KOMPAN NOTES 2ND QUARTER
KASAYSAYAN NG WIKANG PAMBANSA
BAGO DUMATING ANG MGA KASTILA
Pasalindila – Mga panitikang naisalin na sa ibang henerasyon sa pamamagitan ng bibig ng tao.
Isa sa mga makapangyarihang ambag ng mga Negrito sa kasaysayan ng panitikan ang mga pasalindilang anyo tulad ng awitin at pamahiin.
Naipakalat ng mga Indones ang kanilang dala sa tulong ng mga alamat, epiko at mga kuwentong bayan.
Narating ng mga Malay ang Pilipinas bitbit ang kanilang sistema ng pamamahala (balangay bilang sasakyang pandagat), wika at sistema ng pagsulat (Alibata at Baybayin).
Baybayin – Ang sinaunang alpabeto ng mga Filipino ; Katutubong paraan ng pagsusulat na ginamit ng katutubong Pilipino ; Ito ang katutubong alpabetong naglalaman ng 17 simbolo ; Binubuo ng 3 patinig at 14 na katinig.
BAGO DUMATING ANG MGA KASTILA
Miguel Lopez de Legazpi – Inihudyat ang pormal na pananakop ng mga Kastila sa Pilipinas.
Ang pagtuklas sa mga pampalasa (spices) na sa mayamang kalikasan ng bansa matatagpuan, ang mithiing maipalaganap ang Kristiyanismo at maipakalat ang kapangyarihan ay naging layon ng pagdaong ng kanilang ekspidisyon sa bansa.
Prayle – Mga unang nagsasagawa ng pag-aaral sa mga katutubong wika ; Produkto nila ang mga unang limbag na diksyunaryo at babasahing panggramatika.
Upang mas maging epiktibo ang pagpapalaganap ng Kristiyanismo, ang mga misyonerong Espanyol mismo ang nag-aral ng mga wikang katutubo. Nabatid nilang sa pagpapalaganap ng kanilang relihiyon, mas magiging kapani-paniwala at mas mabisa kung ang mismong banyaga ang nagsasalita ng wikang katutubo.
Dahil dito, ang mga prayle ay nagsulat ng mga diksiyonaryo at aklat-panggramatika, katekismo, at mga kumpensyonal para mas mapabilis ang pagkatuto nila.
PANAHON NG REBOLUSYONG PILIPINO
Tagalog – Nagging wikang opisyal ng Katipunan batay sa ipinahayag ng Saligang-Batas ng Biak-na-Bato ; Naging midyum sa mga pahatid-sulat at dokumento ng kilusan.
Itinuloy ang paggamit ng cq sa halip na k.
K.K.K – Kataas-taasang, kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan.
Ang Kilusang Propaganda ay nagsimula bilang reaksyon sa pagbitay kina Mariano Gomez, Jose Burgos, at Jacinto Zamora (Gomburza).
Pinanatili ang romanisadong alpabeto na may limang patinig a, e, i, o, at u.
Pinag-usapan ang paggamit ng labinlimang katinig na b, k, d, g, h, l, m, n, ng, p, r, s, t, w, at y.
Tinawag ang alpabetong Tagalog mula sa unang apat na letra ng alpabeto, kung kaya ABAKADA ng Baybaying Tagalog.
PANAHON NG AMERIKANO
Thomasite (Sundalong Amerikano) – Mga naging guro sa panahong ito.
Philippine Commission Batas Blg. 74 – Nag-uutos na gamitin ang Ingles bilang wikang panturo sa mga paaralan sa buong kapuluan.
Panukalang Batas Blg. 57 – Nag-utos si Kalihim (Bise Gobernador Heneral Butte) ng Public Instruction na gamitin bilang panturo sa paaralang primarya ang katutubong wika mula taong panuruan 1932-1933.
Naging masigasig si Pangulong Manuel L. Quezon ukol sa pagkakaroon ng wikang Pambansa. Iminugkahi niya na dapat magtatag ng Surian ng Wikang Pambansa upang pag-aralan ang suliranin ng wikang Pambansa.
