Endometriosis Lecture Notes

និយមន័យនៃជំងឺអង់ដូមេទ្រីយ៉ូស (Definition of Endometriosis)

និយមន័យផ្លូវការ៖ ជំងឺអង់ដូមេទ្រីយ៉ូស (Endometriosis ឬ ជំងឺស្រទាប់ក្នុងនៃស្បូន) គឺជាការតាំងនៅខុសប្រក្រតីនៃជាលិកាអង់ដូម៉ែត្រ (Endometrium) នៅខាងក្រៅប្រហោងស្បូន (Outside of the uterine cavity)។
លក្ខណៈនៃជាលិកា៖ ទោះបីជាវានៅក្រៅស្បូនក៏ដោយ ក៏ជាលិកាទាំងនោះមានលក្ខណៈ រូបរាង និងមុខងារដូចទៅនឹងជាលិកាស្រទាប់ក្នុងនៃស្បូនពិតប្រាកដដែរ។
ឥទ្ធិពលអ័រម៉ូន៖ ជាលិកាដែលនៅក្រៅស្បូននេះ (Ectopic endometrial cells) ស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលនៃអ័រម៉ូនស្ត្រី និងឆ្លើយតបទៅនឹងការប្រែប្រួលអ័រម៉ូនដូចជាកោសិកាក្នុងស្បូនដែរ ដែលបង្កឱ្យមានការឈឺចាប់ និងបញ្ហាអត់កូន។

ទីតាំងដែលជួបប្រទះញឹកញាប់ (Possible Locations)

ជំងឺអង់ដូមេទ្រីយ៉ូសអាចកើតមាននៅទីតាំងជាច្រើនដូចជា៖

Adenomyosis៖ ការកកើតជាលិកាអង់ដូម៉ែត្រនៅក្នុងស្រទាប់សាច់ដុំស្បូន (Myometrium)។
តំបន់អាងត្រគាក (Pelvic structures)៖ រួមមានស្រទាប់ប៉េរីតូណេ (Peritoneum), សរសៃចំណងស្បូន (Ligaments ដូចជា Broad ឬ Round ligament), ដៃស្បូន (Fallopian tubes), និងអូវែ (Ovaries)។
ប្រព័ន្ធរំលាយអាហារ និងបញ្ចេញចោល៖ ពោះវៀន (Intestines), រីកតូម (Rectum), ស៊ីកម៉ូអ៊ីត (Sigmoid), ប្លោកនោម (Bladder), និងបំពង់នោម (Ureters)។
ទីតាំងឆ្ងាយៗ៖ អាចកើតមាននៅ សួត (Lungs) ឬ ស្រោមសួត (Pleura) ទោះបីជាកម្រក៏ដោយ។

យន្តការបង្កជំងឺ (Pathogenesis)

មានទ្រឹស្តីជាច្រើនដែលពន្យល់ពីការកើតឡើងនៃជំងឺនេះ៖

ការហូររដូវត្រឡប់ថយក្រោយ (Retrograde Menstruation)៖ ឈាមរដូវដែលមានផ្ទុកកោសិកាអង់ដូម៉ែត្រ ហូរច្រាលចូលទៅក្នុងប្រហោងអាងត្រគាកតាមរយៈដៃស្បូន។ កោសិកាទាំងនោះទៅតាំងទី និងរីកលូតលាស់នៅលើសរីរាង្គក្នុងពោះ ជាពិសេសនៅតំបន់អាងត្រគាក ហើយវានឹងឡើងក្រាស់ និងមានឈាមចេញនៅពេលមករដូវ។
ការលូតលាស់នៃកោសិកាអំប្រ៊ីយ៉ុង (Embryonic Cell Growth)៖ កោសិកាដែលស្រោបប្រហោងពោះ និងអាងត្រគាកដែលមកពីកោសិកាអំប្រ៊ីយ៉ុង អាចបំប្លែងខ្លូនទៅជាជាលិកាអង់ដូម៉ែត្រក្នុងករណីខ្លះ។
ការផ្សាំតាមរយៈស្លាកស្នាមវះកាត់ (Surgical Scar Implantation)៖ ក្រោយការវះកាត់ដូចជា ការកាត់ស្បូន (Hysterectomy) ឬ ការវះកាត់សម្រាលកូន (C-section) កោសិកាអង់ដូម៉ែត្រអាចទៅជក់ជាប់នឹងមុខរបួសវះកាត់។
ការដឹកជញ្ជូនតាមប្រព័ន្ធឈាម និងទឹករងៃ (Endometrial Cells Transport)៖ កោសិកាអាចធ្វើដំណើរតាមសរសៃឈាមវ៉ែន ឬប្រព័ន្ធកូនកណ្តុរ (Lymphatic system) ទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗនៃរាងកាយ ដូចជាសួតជាដើម។
បញ្ហាប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ (Immune System Disorder)៖ ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំមានបញ្ហា មិនអាចសម្គាល់ និងកម្ទេចជាលិកាអង់ដូម៉ែត្រដែលលូតលាស់ខុសកន្លែងបាន។

