Türk Tarihi ve Kültürü Ders Notları Flashkartları

Türk Adının Anlamları ve Kökeni

  • Türk Adının Anlamları ve Kaynakları:
    • Wambery: Türemek.
    • Doerfer: Devlete bağlı halk.
    • Kaşgarlı Mahmut: Olgunluk çağı.
    • İran Kaynakları: Güzel insan.
    • Çin Kaynakları: Miğfer.
    • Ziya Gökalp: Kanun, nizam sahibi, töreli.
    • Diğer Anlamlar: Güçlü, kuvvetli, terk edilmiş.

Orta Asya Kültür Merkezleri

  • Anav: Orta Asya'nın en eski kültür merkezidir.
  • Afanesyova: Orta Asya'nın en eski Türk kültür merkezidir.
  • Tagar: Orta Asya'nın en gelişmiş kültür merkezidir.
  • Andronova: Türklerin atalarının yaşadığı kültür merkezidir.
  • Karasuk: Orta Asya'da ilk demirin işlendiği yerdir.
  • Kelteminar: Orta Asya'da yerleşik yaşamın görüldüğü kültür merkezidir.

İslamiyet Öncesi Türklerde Hükümdarlık Sembolleri ve Unvanları

  • Hükümdar Sembolleri:

    • Otağ: Hakan çadırı.
    • Nevbet: Davul.
    • Kılıç: Hükümdar silahı.
    • Yay: Hakimiyet sembolü.
    • Kemer: Kur.
    • Tuğ: Sancak.
    • Kamçı: Berge.
    • Ordu: Hükümdar merkezi.
    • Toy: Şölen.
    • Örgin: Taht.
    • Kotuz: Sorguç.
    • Kama: Bıçak.

  • Hükümdar Unvanları:

    • Han, Hakan, Yabgu, Kağan, İlteber, İlig, Kara, İlteriş, İdikut, Erkin, Tanhu, Şanyü, İlber, Ay Tengri.

Gök Tanrı'nın Hükümdara Verdiği Yetkiler ve Devlet Politikaları

  • Hükümdara Verilen Yetkiler:

    • Kut: Siyasi yönetme yetkisi.
    • Küç: Güç, askerî kuvvet.
    • Ülüş: Pay, hisse, nasip (ekonomik paylaşım yetkisi).

  • Devletin Sürekliliği İçin Uygulanan Politikalar:

    • Türk Cihan Hâkimiyeti: Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar olan coğrafyayı Türk hükümdarlarının idare etmesi düşüncesi.
    • Nizam-ı Âlem: Tanrı adına dünyaya düzeni ve Türk adaletini yayma anlayışı.
    • Kızılelma: Her zaman değişen ve ulaşıldığında yeni hedef belirlenen fetih ülküsü.

  • İkili Teşkilat:

    • Devletin doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılarak yönetilmesi sistemidir.
    • Doğu: Kağan tarafından yönetilir.
    • Batı: Yabgu tarafından yönetilir.

Devlet Görevlileri ve Kurultay Yapısı

  • Merkez Teşkilatı ve Görevliler:

    • Ayuki: Hükûmet.
    • Ayguci (Üge): Vezir.
    • Buyruk: Bakan.
    • Tudun: Vergi memuru.
    • Apa: Sivil yönetici.
    • Ağılıg: Hazineden sorumlu görevli.
    • Otacı (Emci): Hekim, tabip.
    • Tutuk: Askerî vali.
    • Erkin: Oğuzlarda hükümdar.
    • Bitikçi (Tamgacı): Yazıcı ve mühürdar.
    • Yarlığ: Hakanın emri (ferman).
    • Tigin: Hükümdar oğlu (şehzade).
    • İnanç (İnal veya Ataman): Tiginin eğitmeni.
    • Şad: Hanedan üyesi komutan.

  • Kurultay (Toy / Kengeş) - Devlet Meclisi:

    • Ayguci: Kağan yoksa kurultaya başkanlık eder.
    • Toygun: Kurultay üyelerine verilen ad.
    • Orun: Kurultaydaki oturma düzeni.