PANAHON NG MALASARILING PAMAHALAAN
Nabuo ang Pamahalaang Komonwelt na nakasandal sa Saligang Batas 1935.
Batas Komonwelt Blg. 184 – Bumuo ng samahang pangwikang tutupad sa hinihingi ng konstitusyon. Dito isinilang ang Surian ng Wikang Pambansa (SWP).
Kautusang Tagapagpaganap Blg. 263 – Binigyang-pahintulot ang pagpapalimbag ng talatinigang “A Tagalog-English Dictionary” at “Ang Balarilang ng Wikang Pambansa” ni Lope K. Santos (Ama ng Balarilang Tagalog).
Iniutos ni Pangulong Manuel Quezon na ituro ang sa lahat ng paaralan (publiko at pribado) ang pambansang wika base sa Tagalog.
PANAHON NG HAPON
Itinuring Gintong Panahon ng Panitikang Filipino.
Order Militar Blg. 13 – Ginawang opisyal na mga wika ng Pilipinas ang wikang Hapon (Niponggo) at Tagalog.
Malaya ang paggamit ng Tagalog kaya nagging masigla sa mga panahong ito ang mga manunulat ng iba’t ibang genre ng panitikan lalong-lalo na sa maikling kwento na gamitin ang wikang sarili sa kani-kanilang katha.
PANAHON NG BATAS MILITAR
Napasailalim sa Batas Militar ang Pilipinas mula 1972 hanggang 1981 sa ilalim ng pamumuno ni Ferdinand Marcos, sa pamamagitan ng Proklamasyon Blg. 1081.
Sa hangad ng Pangulong Marcos na malinang ang mga mamamayang Pilipino upang maging Bagong Pilipino, inugali niya ang magsalita at magtalumpati sa Pilipino tuwing hinihingi ng pagkakataon.
Kautusang Pangkagawaran Blg. 25 – Pagpapatupad ng Patakarang Bilingguwal na paggamit ng wikang Filipino at Ingles sa magkahiwalay na asignatura.
PANAHONG MATAPOS ANG MAPAYAPANG REBOLUSYON HANGGANG SA KASALUKUYAN
Binanggit sa Saligang Batas ng 1987, Artikulo XIV, Seksyon 6 na ang wikang Pambansa ay Filipino.
Corazon C. Aquino – Niratipika niya ang pagpapalit ng pambansang wika bilang “Filipino”
Kautusang Tagapagpaganap Blg. 117 – Paglikha ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) bilang pamalit sa dating SWP.
Batas Republika Blg. 7104 – Itinatag ang Komisyon sa Wikang Pambansa (KWF) ; Pamalit sa dating SWP at LWP.
PANIMULA SA PANANALIKSIK
Bakit nga ba nagsasaliksik?
Ayon kay Vizcarra (2003), ang pananaliksik ay isang sistematikong kontrolado, empirical, at kritikal na pahayag tungkol sa inaakalang ugnayan ng mga natural na phenomenon
DALAWANG URI NG PANANALIKSIK
BAHAGI NG PANANALIKSIK
IMRaDC (Panimula, Metodolohiya, Resulta at Pagtatalakay, Kongklusyon)
KADAGDAGANG NILALAMAN NG PAPEL
ISTRUKTURA NG WIKA
TATLONG SALIK NG PAGPAPASALITA
PONOLOHIYA O PALATUNUGAN AT PONEMA
Nagmula sa salitang Griyego na “Phono” o tunog at “logia” o diskurso
Pag-aaral sa mga ponema (tunog), paghinto (juncture), pagtaas-baba ng tinig (pitch), diin (stress), at pagpapahaba ng tunog (lengthening).
Ponema – Isang makabuluhang yunit ng tunog na nakapagpapabago ng kahulugan ng isang salita kapag ang mga tunog ay pinagsama-sama upang makabuo ng mga salita ; pinakamaliit na yunit ng tunog
Halimbawa: maestro – maestra ; abogado – abogada; tindero – tindera
Letrang /o/ kapag lalaki at letrang /b/ kapag babae
URI NG PONEMA
Mayroong 21 na ponemang segmental.
