Ecology and Sustainable Development Lecture Review
Экология ғылымының негіздері және тарихы
Экологияның анықтамасы: Тірі ағзалардың тіршілік ету жағдайын, орта арасындағы өзара байланысын және олардың мекендеу ортасын зерттейтін ғылым саласы.
Терминнің шығуы: «Экология» ұғымын ғылымға алғаш рет енгізген ғалым — Геккель.
Биосфера ұғымы: «Биосфера» терминін алғаш рет ғылыми айналымға Зюсс енгізді. Биосфера — тірі ағзалар мекендейтін жер қабаты.
Экожүйе ұғымы: Экологияға «экожүйе» терминін алғаш рет Артур Тенсли енгізді.
Ноосфера ұғымы: Сана мен ақыл-ой қабатын білдіретін «ноосфера» терминін 1927 жылы Э. Леруа және П. Шарден енгізді. Бұл биосфераның дамуындағы адамның саналы қызметі анықтаушы факторға айналатын жаңа саты.
Мониторинг анықтамасы: Қоршаған ортаның (ҚО) жағдайын бақылау, бағалау және оның болашақ жағдайын болжау жүйесі.
Синэкология: Белгілі бір ортадағы организмдер қоғамдастығын (биоценоздарды) зерттейтін экология бөлімі.
Экологиялық факторлар және мекендеу ортасы
Экологиялық фактор: Тірі организмге тікелей немесе жанама әсер ете алатын қоршаған ортаның кез келген элементі. Олар негізгі үш топқа бөлінеді: * Биотикалық факторлар: Тірі ағзалардың бір-біріне тигізетін әсері (өсімдіктер, қоректенетін ағзалар, паразиттер, микроорганизмдер). * Абиотикалық факторлар: Өлі табиғаттың әсері (температура, жарық, ылғалдылық, топырақ құрамы, климат). * Антропогендік факторлар: Адам іс-әрекетінің табиғатқа тигізетін әсері.
Ағзалардың ылғалға байланысты жіктелуі: * Гигрофилдер: Ылғалды жерде мекендейтін жануарлар. * Гигрофиттер: Ылғалды жерде өсетін өсімдіктер. * Ксерофилдер: Құрғақ жерде мекендейтін жануарлар. * Ксерофиттер: Құрғақ ортаға бейімделген өсімдіктер.
Экожүйе гомеостазы: Экожүйенің ішкі тұрақтылығын сақтау және сыртқы өзгерістерге қарсы тұрып, бастапқы қалпын ұстау қабілеті.
Ареал: Белгілі бір түрдің немесе популяцияның таралу, өмір сүру және көбею аймағы.
Биом: Белгілі бір ландшафтық-географиялық аймаққа тән, өзара байланысқан экожүйелердің жиынтығы.
Инвазивті түр: Жаңа экожүйеге қолдан немесе кездейсоқ әкелінген және сол жердегі жергілікті (аборигенді) түрлерге қауіп төндіретін бөгде түр.
Биоценоздағы трофикалық құрылым
Трофикалық статус бойынша ағзалардың бөлінуі: * Продуценттер (автотрофтар): Күн энергиясын пайдаланып, бейорганикалық заттардан органикалық заттарды түзетін ағзалар (жасыл өсімдіктер, фитопланктондар). * Консументтер (гетеротрофтар): Дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар (шөп қоректілер, жыртқыштар). * Редуценттер (сапротрофтар): Өлі органикалық қалдықтарды ыдыратып, бейорганикалық заттарға айналдыратын ағзалар (саңырауқұлақтар, бактериялар).
Детритофагтар: Өлі органикалық қалдықтармен (детритпен) қоректенетін ағзалар, мысалы, жауын құрты.
Қоректік тізбек (трофикалық тізбек): Энергия мен заттардың бір ағзадан екіншісіне ауысу жүйелілігі.
Биомасса: Экожүйедегі тірі ағзалардың жалпы салмағы. Ол маусымға байланысты өзгеріп отырады.
Физикалық-химиялық процестер және биогеохимиялық циклдер
Фотосинтез: Көміртекті тұтынудың негізгі тәсілі. Ол жарық энергиясын пайдаланады және нәтижесінде оттегі () мен органикалық заттар түзіледі.
Көміртегі циклі: Фотосинтез процесі көміртегі айналымына тікелей ықпал етеді. Қазба отындарды жағу атмосферадағы көмірқышқыл газының () артуына әкеледі.
Транслокация: Өсімдіктердегі органикалық заттардың сабақ арқылы тасымалдану процесі.
Судың маңызы: Су өмір үшін маңызды, себебі оның жоғары жылу сыйымдылығы, төмен жылу өткізгіштігі және еріткіштік қасиеттері бар.
Қоршаған ортаның ластануы және токсикология
Ауаның ластануы: Негізгі ластаушылар — көмірқышқыл газы (), күкірт диоксиді (), азот оксидтері, аммиак және шаң. * Қышқыл жаңбырлар: Күкірт және азот тотықтарының атмосферадағы ылғалмен әрекеттесуінен түзіледі. * Парниктік эффект: Атмосферада көміртек диоксиді () мен метанның () жиналуынан туындайды. * Смог: Қалалардағы улы газдар мен шаңның тұманмен қосылуы.
Озон қабаты: Көп бөлігі стратосферада жинақталған (полюстерде км биіктікте). Озон қабатының бұзылуына хлорфторкөміртегілер (ХФУ/фреондар) әсер етеді.
