu (np. burmistrz).
  • Realizuje zadania publiczne w interesie publicznym, chroniąc jednocześnie interesy indywidualne.
  • Podstawa działania: Prawo (działa w jego granicach).
  • Typowe działanie: Wydawanie decyzji administracyjnych (np. zmiana nazwiska).
  • Inicjatywa: Na wniosek obywatela lub z urzędu.
  • Ciągłość i stabilność działania.
• Porównanie stosunków prawnych
  • Stosunki cywilnoprawne:
    • Strony są równoprawne (brak władztwa).
    • Zasada dobrowolności i swobodnej woli stron.
    • Przykład przedmiotu: Swobodne ustalenia przy zakupie (metafora: SUPER MARYNARKA).
  • Stosunki administracyjnoprawne:
    • Brak równoprawności stron (jedna strona występuje w pozycji władczej).
    • Relacja wynika z treści prawa (np. obowiązek podatkowy).
    • Treść stosunku nie jest przedmiotem dowolnych ustaleń między stronami (przykład: PIT w Urzędzie Skarbowym).

Nauka prawa administracyjnego i badania historyczne

• Zakres zadań badawczych (7 obowiązków)
  1. Poznawanie regulacji rangi ustawowej i podustawowej (treść, język, interpretacja idei).
  2. Analiza poglądów środowisk prawniczych (artykuły, konferencje, podręczniki).
  3. Badanie skuteczności uwarunkowań prawnych w zmiennej rzeczywistości.
  4. Analiza następstw regulacji (pozytywne/negatywne, przewidywalne/nieprzewidywalne).
  5. Badanie sądownictwa administracyjnego (historia, procedury, orzecznictwo).
  6. Badania historyczne (np. dawne regulacje dotyczące imion i nazwisk).
  7. Badania porównawcze (z ograniczeniem, że w badanym zakresie historia dotyczy wyłącznie Polski).
• Metodologia według Antoniego Okolskiego (XIX w.)
  • Stosowanie metody porównawczej państw.
  • Badanie relacji między ustawami a rozporządzeniami.
  • Rozdzielenie zadań administracji rządowej i samorządowej.
  • Ochrona zdrowia jako problematyka bytowa (brak barier ubóstwa).
  • Społeczna rola urzędnika: Kluczowa jest uczciwość oraz kwalifikacje fachowe i moralne.
• Odrodzenie Polski po $1918$ roku
  • Konieczność szybkiego uchylenia struktur zaborczych.
  • Wprowadzenie nowej waluty, systemu podatkowego, armii i policji.
  • Wytyczenie granic i organizacja szkolnictwa.
  • Przedstawiciele: Bohdan Wasiutyński, Kazimierz Kumaniecki, Jerzy Kumejko.

Źródła prawa i kontrola

• Klasyczna hierarchia
  1. Konstytucja (najwyższa w hierarchii, podstawa państwa).
  2. Ustawy (podstawowe dla administracji, określają prawa i obowiązki).
  3. Ratyfikowane umowy międzynarodowe (dwustronne, wielostronne, otwarte/zamknięte).
  4. Rozporządzenia (akty wykonawcze/podustawy, wydawane na podstawie upoważnienia ustawowego).
  5. Akty prawa miejscowego (obowiązujące na terenie np. gminy).
• Nieformalne źródła prawa: Zwyczaj (niepisana norma), normy etyczne (zasady współżycia społecznego), normy wiedzy (sztuka budowlana, technika), orzeczenia sądowe (NSA), doktryna prawnicza.
• Kontrola vs Nadzór
  • Kontrola: Badanie stanu istniejącego i porównanie go z założeniami. Kontroler ma prawo do informacji, ustala błędy, ale nie ma wpływu wiążącego na działanie.
  • Nadzór: Kontrola połączona z możliwością wiążącego wpływania na podmiot nadzorowany (bez przejmowania jego obowiązków).
  • Klasyfikacja kontroli:
    • Czas: Uprzednia, bieżąca, następcza.
    • Sposób: Bezpośrednia (na miejscu), pośrednia (dokumentacja).
    • Usytuowanie: Wewnętrzna, zewnętrzna.
    • Zakres: Kompleksowa, wycinkowa.

Wybrane zagadnienia ustawowe

• Zmiana imion i nazwisk ($2008$ r.)
  • Możliwa wyłącznie z ważnych powodów (np. nazwisko ośmieszające).
  • Zakaz zmiany na nazwisko historyczne (np. Sobieski).
  • Wniosek do kierownika USC zawiera: imię, nazwisko, $PESEL$, adres.
• Prawo o bibliotekach ($1997$ r.)
  • Zadania: Gromadzenie, opracowanie (opisy), ochrona (pleśń, pożar), udostępnianie.
  • Materiały: Piśmiennictwo, kartografia, ryciny, muzyka oraz DŻS (Dokumentacja Życia Społecznego – np. bilety, plakaty).
  • Biblioteka Narodowa: Centralna, z osobowością prawną, nadzór Ministra Kultury. Gromadzi polonika z kraju i z zagranicy.
• Muzealnictwo
  • Muzeum: Chroni dobra naturalne i kulturowe, kształtuje wrażliwość estetyczną.
  • Hierarchia muzealna: 1. Kustosz dyplomowany, 2. Kustosz, 3. Adiunkt, 4. Asystent.
  • Muzea rejestrowane: Wyróżniają się wysoką fachowością kadry i stałym finansowaniem.
• Mniejszości ($2005$ r.)
  • Narodowe ($10$): np. niemiecka, ukraińska, żydowska (utożsamiają się z innym państwem).
  • Etniczne ($4$): karaimska, łemkowska, romska, tatarska (nie posiadają własnego państwa).
  • Warunek: Przodkowie na terytorium $RP$ od min. $100$ lat.
• Pomoc Społeczna ($2004$ r.)
  • Zasada aktywnego współdziałania: Klient musi starać się wyjść z trudnej sytuacji.
  • Konsekwencje marnotrawstwa: Możliwość odebrania świadczeń lub zamiany na formę niepieniężną.
• Straż Gminna ($1997$ r.)
  • Charakter fakultatywny (decyzja rady gminy).
  • Wymagania dla strażnika: Obywatelstwo $RP$, min. $21$ lat, wykształcenie średnie, nienaganna opinia, brak karalności.