1. GAMETOGENESE

• = vorming gameten uit kiemcellen

INLEIDING

• 2 soorten cellen

  • lichaamscellen = somatische cellen

  • geslachtscellen = kiemcellen = germen

    • omvat 3 soorten;

    • PGC → precursorcellen → gameten

      • ♀ PGC → oögonia → oöcyt = eicel

      • ♂ PGC → spermatogonia → spermatozoïde = zaadcel

• PGCs = primordial germ cells

  • bevinden zich tijdelijk in wand dooierzak

• ontwikkeling per week

  • vanaf week 3; ontwikkeling dooierzak

  • vanaf week 4; aanleg gonade (= geslachtsklier)

    • ♀ ovaria = eierstokken

    • ♂ testes = teelbal

  • vanaf week 5; PGCs migreren naar gonade

  • vanaf week 7; geslacht ligt vast

  • vanaf maand 3; start oögenese (indien ♀ )

  

• meiose

  • = celdeling bij geslachtscellen

  • proces;

    • meiose I = meiotische deling = reductiedeling

      • 1 diploïd → 2 haploïd

    • meiose II = mitotische deling v/e haploïde cel

      • verdeling chromatiden;

      • resultaat 4 haploïde cellen

  • non-disjunctie

    • wat? niet uiteengaan van chromosomenpaar

    • wanneer? profase I

    • gevolg? rijpe gameet heeft n+1 of n-1 chromosomen

    • voorbeelden;

      • Downsyndroom; trisomie 21

      • Klinefelter; 47, XXY of XXXY

      • Turner; 45, X0 of mozaïcisme 46 XX / 45 X0

    • opm; monosomie van autosoom niet levensvatbaar → miskraam

OÖGENESE

• VOOR GEBOORTE

• oögonia (2n)

  • ↓ mitose, tem maand 7 embryonale ontwikkeling

• 1° oöcyt (2n)

  • ↓ meiose I profase

• PUBERTEIT

• maandelijks; ± 5-15 starten verdere ontwikkeling, slechts één rond volledig af

  = follikelatresie = degeneratie van individuele follikels

  • ↓ afronden meiose I, net voor ovulatie

• 2° oöcyt (n) + 1° poollichaampje

  • ↓ meiose II metafase, hierop volgt ovulatie

• BEVRUCHTING

  • ↓ afronden meiose II

• rijpe eicel (n) + 2° poollichaampje

• “centraal dogma van de reproductiebiologie”

  • ♀ heeft een definitief aangelegde voorraad primaire oöcyten

    in het ovarium (wordt in vraag gesteld)

• hormonen

  • FSH = follikel-stimulerend hormoon

    • geproduceerd door hypofyse

    • stimuleert groei en rijping van follikels

    • per cyclus worden 5 à 15 follikels geactiveerd, maar uiteindelijk slechts één rijpe follikel

  • LH = luteïniserend hormoon

    • geproduceerd door hypofyse

    • veroorzaakt ovulatie;

    • secundaire oöcyt komt vrij uit follikel

    • lege follikel → corpus luteum = geel lichaam

      • bevruchting; corpus luteum zorgt voor productie oestrogeen en progesteron tot functie wordt overgenomen door placenta

      • bevruchting; corpus luteum → corpus albicans = wit lichaam

• primordiale follikels vormen de oöcytreserve van een vrouw

• granulosacellen;

  • rond oöcyt = corona radiata; voedt en beschermt oöcyt + essentieel bij ovulatie en bevruchting

  • rond antrum = blijven granulosacellen

• thecacellen = bindweefselachtige cellen

  • interna; secreteren steroïdhormoon = precursor productie oestrogeen

  • externa; blijven “bindweefsel”

  

SPERMATOGENESE

• spermatogonia (2n)

  • ↓ mitose

• 1° spermatocyt (2n)

  • ↓ meiose I

• 2× 2° spermatocyt (n)

  • ↓ meiose II

• 4× spermatide (n)

  • ↓ spermiogenese

• spermatozoa (n)

SPERMIOGENESE

• spermatogenese duurt 70 dagen;

  • waarvan rijping = spermiogenese 24 dagen duurt

• spermatiden → spermatozoa

• Golgi apparaat

  • vormt acrosomale vesikel → acrosomale kap = acrosoom

    • acrosoom = vesikel gevuld met het enzyme acrosine

    • opent tijdens de acrosoomreactie die optreedt na binding van de zaadcel aan de ZP3 receptor thv de zona pellucida v/d eicel

• centrosoom

  • = microtubuli organiserend centrum (MTOC)

  • bestaat uit twee centriolen (proximaal en distaal)

  • vorming flagellum/staart vanuit het distaal centriool

SPERMATOZOÏDE

• = rijpe zaadcel

  • kop; nucleus + acrosoom

  • middenstuk; mitochondria

  • flagel; axoneem (9×2) + 2 microtubuli

  • slank

  • autonoom beweeglijk ←→ eicel immobiel

  • 200.000.000 à 600.000.000 cellen / ejaculaat ( ± 2 tot 6 ml)

    • min. 50.000.000 nodig voor bevruchting

  • leeft 2 à 3 dagen ←→ eicel in vivo = 12 uur; in vitro = 24 uur

  • gentoype; 23,X of 23,Y ←→ eicel altijd 23,X

AFWIJKIJNGEN

• oligozoöspermie

  • oligo = weinig

  • conc < 15 milj/ml (normaal; ± 100 milj/ml)

  • extreme variant = azoöspermie

    • ab = weg

    • = totale afwezigheid van zaadcellen in het ejaculaat

    • kan zowel obstructief als niet-obstructief waarbij obstructief over het algemeen makkelijker te behandelen is dan niet-obstructief

    • oplossingen; MESA en TESE

    Kenmerk	MESA	TESE
    Volledige naam	Microsurgical Epididymal Sperm Aspiration	Testicular Sperm Extraction
    Locatie	Bijbal (epididymis)	Teelbal (testis)
    Indicatie	Obstructieve azoöspermie; TESE kan in principe ook	Niet-obstructieve azoöspermie; enkel TESE mogelijk
    Invasiviteit	Minder invasief; wordt bij voorkeur uitgevoerd	Meer invasief
    Spermavindbaarheid	Vaak hoger (rijpe zaadcellen)	Wisselend (soms alleen spermatiden)
    Toepassing	Meestal voor ICSI	Meestal voor ICSI

• asthenozoöspermie

  • astheno- = zwak

  • < 40% beweeglijkheid

• teratozoöspermie

  • teratos = monster

  • < 4% zaadcellen met normale vormen

  • vb. globozoöspermie

    • globus = bol

    • = rondkoppige zaadcellen: totaal of partieel

    • geen;

      • acrosoom → kunnen eicel niet penetreren

      • PLC$\zeta$ → eicelactivatie defect

• andere afwijkingen;

  • hypospermatogenese

    • meeste zaadbuisjes produceren zaadcellen, maar in sterk verminderd aantal

  • spermatogenetisch arrest

    • spermatogenese wordt niet voltooid

    • arrest meestal thv primaire spermatocyten

  • sertoli-cell-only syndroom

    • afwezigheid van spermatogonia (= stamcellen)

    • uitsluitend Sertoli cellen (ondersteunende cellen) in zaadbuisjes

    • kan zowel;

      • aangeboren

      • verkregen (bv. na chemotherapie)