15 katinig : /b, k, d, g, h, l, m, n, ng, p, r, s, t, w, y, ?/
/?/ ay pasara/impit na tunog o saglit na pagpigil sa hangin at /ɧ/ ay kumakatawan sa titik na /ng/.
5 patinig : /i, e, a, o, u/
5 uri ng Ponemang Segmental:
Ponemang Katinig – Maiiayos ayon sa tagpuan-bigkasan at paraan ng pagbigkas
Punto ng Artikulasyon – Saang bahagi ng bibig ang ginagamit upang makalusot ang hangin sa pagbigkas ng isang ponema.
Mga Punto ng Artikulasyon:
Paraan ng Artikulasyon – Paano pinatutunog ang ponemang katinig sa ating bibig ; Paano gumagana ang ginagamit na mga sangkap sa pagsasalita.
Mga Paraan ng Artikulasyon:
Ponemang Katinig – Binibigkas sa ating dila na binubuo ng harap, sentral at likod na bahagi. Ang mga bahagi ng dila ang gumagana sa pagbigkas ng mga patinig na binibigkas nang mataas, gitna, at mababa.
Halimbawa:
Ayos ng Dila | Bahagi ng Dila
Harap Sentral Likod
Mataas i u
Gitna e o
Mababa o
Ponemang Diptonggo – Ponemang patinig (/a/ /e/ /i/ /o/ /u/) + malapatinig (/w/ /y/)
Mga diptonggo sa Filipino:
/y/ - ay, ey, iy, oy, uy
/w/ - aw, ew, iw, ow, uw
Ponemang Klaster – Binubuo ng dalawang magkasunod na katinig sa isang pantig ; Maaaring makita sa inisyal, midyal at pinal na pantig sa salita.
Unahan | Gitna | Hulinan
drama iskwater rekord
Ponemang Klaster – Binubuo ng dalawang magkasunod na katinig sa isang pantig ; Maaaring makita sa inisyal, midyal at pinal na pantig sa salita.
Diin – Pagbibigay ng pansin sa pagbigkas ng isang salita ; Pinapahaba ito kung binibigkas nang maydiin.
// - luto ang tunog o may taglay itong kahulugan
? - glottal stop o pagbigkas ng tunog na maring may pumipigil sa paglabas ng hanging galing sa bibig
h - glottal fricative o pagbigkas ay malayang lalabas ang hangin mula sa bibig
: - banayad o mahabang pagbigkas
. - kagyat na pagbigkas
Halimbawa: buhay /BU:hay/ = life /bu:HAY/ = alive
Intonasyon – Pagtaas at pagbaba ng tinig na maaaring maghudyat sa kahulugan ng isang panayag o salita ; Makapagpahayag ng iba’t ibang damdamin.
Hinto/Antala – Saglit na pagtigil kung nagsasalita ; Nagkakaroon ng Pagbabago ng kahulugan kung nag-iiba ng hinto.
Halimbawa:
Hindi / si Juan ang may sala // (Si Juan ang may sala.)
Hindi si Juan / ang may sala // (Walay sala si Juan)
MORFEMA NG WIKANG FILIPINO
Morpolohiya (Morphology) – Pag-aaral ng mga morpema ng isang wika at ng pagsasama-sama ng mga ito upang makabuo ng salita.
Morpema – Pinakamaliit na yunit ng isang salita na nagtataglay ng kahulugan ; Maaaring salitang ugat o panlapi.
TATLONG ANYO NG MORFEMA
Morfemang Salitang-ugat – Payak na mga salita
Halimbawa: Tao, saya, lakad, bahay, kulay, ganda, aral, laro
Morfemang Panlapi – Ginagamit upang bigyang diin ang ating nais ; Ikinakabit sa salitang-ugat na may kahulugang taglay at matatawag ding di-malayang morfema dahil hindi nakatayong mag-isa.
Halimbawa: Ka-, um-, -um-, -in-, -in, an, at iba pa.