មូលហេតុ និងកត្តាជំរុញ (Etiology)

Adenomyosis៖ កើតឡើងដោយសារកោសិកាអង់ដូម៉ែត្រជ្រាបចូលក្នុងស្រទាប់សាច់ដុំស្បូន បង្កជាថង់តូចៗ (Embryonic cell grow)។ កត្តាជំរុញរួមមាន៖ * ការលូកយកកម្ទេចសុក (Removal of placenta fragment)។ * ការកោសសម្អាតស្បូន (Curettage)។ * ការវះកាត់យកដុំសាច់ស្បូន (Myomectomy)។
កត្តារបួស៖ កើតនៅលើមាត់ស្បូន, ប៉េរីណេ (Perineal), ស្នាមរបួសកាត់ពង្រីកមាត់ទ្វារមាស (Episiotomy) នៅពេលសម្រាលកូន។
ការស្ទះផ្លូវហូរនៃឈាមរដូវ៖ ករណីភ្នាសក្មេងស្រីបិទជិត (Imperforate hymen) ឬការស្ទះនៅតំបន់ Isthmus ធ្វើឱ្យឈាមរដូវច្រាលចូលក្នុងពោះ។

ការវិវត្ត និងផលវិបាក (Evolution and Complications)

ជាលិកាអង់ដូម៉ែត្រខុសកន្លែង (Ectopic Endometrium) ឆ្លើយតបនឹងអ័រម៉ូនដូចខាងក្រោម៖

ការឆ្លើយតបអ័រម៉ូន៖ ស្រទាប់ Mucosa នៃស្បូនដែលផ្សំដោយ Tubal glandular និង Chorion cells នឹងរីកលូតលាស់ដោយសារ Estrogen និងទ្រទ្រង់ដោយ Progesterone ហើយរបេះធ្លាក់នៅចុងវដ្តរដូវ។
ការកកើតដុំគីស៖ ក្នុងករណីដែលវាបិទជិត វានឹងបង្កើតជាដុំគីសដែលមានទឹកពណ៌សូកូឡា (Chocolate cyst) ជាពិសេសនៅលើអូវែ។
ប្រតិកម្មរលាក និងសម្លាក៖ ការរលាករ៉ាំរ៉ៃបណ្តាលឱ្យមានការប្រែក្លាយជាសាច់ក្រិន (Fibrosis) និងសម្លាក (Scarring) ដែលនាំឱ្យមានផលវិបាក៖ * ការស្ទះបំពង់បង្ហូរទឹកនោម នាំឱ្យមានបញ្ហាតម្រងនោមរីក (Hydronephrosis)។ * ការស្ទះក្នុងពោះវៀនតូច។ * ការជ្រៀតចូលនៃសាច់ក្រិនទៅក្នុងវ៉ាស្សាំង (Vagina) និងក្រសាល់គូថ (Rectum)។ * ការបាត់បង់ Plan of cleavage (ស្រទាប់ខណ្ឌមាត់ស្បូន និងសរីរាង្គក្បែរខាង) ដែលធ្វើឱ្យការវះកាត់មានការលំបាកខ្លាំង។

រោគវិនិច្ឆ័យ និងរោគសញ្ញា (Diagnosis and Symptoms)

១. ស្ថានភាពអ្នកជំងឺទូទៅ៖

ច្រើនកើតលើស្ត្រីក្នុងវ័យបន្តពូជ។
ស្ត្រីនៅលីវ ឬស្ត្រីដែលមិនទាន់មានកូន។
ស្ត្រីដែលមកពិគ្រោះដោយសារបញ្ហាមិនអាចយកកូនបាន។

