Beeld en taal

Martin Heidegger (1953): In zijn werk Introduction to Metaphysics stelt Heidegger dat woorden en taal geen loutere omhulsels zijn waarin zaken worden verpakt voor communicatie. In plaats daarvan stelt hij dat dingen pas echt "worden en zijn" binnen het woord en de taal.
David Abram (1996): In The Spell of the Sensuous betoogt Abram dat linguïstische betekenis geen ideale, lichaamsloze essentie is die willekeurig aan geluiden of woorden wordt toegekend. Betekenis ontstaat juist vanuit de diepten van de sensorische wereld, binnen de context van ontmoeting, samenkomen en deelname.
Tom Van Imschoot (2017): In Woorden worden werken definieert hij schrijven als het "verbeelden van woorden".

Positionering van de mens: De mens staat niet tegenover de wereld als een buitenstaander, maar bevindt zich er middenin. De aanwezigheid in de wereld geschiedt met het gehele lichaam.
Zintuiglijke uitrusting: Het menselijk lichaam beschikt over een veelheid aan zintuigen die gevoelig zijn voor zaken van belang. De mens beschikt over de volgende zintuigen:
- Zicht
- Gehoor
- Tastzin
- Smaakzin
- Reukzin
- Evenwichtszin
- Proprioceptie
Subjectiviteit van kennen: We worden aangetrokken tot zaken die voor ons zin hebben vanuit een bepaalde intuïtie. Kennis is noodzakelijk subjectief omdat het voortkomt uit de manier waarop we ons als zintuiglijke wezens in de wereld situeren.
De dynamiek van waarnemen en handelen: Waarnemen en handelen zijn onlosmakelijk verbonden. We nemen waar om te kunnen handelen, en we handelen om te kunnen waarnemen. Voorbeelden van deze interactie zijn:
- Tastzin: Treedt in werking wanneer we een appel van een boom plukken.
- Zicht: Het beeld van een dier op het netvlies wordt groter naarmate we er naartoe bewegen.
- Reuk: Door diep in te ademen, ruiken we hoe bloesems de lente aankondigen.

Sociale context: De mens bevindt zich nooit alleen; het lichaam is altijd omringd door andere lichamen. In ontmoetingen blijkt dat de wereld meer kennis omvat dan één individu kan ervaren.
Intersubjectieve kennis: Dit type kennis ontstaat en wordt gedeeld tussen subjecten. Het maakt de uitwisseling, betwisting en veronderstelling van verschillende perspectieven mogelijk.
De Umwelt (Lifeworld): Volgens Edmund Husserl ( $2018$ ; oorspronkelijk $1936$ ) maakt intersubjectiviteit een "gedeelde levenswereld" mogelijk.
- De Umwelt is geen neutrale, objectieve realiteit die losstaat van de mens.
- Het is een cultureel geconstrueerde werkelijkheid, gevormd door menselijke praktijken zoals cultuur, taal, beelden en artefacten.
- Deze producten van de menselijke geest structureren ons wereldbeeld en maken communicatie mogelijk.

Niet-discursieve kennis:
- Definitie: Niet-talige, pre-conceptuele en belichaamde kennis.
- Kenmerken: Het wordt beleefd vanuit het intuïtievere en is moeilijk onder woorden te brengen. Het komt voort uit interactie met de wereld als zintuiglijk en handelend wezen.
Discursieve kennis:
- Definitie: Heldere, conceptuele en propositionele kennis. Een propositie is een talige uitspraak met een eenduidige betekenis.
- Kenmerken: Rationeel helder, duidelijk gestructureerd en expliciteerbaar. Het komt voort uit de interactie als wezens die met elkaar communiceren.

De klassieke opvatting (o.a. Miller, 1948):
- Taal wordt gezien als een systeem van arbitraire (willekeurige) tekens zonder inherente band tussen woord en betekenis.
- Het wordt gestructureerd volgens syntactische en grammaticale regels.
- Taal fungeert als een abstract systeem dat de werkelijkheid systematisch weerspiegelt, maar er ook los van staat. Deze visie stelt dat taal de mens van dieren onderscheidt.
De brede, belichaamde opvatting (o.a. Merleau-Ponty, 1945):
- Taal is een lichamelijk fenomeen en een vorm van handelen (spreken, gebaren, intoneren).
- Het is geworteld in sensorisch-motorische interactie met de wereld. Woorden zijn gebaren die voortkomen uit waarneming.
- Taal is geen afstandelijke representatie, maar een middel tot betrokkenheid in de wereld. Hierdoor vervaagt het scherpe onderscheid tussen mens en dier.

Representatie versus Impliciete betekenis: Beelden worden vaak klassiek geïnterpreteerd als conceptuele representaties of tekens die de werkelijkheid op afstand weerspiegelen. Echter, beelden kunnen ook impliciete, non-discursieve betekenissen bevatten die invloed hebben op belichaamde kennis.
Het onzegbare: Het non-discursieve aspect van beelden staat toe dat het onzegbare toch spreekt.
- Muziek: Nauwelijks representatie in klassieke zin, maar onmiskenbare aanwezigheid van betekenis.
- Literatuur: Kan beide lagen verenigen: taal beschrijft (discursief) maar roept ook iets op dat niet volledig herleidbaar is tot de expliciete woorden (non-discursief).

Wisselwerking van kennisvormen: Artistiek onderzoek erkent zowel intuïtieve (non-discursieve) als begripsmatige (discursieve) kennisvormen als gelijkwaardig.
De Brug: Het slaan van een brug tussen beide is cruciaal. Zonder deze wisselwerking blijft onderzoek hangen in loutere praktijk of verliest het zich in abstracte concepten.
Onderzoeksoutput: De output van artistiek onderzoek kan zowel taal als beeld zijn.
- Non-discursieve resultaten zijn niet uitsluitend beelden.
- Discursieve resultaten zijn niet uitsluitend taal.
- Er moet een dialoog zijn waarbij taal niet alleen beelden analyseert, maar ontstaat vanuit het verbeelden zelf. Omgekeerd moet een beeld niet louter taal weerspiegelen, maar voortkomen uit wat taal oproept.
Denkinstrumenten: Beeld en taal fungeren als instrumenten om nieuwe inzichten voort te brengen. Het (non-)discursieve schrijven en verbeelden zijn wezenlijke handelingen van het denken.

De uitdaging: Intuïtieve kennis laat zich moeilijk vangen in taal. De taal mag niet beperkt blijven tot louter beschrijven of analyseren.
Het Essay: Afgeleid van het Franse essayer (proberen).
- Het biedt ruimte voor een zoekende en voorlopige talige vormgeving.
- Meerduidige taal: In tegenstelling tot klassieke academische idealen van ondubbelzinnigheid, houdt meerduidige taal het zoekproces in beweging. Binnen artistiek onderzoek is meerduidigheid vaak een noodzakelijke benadering.
Onderzoeksdiscours: Een discours is een heersende manier van spreken, denken en schrijven binnen een groep die bepaalt wat als 'waar' of normaal wordt beschouwd. Door de interactie tussen beeld en taal ontstaat een zinvol discours tussen mensen.