  • Diğer Türk Devletlerindeki Meclisler:

    • Tabgaçlar: Nazırlar Meclisi.
    • Hazar Devleti: İhtiyarlar Meclisi.
    • Peçenekler: Komeneton.
    • Tuna Bulgarları: Millet Meclisi.
    • Avrupa Hunları: Seçkinler Meclisi.

Sosyal Hayat, Toplumsal Yapı ve Hukuk

  • Aile ve Sosyal Kavramlar:

    • Ög: Anne.
    • Kang: Baba.
    • Monogami: Tek eşli evlilik.
    • Törün: Düğün.
    • Şölen: Halk eğlencesi.
    • Yurt: Çadır.

  • Toplumsal Sıralama (Küçükten Büyüğe):

    • Oguş: Aile.
    • Urug: Sülale.
    • Boy: Boy.
    • Budun: Millet.
    • İl: Devlet.

  • Hukuk Sistemi:

    • Töre: Örf, adet, gelenek ve ahlaki değerlere dayanan sözlü hukuk kuralları.
    • Yargu: Mahkeme.
    • Yargan (Yargucu): Mahkeme başkanı (Hâkim).
    • Tüz: Devlet ile vatandaş arasındaki görevleri belirleyen yazısız sözleşme.

  • Törenin Oluşmasını Etkileyen Unsurlar: Kut anlayışı, Kurultay kararları, Türk toplumunun gelenek ve görenekleri.

  • Törenin Değişmez Dört İlkesi:

    • Könilik: Adalet.
    • Tüzlük: Eşitlik.
    • Uzluk (İyilik): İyilik.
    • Kişilik (İnsanlık): İnsanlık.

İnanç Sistemi, Din ve Alfabeler

  • Kabul Edilen Dinler:

    • Gök Tanrı, Maniheizm, İslamiyet, Musevilik, Budizm, Hristiyanlık.

  • Eski Türk İnanışları:

    • Atalar Kültü: Mezar ziyareti ve atalara saygı.
    • Yer-Su-Gök İnancı: Tabiat kuvvetlerine inanma.

  • Dini Kavramlar:

    • Yuğ: Cenaze töreni.
    • Kurgan: Mezar.
    • Balbal (Bengütaş): Mezar taşı.
    • Eşük: Kefen.
    • Kam (Baksi): Gök Tanrı dininin din adamı (Şaman).
    • Tamu: Cehennem.
    • Uçmağ: Cennet.
    • Kült: İnanç.
    • Muyan: Sevap.

  • Paralar ve Cinsleri:

    • Yarmak: Madeni para.
    • Kamdu, Kuanpoyu, Böz: Bez para.
    • Çav: Kâğıt para.
    • Satir: Gümüş para.

  • Türklerin Tarih Boyunca Kullandığı Alfabeler:

    • Göktürk (Orhon), Uygur, Soğd, Brahmi, Süryani, Arap, Kiril, Latin alfabeleri.
    • Not: Türklerin millî alfabeleri Göktürk (Orhon) ve Uygur alfabeleridir.

Edebiyat ve Destanlar

  • Sözlü Edebiyat:

    • Sav: Atasözü.
    • Koşuk: Şiir.
    • Sagu: Ağıt.
    • Hikâye: Dede Korkut Hikâyeleri.
    • Destan: Kahramanlık hikâyeleri.

  • Destanlar ve Ait Oldukları Devletler:

    • İskitler: Alp Er Tunga.
    • Asya Hunları: Oğuz Kağan.
    • Göktürkler: Ergenekon, Bozkurt.
    • Uygurlar: Türeyiş, Göç.
    • Avrupa Hunları: Attila ve Sihirli Geyik.
    • Kırgızlar: Manas.

  • Yazılı Edebiyat:

    • Yenisey Kitabeleri: Türk edebiyatının bilinen ilk yazılı örnekleri.