Unlapi – Unahan ng salita
Um- : umakyat, umalis, umiyak, uminom
Ka- : kasama, kalaro, kaklase
Gitlapi – Gitna ng isang salita
-um- : kumuha, lumayo, bumuhos, tumakas
-in- : kinuha, linayo, binuhos, tinakas
Hulapi – Hulihan ng salita
-an : bantayan, balutan, damuhan, pasahan
-in : yakapin, pansinin, balutin, lituhin
Morfemang bumubuo ng isang ponema – Kasarian kapag ikaabit sa hulihan ng salitang ugat
/a/ - pambabae at /o/ - panlalaki
Halimbawa: Doktor – Doktor , Mayor – Mayora , Abogado – Abogada
URI NG PAGBABAGONG MORPOPONEMIKO
ASIMILASYON
– Pagbabagong nagaganap sa huling posisyon dahil sa impluwensiya ng kasunod na ponema. Kung ang ponemang pang ay ikinakabit sa salitang-ugat na nagsisimula sa b, p ang n ay nagiging m.
– Naasimila ng isang morfema ang tunog ng isa pang morfema.
Pang- at Sing- | a, e, i, o, u, k, g, h, j, k, n, ng, w, y
Pam- b, p
Pan- d, l, r, s, t
Halimbawa:
pang + balabal = pambalabal
pang + panitikan = pampanitikan
pang + kuha = panguha
pang + tabas = pantabas
ASIMILASYONG GANAP
– Nagaganap kapag matapos na maging /m/ at /n/ ng panlapi dahil sa pakikibagay sa kasunod na tunog ay nawawala pa ang sumusunod na unang titik ng salitang-ugat at nanatili na lamang ang tunog na /m/ at /n/.
Halimbawa:
Nang + pista = Nangpista = Nampista = Namista
Pang + tinda = Pangtinda = Pantinda = Paninda
ASIMILASYONG DI-GANAP
– Pagbabagong naganap ay nasa pinal na panlaping -ng
Halimbawa:
Pang + laban = pan + laban = panlaban
Sing + tindi = sin + tindi = sintindi
Pang + pilosopiya = pam + pilosopiya = pampilosopiya
PAGPALIT NG PONEMA
– Ponemang nagbabago o napapalitan sa pagbuo ng mga salita.
/d/ at /r/ – Napapalitan ng /r/ ang /d/ kapag patinig ang tunog na sinusundan ng /d/.
Halimbawa:
dito - rito
ma- + dapat = marapat
ma- + dami = marami
/o/ at /u/ –
Halimbawa:
tao + -an = tauhan damo + -an = damuhan
Pag-ulit ng salitang-ugat
Halimbawa:
tago = tagu-taguan kulo = kulung-kulo
bato = batu-bato linggo-linggo ano-ano
/an/ at /han/ – Kapag may impit o glottal na (h)
Halimbawa:
sara + -han = sarahan
pasa + -han = pasahan
takbo + -han = takbohan
PAGKAKULTAS NG PONEMA
– Kapag nilalapian ang salitang-ugat ay may nawawalang ponema sa loob ng salitang-ugat.
Halimbawa:
kamit + -an = kamitan = kamtan
Pagkaltas ng fonema /i/
tupad + -in = tupadin = tupdin
Pagkaltas ng fonema /a/
PAGLILIPAT NG DIIN
– Nililipat ang diin
Halimbawa:
LUto + han = luTUan sama + -an = samahan
mahal + -in- = minahal
METATESIS
– Pagpapalitan ng fonema sa loob ng isang salita kapag nilalapian at may nagaganap ding pagkakaltas ng fonema
Halimbawa:
tanim + -an = taniman = tamnan
Pagkaltas ng fonema /i/
Nagkapalitan ang /m/ at /n/
atip + -an = atipan = aptan
luto + -in- = linuto = niluto
– Kapag nagsisimula sa /l/ o /y/ ang salitang-ugat nito at nilagyan ng gitlaping /-in-/, nagkapalit ang /i/ at /n/ at nagiging /ni-/
PROCESS
salitang-ugat
unlapi, gitlapi, hulapi
pagpapalit ng fonema / / - / /
pagkakaltas ng fonema / /
paglilipat-diin (1-2) (2-1)
KASAYSAYAN NG WIKANG PAMBANSA
BAGO DUMATING ANG MGA KASTILA
Pasalindila – Mga panitikang naisalin na sa ibang henerasyon sa pamamagitan ng bibig ng tao.
