Orta Asya'dan Günümüze Türk Tarihi ve Kültürü

ORTA ASYA TÜRK TARİHİ VE GÖÇEBE HAYATIN ETKİLERİ

• Temel Geçim Kaynağı: Hayvancılıktır. Bu durum göçebe bir yaşam tarzını zorunlu kılmıştır.

• Tarım ve Mimari: Göçebelik nedeniyle tarım ve mimari yapı gelişmemiştir. Yerleşik hayata geçişe kadar kalıcı mimari eserler görülmez.

• Yazı: Yazı geç kullanılmıştır. Türklere ait ilk yazılı kaynaklar Çin kaynaklarıdır. Ayrıca Bizans, İran, Arap ve Hint kaynaklarında da Türklerle ilgili verilere rastlanır.

• Sözlü Edebiyat: Yazının geç gelmesiyle sözlü edebiyat (sav, sagu, koşuk) ve sözlü hukuk (töre) gelişmiştir.

  • Sav: Atasözü.

  • Sagu: Ağıt.

  • Koşuk: Şiir.

  • Kopuz: Türklere özgü saz enstrümanı.

• Hukuk (Töre): Gelenek ve göreneklere dayanır. Töreye göre herkes (Han ve Hakan dahil) eşittir.

• Ordu-Millet Anlayışı: Türklerde her birey (kadın ve çocuk dahil) asker kabul edilir. Bu nedenle hapis cezaları göçebe hayata uygun olarak kısadır.

• Sanat: Taşınabilir sanat eserleri (halı, kilim, küçük objeler) ön plandadır. Atın evcilleştirilmesi hayatın merkezindedir.

İLK TÜRK TOPLULUKLARI VE ASYA HUN DEVLETİ

• İskitler (Sakalar):

  • Bilinen ilk Türk topluluğudur.

  • Atı evcilleştirmiş, üzengiyi ve pantolonu bulmuşlardır.

  • En önemli hakanı Alper Tunga, kadın hakanı ise Tomris Hatun'dur.

  • Savaşçı kadınlarına Amazon denir. Sanattaki ustalıkları nedeniyle Bozkırın Kuyumcuları olarak bilinirler.

  • Destanları: Alper Tunga (Afrasiab olarak da bilinir) ve Şu (Büyük İskender ile mücadeleyi anlatır).

• Asya Hun Devleti (Büyük Hun):

  • Tarihteki ilk Türk devletidir.

  • Bilinen en eski hakanı Teoman'dır.

  • Başkenti günümüzde Moğolistan sınırları içinde yer alan Ötüken'dir (Toprak Ana).

  • Metehan Dönemi: Devletin en parlak dönemidir.

    • Çin'i vergiye bağlamış, Oğuz Kağan Destanı'ndaki Oğuz karakterine ilham olmuştur.

    • İlk düzenli orduyu kurulmuştur ($M.Ö. 209$). Bu tarih Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluşu kabul edilir.

    • Ordu yönetiminde $10$'luk sistem geliştirilmiştir.

  • Kalıntılar: Esik Kurganı'ndan çıkan Altın Elbiseli Adam Heykeli (Kazakistan) ve Pazırık Kurganı'ndan çıkan dünyanın en eski halısı olan Pazırık Halısı.

KAVİMLER GÖÇÜ VE AVRUPA HUN DEVLETİ

• Kavimler Göçü: Balamir öncülüğünde Avrupa'ya yapılan kitlesel göç hareketidir.

  • Sonuçları: Derebeylikler (Feodalite) güçlendi, Hristiyanlık yayıldı, skolastik düşünce önem kazandı, Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı ($476$'da Batı Roma yıkıldı; Doğu Roma ise Bizans olarak devam etti). İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı.

• Avrupa Hun Devleti:

  • Kurucusu Balamir'dir. Merkezi Macaristan (Etzelburg) bölgesidir.

  • En parlak dönemi Attila dönemidir.

  • Doğu Roma ile Margos ve Anatolyos antlaşmalarını yapmış, Bizans'ı vergiye bağlamıştır.

  • Attila, Tanrı'nın Kırbacı olarak anılır. Almanların Nibelungen Destanı'nda Etzel adıyla geçer.

GÖKTÜRK VE UYGUR DEVLETLERİ

• I. Göktürk Devleti (Köktürk):

  • Kurucusu Bumin Kağan'dır. Başkent Ötüken'dir.

  • $2$'li Teşkilat: Doğu (Hakan - Bumin) ve Batı (Yabgu - İstemi) şeklinde yönetilmiştir (Eyalet sistemi).

