AP - Grade 9
ARALIN 1
Araw-araw, ang tao ay laging nahaharap sa sitwasyong kailangan niyang pumili.
Sitwasyon > Desisyon > Dahilan
Pinipili ng tao ang bagay na nagdudulot ng labis na kapakinabangan.
Ekonomiks
-isang sangay ng Agham Panlipunan na nagaaral kung paano tutugunan ang tila walang katapusang pangangailangan at kagustuhan ng tao gamit ang limitadong pinagkukunang yaman.
Oikonomiya – salitang griyego na pinagmulan ng salitang Ekonomiks
Oikos - Bahay
Nomos - Pamamahala
Mga tutugon sa walang hanggang pangangailangan at kagustuhan ng tao:
-Pagplaplano
-Paggawa ng tamang desisyon > Pamimili mula sa choices
Dahil limitado ang pinagkukunang-yaman (resources) > Kakapusan (Scarcity)
Mahalagang Konsepto sa Ekonomiya:
1. Trade-Off – pagpili o pagsasakripisyo ng isang bagay kapalit ng ibang bagay.
2. Opportunity Cost - tumutukoy saa halaga o nang best alternative.
3. Marginal Thinking – pagsusuri ng isang indibidwal sa karagdagang halaga o pakinabang na makukuha mula sa gagawing desisyon.
4. Incentives - iniaalok na gantimpala o mas mura at magandang serbisyo sa tao.
(Mankiw, 1997) - Ang ekonomiks at sambahayan ay maraming pagkakatulad.
Xenophon – Mabuting pamamahala at pamumuno -> Oiconomicus
Plato – Espesyalisasyon at division of labor:The Republic
Aristotle – Pribadong pagmamay-ari:Topics and Rhretoric
Merkantilismo – ang yaman ng isang bansa ay nakabatay sa dami ng
ginto at pilak.
Francois Quesnay at Physiocrats – pagbibigay halaga sa kalikasan at paggamit ng wasto sa mga yamang likas.
Tableu Economique – nagpapakita ng paikot na daloy ng produkto at serbisyo sa ekonomiya
Adam Smith
- Ama ng Makabagong Ekonomiks
- Doktrinang Laissez-faire o let alone policy – hindi dapat nakikialam ang pamahalaan sa pagpapatakbo ng ekonomiya.
- Espesyalisasyon - ay paghahati ng mga gawain sa produksyon ayon sa kapasidad at kakayahan sa paggawa.
- Akda: “An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations”
David Ricardo
- Law of Diminishing Marginal Returns – ang patuloy na paggamit ng tao sa likas na yaman ay nagiging dahilan ng pagliit ng nakukuha mula sa mga ito.
- Law of Comparative Advantage – prinsipyo na nagsasaad na higit na kapakipakinabang sa isang bansa na lumikha ng mga produkto na higit na mura ang gastos sa paggawa ( production cost ) kaysa sa ibang bansa.
Thomas Robert Malthus
- Binigyang pansin ang mga epekto ng mabilis na paglaki ng populasyon.
- Malthusian Theory – ang populasyon ay mas mabilis na lumalaki kaysa sa suplay ng pagkain.
John Maynard Keynes
-Father of Modern Theory of Employment
-Ang pamahalaan ay may mas malaking papel na ginagampanan sa pagpapanatili ng balanseng ekonomiya sa pamamagitan ng paggastos ng pamahalaan.
-Akda: “General Theory of Employment, Interest, and Money”
Karl Marx
-Ama ng Komunismo
-Naniniwala na ang produksyon at distribusyon ay dapat pamahalaan ng tao (mamamayan)
- Isinulong na ang rebolusyon ng mga proletariat ang magpapatalsik sa mga kapitalista
-Akda: Das Kapital, Communist Manifesto w/Friedrich Engels
Economic performance
-tumutukoy sa pangkalahatang kalagayan ng mga gawaing pang-ekonomiya ng bansa.
-Nasusukat gamit ang GNP at GDP (magandang makita na tumataas ito)
ARALIN 2
Ekonomiks
-nakatuon sa pinakamahusay na paggamit ng pinagkukunang – yaman
-nakatuon rin sa pagsasagawa ng tao ng mga desisyon bilang pagtugon sa suliranin ng kakapusan
Kakapusan
-sanhi ng walang hanggang kagustuhan ng tao
-tumutukoy sa limitasyon o hangganan sa mga roduktong pang-ekonomiya
-hindi kasapatan ng pinagkukunang yaman
Dahilan ng Kakapusan:
1. MAAKSAYANG paggamit ng pinagkukunang - yaman.
2. NON-RENEWABILITY ang ilang pinagkukunang - yaman.
3. KAWALANG-HANGGANG pangangailangan at kagustuhan ng tao.
Kakulangan
-pansamantalang hindi kasapatan ng pinagkukunang-yaman
-temporary scarcity
Thomas Malthus – Magpapatuloy sa mabilis na paglaki ang populasyon kung hindi ito makokontrol.