Isa sa mga makapangyarihang ambag ng mga Negrito sa kasaysayan ng panitikan ang mga pasalindilang anyo tulad ng awitin at pamahiin.
Naipakalat ng mga Indones ang kanilang dala sa tulong ng mga alamat, epiko at mga kuwentong bayan.
Narating ng mga Malay ang Pilipinas bitbit ang kanilang sistema ng pamamahala (balangay bilang sasakyang pandagat), wika at sistema ng pagsulat (Alibata at Baybayin).
Baybayin – Ang sinaunang alpabeto ng mga Filipino ; Katutubong paraan ng pagsusulat na ginamit ng katutubong Pilipino ; Ito ang katutubong alpabetong naglalaman ng 17 simbolo ; Binubuo ng 3 patinig at 14 na katinig.
BAGO DUMATING ANG MGA KASTILA
Miguel Lopez de Legazpi – Inihudyat ang pormal na pananakop ng mga Kastila sa Pilipinas.
Ang pagtuklas sa mga pampalasa (spices) na sa mayamang kalikasan ng bansa matatagpuan, ang mithiing maipalaganap ang Kristiyanismo at maipakalat ang kapangyarihan ay naging layon ng pagdaong ng kanilang ekspidisyon sa bansa.
Prayle – Mga unang nagsasagawa ng pag-aaral sa mga katutubong wika ; Produkto nila ang mga unang limbag na diksyunaryo at babasahing panggramatika.
Upang mas maging epiktibo ang pagpapalaganap ng Kristiyanismo, ang mga misyonerong Espanyol mismo ang nag-aral ng mga wikang katutubo. Nabatid nilang sa pagpapalaganap ng kanilang relihiyon, mas magiging kapani-paniwala at mas mabisa kung ang mismong banyaga ang nagsasalita ng wikang katutubo.
Dahil dito, ang mga prayle ay nagsulat ng mga diksiyonaryo at aklat-panggramatika, katekismo, at mga kumpensyonal para mas mapabilis ang pagkatuto nila.
PANAHON NG REBOLUSYONG PILIPINO
Tagalog – Nagging wikang opisyal ng Katipunan batay sa ipinahayag ng Saligang-Batas ng Biak-na-Bato ; Naging midyum sa mga pahatid-sulat at dokumento ng kilusan.
Itinuloy ang paggamit ng cq sa halip na k.
K.K.K – Kataas-taasang, kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan.
Ang Kilusang Propaganda ay nagsimula bilang reaksyon sa pagbitay kina Mariano Gomez, Jose Burgos, at Jacinto Zamora (Gomburza).
Pinanatili ang romanisadong alpabeto na may limang patinig a, e, i, o, at u.
Pinag-usapan ang paggamit ng labinlimang katinig na b, k, d, g, h, l, m, n, ng, p, r, s, t, w, at y.
Tinawag ang alpabetong Tagalog mula sa unang apat na letra ng alpabeto, kung kaya ABAKADA ng Baybaying Tagalog.
PANAHON NG AMERIKANO
Thomasite (Sundalong Amerikano) – Mga naging guro sa panahong ito.
Philippine Commission Batas Blg. 74 – Nag-uutos na gamitin ang Ingles bilang wikang panturo sa mga paaralan sa buong kapuluan.
Panukalang Batas Blg. 57 – Nag-utos si Kalihim (Bise Gobernador Heneral Butte) ng Public Instruction na gamitin bilang panturo sa paaralang primarya ang katutubong wika mula taong panuruan 1932-1933.
Naging masigasig si Pangulong Manuel L. Quezon ukol sa pagkakaroon ng wikang Pambansa. Iminugkahi niya na dapat magtatag ng Surian ng Wikang Pambansa upang pag-aralan ang suliranin ng wikang Pambansa.