  • İpek Yolu hakimiyeti için Sasanilerle birleşip Akhunları yıkmış, ardından Bizans'la birleşip Sasanilere saldırmışlardır.

  • Destanları: Ergenekon (bağımsızlık savaşı) ve Bozkurt (türeyiş). İlk madeni para Yarmak'ı kullanmışlardır.

• II. Göktürk Devleti (Kutluk):

  • Kürşat İsyanı ilk milliyetçi isyan kabul edilir. Kurucusu Kutluk Kağan'dır (İlteriş: Derleyen/Toplayan).

  • En parlak dönem Bilge Kağan dönemidir. Vezir Tonyukuk ve Bilge Kağan'ın kardeşi Kültigin yönetimde etkilidir.

  • Orhun Abideleri: Türklerin ilk yazılı belgesidir. Yolluğ Tigin tarafından yazılmıştır. Danimarkalı Thomsen tarafından çözümlenmiştir (İlk kelime: Tengri).

• Uygur Devleti:

  • Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır. Yerleşik yaşama geçen ilk Türk devletidir.

  • Bögü Kağan zamanında Maniheizm benimsenmiş, savaşçılık özelliği azalırken tarım ve mimari başlamıştır.

  • Gelişmeler: Matbaa, kağıt, kütüphane, orta oyunu, akupunktur ve ilk kağıt para Çav.

  • Sanat: Duvar süsleme (Fresko), cam süsleme (Vitray) ve minyatür.

  • Destanlar: Türeyiş ve Göç.

DİĞER TÜRK BOY VE DEVLETLERİ

• Kıpçaklar (Kumanlar): En savaşçı boydur. Rusların Igor Destanı'na konu olmuşlardır. Sözlükleri Codex Cumanicus'tur.

• Avarlar: Hem Asya hem Avrupa'da devlet kurmuş, İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti olmuşlardır.

• Hazarlar: Museviliği benimseyen tek Türk devletidir. Ordularında paralı asker bulundurmuşlardır. Hz. Osman döneminde Müslümanlarla Belencer Savaşı'nı yapmışlardır.

• Türgeşler: Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hakanıdır. Müslümanlarla Orta Asya hakimiyeti için savaşmışlardır.

• Kırgızlar: Ötüken merkezli son devlettir. Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı'na sahiptirler.

• Karluklar: İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur. Karahanlı Devleti'nin kurucu boyudur.

• Bulgarlar: Tuna Bulgarları Hristiyanlığı, İtil Bulgarları ise Almış Han döneminde İslamiyet'i kabul etmiştir (İlk Türk-İslam devleti).

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜR VE MEDENİYETİ

• Devlet Yönetimi:

  • Kut: Devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından bir hanedana verildiği inancı. Bu durum taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açmıştır.

  • Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisi. Üyelerine Toygun denir. Din adamları katılmaz.

  • Toplumsal Hiyerarşi: Oguş (Aile) $→$ Urug (Sülale) $→$ Boy $→$ Bodun (Millet) $→$ İl (Devlet).

• Dini Kavramlar:

  • Kurgan: Mezar.

  • Balbal: Mezar taşı (heykel).

  • Uçmağ: Cennet; Tamu: Cehennem.

  • Yuğ: Cenaze töreni.

  • Kam / Baksi / Şaman: Din adamları.

• Siyasi ve Askeri Görevliler:

  • Aygüci: Vezir.

  • Tigin: Hakan çocuğu.

  • Ataman: Tigin eğitmeni.

  • Tudun: Vergi toplayan sivil yönetici.

  • Tarkan / Subaşı: Ordu komutanı.

TÜRK – İSLAM TARİHİ VE İLK DEVLETLER

• Talas Savaşı ($751$): Çin ile Abbasiler arasında gerçekleşmiştir. Türklerin desteğiyle Abbasiler kazanmıştır. Türkler bu savaştan sonra kitleler halinde İslamiyet'e geçmiş, kağıt, barut ve matbaa Semerkant üzerinden dünyaya yayılmıştır.

• Karahanlılar ($840 - 1212$):

  • Orta Asya'da kurulan ilk Türk-İslam devletidir. Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kadir Han'dır.

  • Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet resmi din olmuştur. Türkçe resmi dildir.

  • İlkler: Medrese, vakıf sistemi, darüşşifa, kervansaray (Ribat) ve burslu öğrenim sistemi.

• Gazneliler ($963 - 1187$):

  • Kurucusu Alp Tigin'dir (Afganistan/Gazne). Çok uluslu bir imparatorluktur.