Kakapusan bilang suliraning kakapusan:
-Nag-iiba ang ugali ng tao kapag hindi niya makamit ang mga pangangailangan niya
-Natututong maging madgamot, mandaya, at manlinlang ng kapwa.
-Nagiging bunga ng kakapusan ang Kaguluhan at pagtaas ng presyo ng mga bilihin (Inflation)
Mga kaisipan tungkol sa kakapusan: Trade-Off at Opportunity Cost
Mga paraan upang mapamahalaan ang KAKAPUSAN:
1. Angkop at makabagong teknolohiya
2. Pagsasanay ng mga manggagawa
3. Pagpapatupad ng mga programa
4. Pagpapatupad ng mga polisiya
ARALIN 3
Pangangailangan
-mga bagay na dapat mayroon ang tao sapagkat kailangan niya ito sa pang-araw-araw
-mga bagay na mahalaga sa pagpapanatili ng buhay ng tao
Uri ng Pangangailangan:
1. Materyal - Bagay na nakikita at nahahawakan
2. Di-Materyal - May kinalaman sa ating pandamdamin at kamalayan.
Kagustuhan - paghahangad ng tao ng mas mataas pa sa kaniyang mga batayang pangangailangan.
Microeconomics (McConnel, Brue, at Barbiero - 2001) - ang kagustuhan ng tao ay nagbabago at maaring madagdagan dahilan sa paglabas ng mga bagong produkto.
Hirarkiya ng Pangangailangan:
1. Pangangailangang Pisyolohikal (Physiological)
2. Pangangailangang pang-seguridad at pang-kaligtasan (Safety)
3. Pangangailangang Panlipunan (Love/Belonging)
4. Pangangailangang pagkamit ng respeto sa sarili at respeto ng ibang tao (Esteem)
5. Pangangailangan sa kaganapang pantao (Self-Actualization)
Mga salik na nakakaapekto sa pangangailangan at kagustuhan:
· Panlasa
· Gulang
· Trabaho
· Kita
· Edukasyon
· Presyo
· Panahon
· Kasarian
ARALIN 4
Produksyon - tumutukoy sa proseso ng pagpapalit-palit anyo ng mga salik ng produksyon upang makalikha ng bagong produkto.
Input - mga salik na ginagamit sa pagbuo ng bagong produkto.
Output - ang tawag sa nabuong produkto o serbisyo.
2 Klasipikasyon ng Input:
1. Fixed Input - Mga salik ng produksiyon na hindi nagbabago o hindi kayang baguhin sa ikli ng panahon na ginagamit sa pagpoprodyus.
2. Variable Input - Mga salik ng produksiyon na nagbabago o madaling baguhin na ginagamit sa pagpoprodyus.
Mga Salik ng Produksyon:
-Tumutukoy sa mga sangkap sa paggawa ng isang kalakal.
1. Kapital (Capital : Interes) - Mga bagay na gawa ng tao,
· Circulating Capital - kapital na mabilis magpalit-anyo at maubos (hal. Hilaw na materyales, kuryente, manggagawa, etc.).
· Fixed Capital - kapital na hindi mabilis magpalit ng anyo at matagal ang gamit (hal. gusali, lupa, sasakyan etc.).
2. Entreprenyur (Entrepreneurship : Profit) - mga taong namamahala sa ibang salik ng produksyon, tinatawag din silang mga negosyante.
3. Lupa (Land : Rent/Taxes) - Lahat ng bagay na may pakinabang sa tao na mula sa kalikasan, ito ang pinakagamit sa lahat ng uri ng pinagkukunangyaman.
4. Paggawa (Labor : Wage) - mga taong nag-uukol ng lakas na pisikal at mental sa paglikha ng mga kalakal o paglilingkod, gumagamit at nagpapaunlad ng pinagkukunang yaman.
Types of Jobs:
1. White-collar – Employees who work in offices.
2. Blue-collar – Factory workers, miners, construction workers, electricians, etc.
3. Pink-collar – Jobs that Women usually occupy. (Teachers, Nurses, Secretaries, etc.)
ARALIN 5
John Watson Howe – “There isn’t enough to go around.”