PANAHON NG MALASARILING PAMAHALAAN
Nabuo ang Pamahalaang Komonwelt na nakasandal sa Saligang Batas 1935.
Batas Komonwelt Blg. 184 – Bumuo ng samahang pangwikang tutupad sa hinihingi ng konstitusyon. Dito isinilang ang Surian ng Wikang Pambansa (SWP).
Kautusang Tagapagpaganap Blg. 263 – Binigyang-pahintulot ang pagpapalimbag ng talatinigang “A Tagalog-English Dictionary” at “Ang Balarilang ng Wikang Pambansa” ni Lope K. Santos (Ama ng Balarilang Tagalog).
Iniutos ni Pangulong Manuel Quezon na ituro ang sa lahat ng paaralan (publiko at pribado) ang pambansang wika base sa Tagalog.
PANAHON NG HAPON
Itinuring Gintong Panahon ng Panitikang Filipino.
Order Militar Blg. 13 – Ginawang opisyal na mga wika ng Pilipinas ang wikang Hapon (Niponggo) at Tagalog.
Malaya ang paggamit ng Tagalog kaya nagging masigla sa mga panahong ito ang mga manunulat ng iba’t ibang genre ng panitikan lalong-lalo na sa maikling kwento na gamitin ang wikang sarili sa kani-kanilang katha.
PANAHON NG BATAS MILITAR
Napasailalim sa Batas Militar ang Pilipinas mula 1972 hanggang 1981 sa ilalim ng pamumuno ni Ferdinand Marcos, sa pamamagitan ng Proklamasyon Blg. 1081.
Sa hangad ng Pangulong Marcos na malinang ang mga mamamayang Pilipino upang maging Bagong Pilipino, inugali niya ang magsalita at magtalumpati sa Pilipino tuwing hinihingi ng pagkakataon.
Kautusang Pangkagawaran Blg. 25 – Pagpapatupad ng Patakarang Bilingguwal na paggamit ng wikang Filipino at Ingles sa magkahiwalay na asignatura.
PANAHONG MATAPOS ANG MAPAYAPANG REBOLUSYON HANGGANG SA KASALUKUYAN
Binanggit sa Saligang Batas ng 1987, Artikulo XIV, Seksyon 6 na ang wikang Pambansa ay Filipino.
Corazon C. Aquino – Niratipika niya ang pagpapalit ng pambansang wika bilang “Filipino”
Kautusang Tagapagpaganap Blg. 117 – Paglikha ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) bilang pamalit sa dating SWP.
Batas Republika Blg. 7104 – Itinatag ang Komisyon sa Wikang Pambansa (KWF) ; Pamalit sa dating SWP at LWP.
PANIMULA SA PANANALIKSIK
Bakit nga ba nagsasaliksik?
Ayon kay Vizcarra (2003), ang pananaliksik ay isang sistematikong kontrolado, empirical, at kritikal na pahayag tungkol sa inaakalang ugnayan ng mga natural na phenomenon
DALAWANG URI NG PANANALIKSIK
BAHAGI NG PANANALIKSIK
IMRaDC (Panimula, Metodolohiya, Resulta at Pagtatalakay, Kongklusyon)
KADAGDAGANG NILALAMAN NG PAPEL
ISTRUKTURA NG WIKA
TATLONG SALIK NG PAGPAPASALITA
PONOLOHIYA O PALATUNUGAN AT PONEMA
Nagmula sa salitang Griyego na “Phono” o tunog at “logia” o diskurso
Pag-aaral sa mga ponema (tunog), paghinto (juncture), pagtaas-baba ng tinig (pitch), diin (stress), at pagpapahaba ng tunog (lengthening).
Ponema – Isang makabuluhang yunit ng tunog na nakapagpapabago ng kahulugan ng isang salita kapag ang mga tunog ay pinagsama-sama upang makabuo ng mga salita ; pinakamaliit na yunit ng tunog
Halimbawa: maestro – maestra ; abogado – abogada; tindero – tindera
Letrang /o/ kapag lalaki at letrang /b/ kapag babae
URI NG PONEMA
Mayroong 21 na ponemang segmental.