២. រោគសញ្ញាគ្លីនិក (Signs/Symptoms)៖

ការឈឺចាប់ (Pain)៖ ជារោគសញ្ញាសំខាន់បំផុត។ * ឈឺក្នុងអាងត្រគាកខ្លាំងនៅពេលកំពុងមករដូវ (កាន់តែខ្លាំងទៅៗ រួចធូរស្រាលក្រោយអស់រដូវ)។ * ឈឺអាងត្រគាករ៉ាំរ៉ៃ (Chronic pelvic pain)។ * ឈឺចាប់ខ្លាំងពេលមករដូវ (Dysmenorrhea)។ * ឈឺចាប់នៅពេលរួមភេទ (Dyspareunia)។ * នោមឈឺ (Dysuria)។
ការធ្លាក់ឈាម (Hemorrhage) (មិនសូវជួបប្រទះ)៖ ការធ្លាក់ឈាមរដូវច្រើន (Menorrhagia) ឬធ្លាក់ឈាមក្រៅរដូវ (Metrorrhagia)។
បញ្ហាអសមត្ថភាពបន្តពូជ (Sterility/Infertility)៖ កើតមានញឹកញាប់ ជាពិសេសប្រសិនបើមានការឈឺចាប់ពេលមករដូវរួមជាមួយ។ វាបង្កឡើងដោយការស្ទះដៃស្បូន, បាត់បង់ចលនាដៃស្បូន, បញ្ហាមិនមានការធ្លាក់មេជីវិត (Anovulation/Dysovulation), ឬការស្អិតជាប់រវាងដៃស្បូន និងអូវែ។

៣. ការពិនិត្យរាងកាយ (Clinical Examination)៖

ស្បូនបាត់បង់ចលនា (Fixed uterus)។
សាច់ចន្លោះទ្វារមាស និងក្រសាល់គូថឡើងក្រាស់។
ដុំដៃស្បូនមិនសូវមានចលនា។
ឃើញមានដុំតូចៗពណ៌ស្វាយនៅលើប៉េរីណេ។

ការពិនិត្យអមគ្លីនិក (Paraclinic)

Hysterosalpingography (HSG)៖ ដើម្បីមើលពីភាពមិនប្រក្រតីនៅដៃស្បូន (ដូចជា Endométriose tubaire isthmique)។
Echography (អេកូសាស្ត្រ)៖ ដើម្បីស្វែងរកដុំគីស ឬដុំសាច់។
Laparoscopy (ការឆ្លុះមើលប្រហោងពោះ)៖ ជាវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារដើម្បីមើលដំបៅអង់ដូមេទ្រីយ៉ូសដោយផ្ទាល់។

ការព្យាបាល (Treatment)

១. ការព្យាបាលដោយថ្នាំ (Medical Treatment)៖

គោលបំណងគឺបញ្ឈប់ការធ្លាក់មេជីវិត (Ovulation) និងការមករដូវ (Amenorrhea)។ * ប្រើប្រាស់ថ្នាំក្រុម Oestro-progestatifs ឬ Synthesis progestatifs (ដូចជា Lutometrodiol, Orgametril, Norluten, Surgestone, Lutenyl) រយៈពេល $3$ ខែ (សម្រាប់កម្រិតស្រាល) ទៅ $6$ ខែ (សម្រាប់កម្រិតធ្ងន់)។ * ថ្នាំ Danazol (Danatrol) ក្នុងកម្រិត $400$ ទៅ $600\,mg$ ក្នុងមួយថ្ងៃ។
ការព្យាបាលការឈឺចាប់ (Pain treatment)៖ * Diclofenac (Voltarene)៖ $50\,mg$ ចំនួន $3$ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ។ * Acide mefenamique (Ponstan)៖ $500\,mg$ ចំនួន $3$ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ។ * Ibuprofene៖ $400\,mg$ ចំនួន $3$ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ។

២. ការព្យាបាលដោយវះកាត់ (Surgical Treatment)៖

គោលបំណងសំខាន់គឺរក្សាមុខងារបន្តពូជ ជាពិសេសចំពោះស្ត្រីវ័យក្មេង។
វិធីសាស្ត្ររួមមាន៖ ការបកស្រទាប់ស្អិត, ការកាត់យកដុំគីសចេញ (Cystectomy) តាមរយៈការបើកពោះ (Laparotomy) ឬការឆ្លុះ (Coelioscopy/Laparoscopy)។
ក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរ៖ អាចកាត់ដៃស្បូន និងអូវែម្ខាងចោល (Annexectomy unilaterale) ឬការវះកាត់តដៃស្បូនឡើងវិញ (Anastomose tubo-tubal) ប្រសិនបើមានការស្ទះ។

ការព្យាករណ៍ (Prognosis)

ប្រហែលពាក់កណ្តាល ( $50\%$ ) នៃស្ត្រីដែលមានជំងឺអង់ដូមេទ្រីយ៉ូសនឹងជួបបញ្ហាអសមត្ថភាពបន្តពូជ (Sterility)។
ការចូលដល់វ័យអស់រដូវ (Menopause) នឹងធ្វើឱ្យជំងឺនេះឈប់វិវត្តដោយឯកឯង។