Токсиканттар және ауыр металдар: Кадмий (), қорғасын (), сынап (), мырыш () адам денсаулығына өте қауіпті. * Қорғасын: Жүйке жүйесін зақымдайды, анорексия мен бұлшықет әлсіздігін тудыруы мүмкін. * Нитраттар: Қандағы гемоглобиннің метгемоглобинге айналуына (метгемоглобинемия) себеп болады. * Асбест: Созылмалы әсері пневмокониоз ауруына әкеледі.
Биоремедиация: Ластанған топырақ пен суды тазарту үшін микроорганизмдерді (бактериялар, саңырауқұлақтар) пайдалану әдісі.
Биомониторинг: Ластану деңгейін бағалау үшін тірі ағзалардың (индикаторлардың) күйін бақылау.
Жаһандық экологиялық мәселелер және тұрақты даму
Стокгольм конференциясы (1972 ж. 5 маусым): БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғауға арналған алғашқы ірі жиыны. 5 маусым — Халықаралық қоршаған ортаны қорғау күні болып белгіленді.
Рио-де-Жанейро (1992 ж.): «Тұрақты даму» концепциясы және «XXI ғасырдың күн тәртібі» бағдарламалары қабылданды.
Мұңжылдық Декларациясы (2000 ж.): Нью-Йоркте әлем көшбасшылары қабылдаған құжат.
Тұрақты дамудың 17 мақсаты: 2015 жылы БҰҰ мүше мемлекеттерімен қабылданды. Негізгі бағыты — экономикалық, әлеуметтік және экологиялық мүдделер арасындағы теңгерім.
Орхус конвенциясы (1998 ж.): Данияның Орхус қаласында қабылданған, экологиялық ақпаратқа қол жеткізу және шешім қабылдауға жұртшылықтың қатысуы туралы құжат.
Айналмалы (циркулярлық) экономика: Ресурстарды тиімді пайдалануға және қалдықтарды қайта өңдеуге негізделген экономика моделі.
Рим клубы: 1968 жылы Аурелио Печчеи құрған ұйым. Мұнда Д. Медоуздың «Өсу шектері» (Limits to Growth) атты баяндамасы жасалды.
Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасы және табиғаты
Негізгі құқықтық актілер: ҚР Экологиялық Кодексі, Орман кодексі (2003 ж.), Жер туралы Заң, Су кодексі.
Тұрақты дамуға көшу тұжырымдамасы: 2006 жылы қабылданды.
Ерекше қорғалатын аумақтар: Қазақстанда мемлекеттік қорық бар. Ең жас қорық — Қаратау қорығы. ЮНЕСКО деңгейіндегі резерваттарға Ақсу-Жабағлы, Наурызым, Қорғалжын жатады.
Стратегия 2030: ҚР Президентінің жарлығымен 1997 жылы қабылданған (кейін өңделген).
Еңбекті қорғау және өндірістік қауіпсіздік
Зиянды физикалық факторлар: Шу, діріл (вибрация), радиация, электромагниттік өрістер. * Шу: Адам үшін қауіпсіз деңгей — . Ұзақ әсер еткенде есту қабілеті бұзылып, стресс тудырады. * Діріл: Төмен және жоғары жиілікті болып бөлінеді, денсаулыққа үлкен зиян келтіреді. * Иондаушы сәулелену (радиоактивтілік): Рентген сәулелері, гамма-сәулелер. Қорғану үшін қорғасын () мен бетон қолданылады. Мөлшерін өлшеу үшін Гейгер-Мюллер есептегіші пайдаланылады.
Жеке қорғаныс құралдары (ЖҚҚ): Шудан қорғану үшін құлаққаптар, шаңнан қорғану үшін респираторлар қолданылады.
Электр қауіпсіздігі: «Жерге қосу» — ток соғуын болдырмау шарасы. Жөндеу алдында қуат көзін ажырату міндетті.
Өрт қауіпсіздігі: Электр өрттерін сөндіру үшін көмірқышқыл газы () немесе ұнтақты өрт сөндіргіштер тиімді.
Қауіпсіздік белгілері: Сары фондағы қара таңбалы үшбұрыш қауіпті электр қондырғысын білдіреді.
Төтенше жағдайлар (ТЖ) және алғашқы көмек
ТЖ жіктелуі: * Табиғи ТЖ: Жер сілкінісі, су тасқыны, дауыл, құрғақшылық. * Техногендік ТЖ: Өндірістегі жарылыстар, өрттер, химиялық ластану, мұнай төгілуі. * Санитарлық-эпидемиологиялық ТЖ: Жұқпалы аурулардың (эпидемия) өршуі.
Алғашқы медициналық көмек: * Қан кетуді тоқтату: Артериялық қан кетуде жараның жоғарғы жағына жгут салу керек. * Жүрек-өкпе реанимациясы (ЖӨР): Адамда тыныс алу және импульс болмаған жағдайда жасалады. * Сынықтар: Аяқ-қолдың деформациясы мен қатты ауырсынумен сипатталады. * Естен тану: Зақымданушыға таза ауа келуін қамтамасыз ету қажет.
Экологиялық білім беру жүйесі
Мақсаты: Жеке адамның бойында табиғатқа деген ізгілік қатынастарды қалыптастыру.
Бөліну сатылары (3 саты): 1. Алғашқы саты: Балабақша мен бастауыш мектепте табиғатты аялау негіздері. 2. Екінші саты: Орта мектептер мен колледждердегі экологиялық білім. 3. Үшінші саты: Жоғары оқу орындарындағы кәсіби экологиялық даярлық.
Тұжырымдама: «ҚР білім беру жүйесінде экологиялық білім мен тәрбие беру тұжырымдамасы» 2002 жылы енгізілді.