15 katinig : /b, k, d, g, h, l, m, n, ng, p, r, s, t, w, y, ?/
/?/ ay pasara/impit na tunog o saglit na pagpigil sa hangin at /ɧ/ ay kumakatawan sa titik na /ng/.
5 patinig : /i, e, a, o, u/
5 uri ng Ponemang Segmental:
Ponemang Katinig – Maiiayos ayon sa tagpuan-bigkasan at paraan ng pagbigkas
Punto ng Artikulasyon – Saang bahagi ng bibig ang ginagamit upang makalusot ang hangin sa pagbigkas ng isang ponema.
Mga Punto ng Artikulasyon:
Paraan ng Artikulasyon – Paano pinatutunog ang ponemang katinig sa ating bibig ; Paano gumagana ang ginagamit na mga sangkap sa pagsasalita.
Mga Paraan ng Artikulasyon:
Ponemang Katinig – Binibigkas sa ating dila na binubuo ng harap, sentral at likod na bahagi. Ang mga bahagi ng dila ang gumagana sa pagbigkas ng mga patinig na binibigkas nang mataas, gitna, at mababa.
Halimbawa:
Ayos ng Dila | Bahagi ng Dila
Harap Sentral Likod
Mataas i u
Gitna e o
Mababa o
Ponemang Diptonggo – Ponemang patinig (/a/ /e/ /i/ /o/ /u/) + malapatinig (/w/ /y/)
Mga diptonggo sa Filipino:
/y/ - ay, ey, iy, oy, uy
/w/ - aw, ew, iw, ow, uw
Ponemang Klaster – Binubuo ng dalawang magkasunod na katinig sa isang pantig ; Maaaring makita sa inisyal, midyal at pinal na pantig sa salita.
Unahan | Gitna | Hulinan
drama iskwater rekord
Ponemang Klaster – Binubuo ng dalawang magkasunod na katinig sa isang pantig ; Maaaring makita sa inisyal, midyal at pinal na pantig sa salita.
Diin – Pagbibigay ng pansin sa pagbigkas ng isang salita ; Pinapahaba ito kung binibigkas nang maydiin.
// - luto ang tunog o may taglay itong kahulugan
? - glottal stop o pagbigkas ng tunog na maring may pumipigil sa paglabas ng hanging galing sa bibig
h - glottal fricative o pagbigkas ay malayang lalabas ang hangin mula sa bibig
: - banayad o mahabang pagbigkas
. - kagyat na pagbigkas
Halimbawa: buhay /BU:hay/ = life /bu:HAY/ = alive
Intonasyon – Pagtaas at pagbaba ng tinig na maaaring maghudyat sa kahulugan ng isang panayag o salita ; Makapagpahayag ng iba’t ibang damdamin.
Hinto/Antala – Saglit na pagtigil kung nagsasalita ; Nagkakaroon ng Pagbabago ng kahulugan kung nag-iiba ng hinto.
Halimbawa:
Hindi / si Juan ang may sala // (Si Juan ang may sala.)
Hindi si Juan / ang may sala // (Walay sala si Juan)
MORFEMA NG WIKANG FILIPINO
Morpolohiya (Morphology) – Pag-aaral ng mga morpema ng isang wika at ng pagsasama-sama ng mga ito upang makabuo ng salita.
Morpema – Pinakamaliit na yunit ng isang salita na nagtataglay ng kahulugan ; Maaaring salitang ugat o panlapi.
TATLONG ANYO NG MORFEMA
Morfemang Salitang-ugat – Payak na mga salita
Halimbawa: Tao, saya, lakad, bahay, kulay, ganda, aral, laro
Morfemang Panlapi – Ginagamit upang bigyang diin ang ating nais ; Ikinakabit sa salitang-ugat na may kahulugang taglay at matatawag ding di-malayang morfema dahil hindi nakatayong mag-isa.
Halimbawa: Ka-, um-, -um-, -in-, -in, an, at iba pa.