Türk-İslam Devletlerinde Hükümdarlık ve Saray Teşkilatı

  • Hükümdar Sembolleri:

    • Otağ, Örgin, Nevbet, Hutbe, Tiraz, Hilat, Çetr, Sikke, Asa, Mühür, Taç.

  • Hükümdar Unvanları:

    • Han, Hakan, Tonga, İlig Han, Kara, Erkin, Bey, Tamgaç, Padişah, Terken, Sultan-ı Azam, Melik, Emir, Şah, Kadır, Arslan Han, Buğra Han, Sultan.

  • Saray Görevlileri:

    • Hares Emiri: Hükümdara karşı suç işleyenleri cezalandırır.
    • Candar: Hükümdarı korur.
    • Alemdar: Devlet bayrağını taşır.
    • Silahdar: Hükümdarın silahlarından sorumludur.
    • Camedar: Hükümdarın kıyafetlerinden sorumludur.
    • Serhenk: Törenleri ve güzergâhı düzenler.
    • Vekil-i Has: Sarayın genel işlerini yürütür.
    • Emir-i Ahur: Atlardan sorumludur.
    • Taştdar (Abdar): Temizlik ve su işlerinden sorumludur.
    • Şarapdar (İçicibaşı): İçeceklerden sorumludur.
    • Hansalar (Aşçıbaşı): Hükümdarın sofrasından sorumludur.
    • Emir-i Şikâr: Av organizasyonlarını düzenler.
    • Çaşnigir: Yemekleri tadar.
    • Hacip (Has Hacip, Uluğ Hacip, Hacibü'l Hüccab): Hükümdar ile halk ve devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen en yetkili saray görevlisi. Gaznelilerde Hacib-i Bozorg, Karahanlılarda Tayangu denir.

Devlet Yönetimi: Divanlar ve Görevliler

  • Divan Türleri ve Sorumluları:

    • Divan-ı İstifa: Maliye işleri. Başkanı: Müstevfi.
    • Divan-ı Arz (Ceyşül Arz): Askerlik işleri. Başkanı: Emir-i Arz.
    • Divan-ı İşraf: Denetim işleri. Başkanı: Müşrif-i Memalik.
    • Divan-ı İnşa (Tuğra): Yazışma işleri. Başkanı: Tuğrai.
    • Divan-ı Berid: Haberleşme ve posta. Başkanı: Berid.
    • Niyabet-i Saltanat: Sultan yokken devleti yönetir. Başkanı: Naib.
    • Divan-ı Mezalim: En yüksek yargı organı. Başkanı: Sultan.

  • Eyalet ve Şehir Görevlileri:

    • Amid: Sivil yönetici.
    • Amil (İmga): Vergi toplayan görevli.
    • Yuğruş: Karahanlılarda vezir.
    • Hace: Gaznelilerde vezir.
    • Melik: Hükümdarın oğlu.
    • Atabey: Melikin eğitmeni.
    • Şihne: Askerî vali.
    • Muhtesip: Belediye işleri ve çarşı-pazar denetimi.

Türk-İslam Hukuku ve Ordu Yapısı

  • Hukuk Sistemi:

    • Örfî Hukuk: Kaynakları Hun, Göktürk, Uygur ve Oğuz gelenekleridir. Yönetim, maliye ve askerlik alanlarında kullanılır. Başındaki görevli Emir-i Dâd'dır.
    • Şer'î Hukuk: Kaynakları Kur'an-ı Kerim, Sünnet, İcma ve Kıyas'tır. Evlenme, boşanma, miras ve maliye alanlarında kullanılır. Başındaki görevli Kadi'l Kudat'tır.

  • Ordu Teşkilatı:

    • İkta Askerleri: İkta sahiplerinin yetiştirdiği askerler.
    • Gulamlar: Küçük yaşta alınarak eğitilen askerler.
    • Bağlı Devletler: Tâbi devletlerin gönderdiği askerler.
    • Türkmenler: Türkmen boylarından oluşan askerî birlikler.
    • Hassa Ordusu: Sultanın merkez ordusu.
    • Gulaman-ı Saray: Sarayda görev yapan gulam askerleri.