  • Gazneli Mahmut: Hindistan'a $17$ sefer düzenlemiş ve ilk Sultan unvanını kullanan hükümdar olmuştur. Biruni için "Sarayımın en kıymetli hazinesi" demiştir.

  • Dandanakan Savaşı ($1040$): Büyük Selçuklu Devleti (BSD) kazandı, Gazneliler yıkılış sürecine girdi.

• Mısır'da Kurulan Türk-İslam Devletleri:

  • Tolunoğulları: Mısır'da kurulan ilk devlettir. Başmimarları Türk, halk Araptır.

  • Ihşitler (Akşitler): Hicaz bölgesine (Mekke-Medine) egemen olan ilk Türk devletidir.

  • Eyyubiler: Selahattin Eyyubi (Kudüs Fatihi), Hıttin Savaşı ile Kudüs'ü Haçlılardan geri almıştır.

  • Memlükler: Moğolları (Ayn Calut) tarihinde ilk kez durduran devlettir. Kut anlayışı yoktur; her komutan sultan olabilir.

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (BSD)

• Kurucu: Selçuk Bey (Oğuzların Kınık boyu). Önemli hakanlar: Tuğrul ve Çağrı Beyler.

• Tuğrul Bey: Abbasi halifesini koruduğu için Doğunun ve Batının Hükümdarı unvanını almıştır.

• Pasinler Savaşı ($1048$): Anadolu için Bizans'la yapılan ilk savaştır.

• Alparslan ve Malazgirt Savaşı ($1071$):

  • "Yurt Açan" savaşıdır. Bizans imparatoru Romen Diyojen esir edilmiştir.

  • Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış ve I. Beylikler dönemi başlamıştır.

• Melikşah: En parlak dönemdir. Vezir Nizamülmülk, ünlü eseri Siyasetname ile bilinir.

• Yıkılış: Hasan Sabbah (Haşhaşiler) ve Batınilik faaliyetleri, Katvan Savaşı (Moğol Karahitaylar) ve Oğuzların küstürülmesi yıkılışı hızlandırmıştır.

ANADOLU TARİHİ VE ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ (ASD)

• I. Beylikler (DMSA): Saltuklular (ilk), Danişmentliler, Mengücekliler, Artuklular (Sibernetikçi El-Cezeri) ve Çaka Beyliği (ilk denizci).

• Anadolu Selçuklu Devleti ($1077 - 1308$):

  • Kurucu: Süleyman Şah (İznik).

  • Miryokefalon Savaşı ($1176$): Bizans mağlup edilmiş, Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşmiştir (Yurt Tutan).

  • Alaaddin Keykubat: En parlak dönem. Deniz ticaretine önem verilmiş, Kırım/Suğdak limanı alınmıştır.

  • Yassıçemen Savaşı ($1230$): Harzemşahlar yenilmiş, ancak Moğol istilasına zemin hazırlanmıştır.

  • Baba İshak İsyanı: İlk dini ve toplumsal nitelikli isyandır.

  • Kösedağ Savaşı ($1243$): Moğol İlhanlılar ASD'yi yenmiş, Anadolu Türk siyasi birliği bozulmuş ve II. Beylikler kurulmuştur.

• Ahilik Teşkilatı: Esnaf örgütü. Kurucusu Ahi Evran'dır. Sadece Müslümanlar girebilir. Fiyat belirleme (Narh) ve belge verme (Gedik) yetkileri vardır.

OSMANLI DEVLETİ: KURULUŞ VE YÜKSELME

• Kurucu: Osman Bey (Fahreddin). İlk Bizans savaşı Koyunhisar'dır ($1302$).

• Orhan Bey: Bursa ve İznik alındı. İlk divan, ilk vezir, ilk düzenli ordu ve gümüş para (Akçe) bu dönemdedir. Karesioğulları alınarak denizciliğe başlanmış, Rumeli'de ilk toprak parçası olan Çimpe Kalesi alınmıştır.

• I. Murat: Edirne fethedildi (Sazlıdere). İlk kez Pençik ve Devşirme sistemi uygulandı. İlk Osmanlı-Haçlı savaşı Sırpsındığı yapıldı. I. Kosova Savaşı'nda ilk kez top kullanıldı.

• Yıldırım Beyazıt: İstanbul'u kuşatan ilk padişahtır. Niğbolu Savaşı sonrası "Sultan-ı İklim-i Rum" unvanını aldı. Ankara Savaşı ($1402$) ile Timur'a esir düşmüş, Osmanlı Fetret Devri'ne girmiştir.

• Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet):

  • İstanbul'un Fethi ($1453$): Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı. "Şahi" topları kullanıldı.