Unlapi – Unahan ng salita
Um- : umakyat, umalis, umiyak, uminom
Ka- : kasama, kalaro, kaklase
Gitlapi – Gitna ng isang salita
-um- : kumuha, lumayo, bumuhos, tumakas
-in- : kinuha, linayo, binuhos, tinakas
Hulapi – Hulihan ng salita
-an : bantayan, balutan, damuhan, pasahan
-in : yakapin, pansinin, balutin, lituhin
Morfemang bumubuo ng isang ponema – Kasarian kapag ikaabit sa hulihan ng salitang ugat
/a/ - pambabae at /o/ - panlalaki
Halimbawa: Doktor – Doktor , Mayor – Mayora , Abogado – Abogada
URI NG PAGBABAGONG MORPOPONEMIKO
ASIMILASYON
– Pagbabagong nagaganap sa huling posisyon dahil sa impluwensiya ng kasunod na ponema. Kung ang ponemang pang ay ikinakabit sa salitang-ugat na nagsisimula sa b, p ang n ay nagiging m.
– Naasimila ng isang morfema ang tunog ng isa pang morfema.
Pang- at Sing- | a, e, i, o, u, k, g, h, j, k, n, ng, w, y
Pam- b, p
Pan- d, l, r, s, t
Halimbawa:
pang + balabal = pambalabal
pang + panitikan = pampanitikan
pang + kuha = panguha
pang + tabas = pantabas
ASIMILASYONG GANAP
– Nagaganap kapag matapos na maging /m/ at /n/ ng panlapi dahil sa pakikibagay sa kasunod na tunog ay nawawala pa ang sumusunod na unang titik ng salitang-ugat at nanatili na lamang ang tunog na /m/ at /n/.
Halimbawa:
Nang + pista = Nangpista = Nampista = Namista
Pang + tinda = Pangtinda = Pantinda = Paninda
ASIMILASYONG DI-GANAP
– Pagbabagong naganap ay nasa pinal na panlaping -ng
Halimbawa:
Pang + laban = pan + laban = panlaban
Sing + tindi = sin + tindi = sintindi
Pang + pilosopiya = pam + pilosopiya = pampilosopiya
PAGPALIT NG PONEMA
– Ponemang nagbabago o napapalitan sa pagbuo ng mga salita.
/d/ at /r/ – Napapalitan ng /r/ ang /d/ kapag patinig ang tunog na sinusundan ng /d/.
Halimbawa:
dito - rito
ma- + dapat = marapat
ma- + dami = marami
/o/ at /u/ –
Halimbawa:
tao + -an = tauhan damo + -an = damuhan
Pag-ulit ng salitang-ugat
Halimbawa:
tago = tagu-taguan kulo = kulung-kulo
bato = batu-bato linggo-linggo ano-ano
/an/ at /han/ – Kapag may impit o glottal na (h)
Halimbawa:
sara + -han = sarahan
pasa + -han = pasahan
takbo + -han = takbohan
PAGKAKULTAS NG PONEMA
– Kapag nilalapian ang salitang-ugat ay may nawawalang ponema sa loob ng salitang-ugat.
Halimbawa:
kamit + -an = kamitan = kamtan
Pagkaltas ng fonema /i/
tupad + -in = tupadin = tupdin
Pagkaltas ng fonema /a/
PAGLILIPAT NG DIIN
– Nililipat ang diin
Halimbawa:
LUto + han = luTUan sama + -an = samahan
mahal + -in- = minahal
METATESIS
– Pagpapalitan ng fonema sa loob ng isang salita kapag nilalapian at may nagaganap ding pagkakaltas ng fonema
Halimbawa:
tanim + -an = taniman = tamnan
Pagkaltas ng fonema /i/
Nagkapalitan ang /m/ at /n/
atip + -an = atipan = aptan
luto + -in- = linuto = niluto
– Kapag nagsisimula sa /l/ o /y/ ang salitang-ugat nito at nilagyan ng gitlaping /-in-/, nagkapalit ang /i/ at /n/ at nagiging /ni-/
PROCESS
salitang-ugat
unlapi, gitlapi, hulapi
pagpapalit ng fonema / / - / /
pagkakaltas ng fonema / /
paglilipat-diin (1-2) (2-1)