Mimari ve Sanat

  • Mimari Çeşitleri:

    • Dinî: Medrese, Kümbet (Anıt mezar), Türbe, Cami, Mescit, Tekke, Zaviye.
    • Sivil: Ev, Çeşme, Ribat (Sınır karakolu/kervansaray), Kervansaray, Han, Hamam, Kütüphane.
    • Askerî: Kışla, Tersane, Kale, Burç, Sur, Garnizon, Nizamiye.

  • Önemli Mimari Eserler:

    • Karahanlılar: Arap Ata Türbesi, Ayşe Bibi Türbesi, Hazara (Degaron) Camii, Talhatan Baba Camii.
    • Gazneliler: Zafer Kuleleri, Leşker-i Bazar Camii, Ribat-i Mahi, Sultan III. Mesut Minaresi.
    • Büyük Selçuklular: Diyarbakır Ulu Camii (Onarım/Eklemeler).

  • Sanat Dalları:

    • Hat: Güzel yazı sanatı (Uğraşan kişiye Hattat denir. İlk büyük Türk hattatı Amasyalı Yakut'tur).
    • Minyatür: Perspektifsiz resim (Sanatçısına Musavvir veya Nakkaş denir).
    • Tezhip: Kitap süsleme sanatı (Sanatçısına Müzehhip denir).
    • Diğerleri: Telkâri (Gümüş işleme), Malakâri (Duvar süsleme), Vitray (Cam süsleme), Ebru, Çinicilik, Ahşap işlemeciliği, Oymacılık, Kakmacılık, Çadırcılık, Dokumacılık, Kilimcilik, Halıcılık.
    • Bilim İnsanı: Cezeri, mekanik tasarımları ve "Otomoto" adlı eseriyle tanınır.

Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti

  • Hükümdar Unvanları: Keyhüsrev, Keykavus, Keykubat (Key: Farsça sultan), Rükneddin.

  • Askerî Unvan: Reisül Bahr veya Melikü's-Sevahil (Deniz kuvvetleri komutanı).

  • Divanlar:

    • Divan-ı Âlâ: Tüm devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek divan.
    • Divan-ı Pervane: İkta topraklarının dağıtımını yapan divan. Başkanı: Pervaneci.
    • Divan-ı Berid: Haberleşme ve posta teşkilatı.

  • İlim İnsanları ve Eserleri:

    • Hz. Mevlânâ: Mesnevî, Kebir.
    • Hacı Bektaş Veli: Makalât.
    • Yunus Emre: Risaletü'n Nushiyye, Divan.
    • Âşık Paşa: Garipnâme.
    • Muhyiddin Arabî: Şeyh-i Ekber.
    • Hacı Paşa: Anadolu'nun İbn-i Sina'sı.
    • Ravendî: Selçuklu Tarihi (I. Giyaseddin Keyhüsrev'e sunulmuştur).
    • Gülşehrî: Mantiku't-Tayr çevirisi.
    • Hoca Dehhânî: Divan edebiyatının kurucusu, Selçuklu Şehnamesi.

  • Mimari İlkler ve Eserler:

    • İlk Han: Aksaray Alay Han.
    • İlk Cami: Konya Alaeddin Camii.
    • İlk Medrese: Kayseri Koca Hasan Medresesi.
    • İlk Hastane: Kayseri Gevher Nesibe Darüşşifası.
    • Diğer Eserler: Pervane Hamamı (Tokat), Akköprü ve Arslanhane Camii (Ankara), Yivli Minare ve Alara Han (Antalya), Gök Medrese (Sivas), Cacabey Medrese (Kırşehir), Hunad Hatun Türbesi (Kayseri), Çifte Minareli Medrese (Erzurum), İnce Minareli Medrese ve Karatay Medresesi (Konya).