Alokasyon
-tumutukoy sa mekanismo o pamamaraan kung paano maipapamahagi ang mga pinagkukunang yaman, produkto, at serbisyo
-sumasagot sa suliraning KAKAPUSAN
KONSERBASYON – ang matalinong paggamit ng mga likas na yaman.
PAMUMUHUNAN – ito ay isinasagawa upang higit na pakinabangan ang mga pinagkukunang yaman.
MATAAS NA PRODUKSIYON – ang ibinubunga ng paggamit ng makabagong teknolohiya.
PAMILIHAN – dito ipinapakita kung paano isinasagawa.
ang alokasyon.
Budget – halagang nilalaan upang tugunan ang isang pangangailagan o kagustuhan.
Apat na Katanungang Pang-ekonomiko:
1. Ano ang gagawin?
2. Paano gagawin?
3. Para kanino?
4. Gaano karami?
Sistemang pang-ekonomiya – tumutukoy sa instutsyunal na kaayusan at paraan upang maisaayos ang paraan ng produksiyon, pagmamay-ari at pamamahala ng gawaing pang-ekonomiko ng isang lipunan. Dito nakapalibot ang relasyon ng mga konsumer sa seller.
Mga katangian ng pagbuo ng sistemang pang-ekonomiya:
1. Nagmamay-ari ng mga pinagkukunang-yaman at salik ng produksyon
2. Sentro ng pagpaplano
3. Lawak ng maaaring makinabang sa gagawing desisyon
Uri ng Ekonomiya:
1. Tradisyunal na ekonomiya (Lipunan) - Batay sa kultura, tradisyon, at paniniwala.
- umiikot lamang sa pangunahing pangangailangan ng tao tulad ng damit, pagkain, at tirahan.
2. Market Economy (Pamilihan) – Ang produksyon ay nagaganap sa malayang pamilihan.
- Ang bawat kalahok ay kumikilos alinsunod sa pansariling interes.
- PRESYO ang pambalanse sa interaksyon ng konsyumer at prodyuser.
3. Command Economy (Pamahalaan) – nasa pamahalaan ang kontrol ng produksyon.
4. Mixed Economy (Pamilihan at Pamahalaan) - malayang pagkilos ng pamilihan.
ARALIN 6
Pagkonsumo
-isang mahalagang gawain sa ekonomiya sapagkat ito ay nagbibigay katuturan sa produksyon.
-paggamit ng mga produkto at serbisyo
Uri ng Pagkonsumo:
1. Produktibo – ginagamit upang makabuo ng iba pang kapaki-pakinabang na produkto.
2. Tuwiran – nasisiyahan kaagad ang kanyang mga pangangailangan.
3. Maaksaya – sobra kung ihahambing sa kanyang pangangailangan o kagustuhan.
4. Mapanganib – maaaring maging banta sa kalusugan ng isang tao.
5. Lantad – gumagamit lamang ng produktong mamahalin o bumibili ng gamit na mahal kahit hindi kaya.
Mga salik na nakakaapekto sa pagkonsumo:
1. Presyo – halaga ng isang produkto
2. Kita – salaping natatanggap.
- Ernst Engel - malaking bahagdan ng kita ng tao ang inilalaan sa pagkonsumo ng mga pangunahing pangangailangan.
3. Okasyon – mahalagang pangayayari sa buhay ng tao
4. Pag-aanunsyo – paghikayat sa konsyumer
a. Bandwagon – maraming tao ang gumagamit ng produkto
b. Testimonial – mga celebrities o kilalang personalidad
c. Brand name – pinakikilala lang ang tatak ng produkto
d. Fear – gumagamit ng pananakot para bilhin ang produkto
5. Pagpapahalaga ng tao – ugali ng tao
a. Rehiyonalismo
b. Kaisipang kolonyal
c. Pakikisama
d. Pagtanaw ng utang na loob
6. Panahon – nagbabago ang pangangailangan ng tao dulot ng pagbabago sa panahon
7. Panggagaya – bumibili ng produkto dahil ginagamit ito ng kapatid, kaibigan, at iba pa
8. Panlasa – kagustuhan ng isang indibidwal
Mga katangian ng matalinong mamimili:
1. Mapanuri
2. May alternatibo o pamalit
3. Hindi nagpapadaya
4. Makatwiran
5. Sumusunod sa badyet
6. Hindi nagpapanic-buying
7. Hindi nagpapadala sa anunsiyo
Republic Act 7394 – Consumer act of the Philippines
Mga pananagutan ng mamimili:
1. Mapanuring kamalayan
2. Pagkilos
3. Pagmamalasakit na panlipunan
4. Kamalayan sa kapaligiran
5. Pagkakaisa