  • Müsadere sistemi, kardeş katli ve Divana sadrazamın başkanlık etmesi yasallaştı.

  • Kırım alınarak Karadeniz Türk gölü haline geldi.

• Yavuz Sultan Selim: Çaldıran Savaşı ile Şii tehlikesi önlendi. Turnadağ Savaşı ile Türk siyasi birliği kesinleşti. Mısır Seferi ile halifelik Osmanlı'ya geçti ve Baharat Yolu ele geçirildi.

• Kanuni Sultan Süleyman: Osmanlı'nın en uzun süre tahta kalan padişahıdır. Belgrad ve Rodos fethedildi. Mohaç Meydan Savaşı ile Macaristan alındı. Preveze Deniz Zaferi ($1538$) ile Akdeniz Türk gölü oldu.

OSMANLI DEVLETİ: DURAKLAMA, GERİLEME VE DAĞILMA

• 17. Yüzyıl (Duraklama): Islahatlar kişilere bağlı kalmış, şiddet içeriklidir. Islahatçılar: Tarhuncu Ahmet Paşa (ilk denk bütçe), IV. Murat (yasaklar padişahı), Köprülüler.

  • Karlofça Antlaşması ($1699$): İlk kez geniş çaplı toprak kaybı yaşandı.

• 18. Yüzyıl (Gerileme): Batı etkisi ve teknik ıslahatlar başladı. Lale Devri (III. Ahmet) ile Avrupa ilk kez örnek alındı, geçici elçilikler açıldı.

  • Küçük Kaynarca Antlaşması ($1774$): Kırım bağımsız oldu. Rusya'ya ilk kez savaş tazminatı ödenmiştir.

  • Nizam-ı Cedit (III. Selim): Radikal ıslahatlar yapılmış, sürekli elçilikler kurulmuştur.

• 19. Yüzyıl (Dağılma): Amaç toprak bütünlüğünü korumaktır. II. Mahmut (Nazırlıklar, tımarın kaldırılması, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması - Vakayi Hayriye), Tanzimat Fermanı ($1839$) ve Islahat Fermanı ($1856$) ile demokratikleşme adımları atılmıştır.

• Anayasal Süreç: I. Meşrutiyet ($1876$) ile ilk anayasa Kanun-i Esasi yürürlüğe girdi. II. Abdülhamit döneminde istibdat ve ardından II. Meşrutiyet ($1908$) ilan edildi.

MİLLİ MÜCADELE VE CUMHURİYET

• Gelişmeler: Trablusgarp Savaşı (Mustafa Kemal'in ilk savaşı), Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı.

• I. Dünya Savaşı ($1914 - 1918$): Osmanlı Çanakkale'de (kazandığımız tek cephe), Kafkas'ta ve Suriye'de savaştı. Mondros Ateşkesi ile topraklar işgal edildi.

• Kurtuluş Savaşı Hazırlık: Amasya Genelgesi (amaç-yöntem-gerekçe), Erzurum ve Sivas Kongreleri. TBMM'nin açılışı ($23$ Nisan $1920$).

• Muharebeler: Doğu Cephesi (Gümrü Ant.), Güney Cephesi (Ankara Ant.), Batı Cephesi (İnönü Savaşları, Sakarya, Büyük Taarruz).

• Sonuç: Lozan Barış Antlaşması ($1923$) ile Türk devletinin bağımsızlığı tüm dünya tarafından tanınmıştır.

• İnkılaplar: Cumhuriyetin ilanı ($29$ Ekim $1923$), Halifeliğin kaldırılması ($3$ Mart $1924$), Şapka ve Kıyafet Devrimi, Medeni Kanun, Harf Devrimi.

ÇAĞDAŞ DÜNYA VE SOĞUK SAVAŞ

• II. Dünya Savaşı ($1939 - 1945$): Türkiye fiilen savaşa girmemiş ancak ekonomik sıkıntılar yaşamıştır. Savaş sonrası BM kurulmuştur.

• Soğuk Savaş Dönemi ($1945 - 1991$): Batı Bloğu (NATO - ABD) ve Doğu Bloğu (Varşova Paktı - SSCB) arasındaki rekabet.

  • Türkiye, Kore'ye asker göndererek NATO'ya üye olmuştur ($1952$).

• Kıbrıs Meselesi: $1974$ Kıbrıs Barış Harekatı ile Ada'da Türk varlığı korunmuştur. Kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş'tır.

• SSCB'nin Dağılması: $1991$'de Türk Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Kazakistan) bağımsızlıklarını kazanmıştır.