biology

💎1. Podział zwierząt ze względu na rodzaj pokarmu

· 🍿Mięsożercy – jedzą mięso (np. lew, wilk).

· 🍿Roślinożercy – jedzą rośliny (np. krowa, koń).

· 🍿Wszystkożercy – jedzą zarówno mięso, jak i rośliny (np. człowiek, świnia, szczur).

· 🍿Saprofagi – jedzą martwą materię organiczną (np. dżdżownice, hieny).

· 🍿Pasożyty – żywią się kosztem innego organizmu (żywiciela), często go osłabiając (np. tasiemiec, glista ludzka).

💎2. Rodzaje trawienia

· 🍿Trawienie wewnątrzkomórkowe – zachodzi wewnątrz komórki (np. w lizosomach u pierwotniaków).

· 🍿Trawienie zewnątrzkomórkowe – poza komórką (np. w świetle przewodu pokarmowego). u ludzi.

· 🍿Trawienie zewnętrzne – forma trawienia zewnątrzkomórkowego, ale poza organizmem (np. muchy wpuszczają enzymy do pokarmu i wsysają już strawiony).

💎3. Składniki pokarmowe (szczegóły)

· 🍿Cukry przyswajalne (glukoza, fruktoza) – źródło energii.

· 🍿Cukry nieprzyswajalne (błonnik) – nie trawione, ale regulują perystaltykę, dają uczucie sytości, wiążą wodę.

· 🍿Aminokwasy egzogenne – muszą być dostarczone w diecie (człowiek nie potrafi ich syntetyzować).

· 🍿Aminokwasy endogenne – organizm potrafi je sam wytworzyć.

· 🍿Białka pełnowartościowe – zawierają wszystkie aminokwasy egzogenne (np. mięso, jaja, mleko, soja).

· 🍿Białka niepełnowartościowe – brakuje niektórych egzogennych (np. białka roślinne, np. zboża – warto łączyć np. ryż z fasolą).

· 🍿NNKT (Niezbędne Nienasycone Kwasy Tłuszczowe) – np. omega-3 i omega-6. Znaczenie: budowa błon komórkowych, działanie przeciwzapalne. Źródła: ryby morskie, oleje roślinne, orzechy.

· 🍿Cholesterol – ważny dla błon komórkowych i hormonów. Frakcje:

  · LDL („zły” cholesterol) – odkłada się w naczyniach (miażdżyca).

  · HDL („dobry” cholesterol) – usuwa nadmiar cholesterolu z tkanek do wątroby.

💎4. Witaminy, woda, bilans

· 🍿Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E, K (zapamiętaj: ADEK – magazynują się w organizmie, można przedawkować).

· 🍿Witaminy rozpuszczalne w wodzie: B1, B2, B3 (PP), B5, B6, B7 (H), B9 (kwas foliowy), B12, C – nadmiar wydalany z moczem.

· 🍿Avitaminoza – całkowity brak witaminy.

· 🍿Hipowitaminoza – niedobór.

· 🍿Hiperwitaminoza – nadmiar (głównie ADEK, bo się kumulują).

Przykłady (ważne dla Ciebie, bo wymienione):

· 🍿Szkorbut – niedobór witaminy C (pękające naczynia, problemy z gojeniem ran).

· 🍿Beri-beri – niedobór B1 (tiamina) – problemy z układem nerwowym.

· 🍿Pelagra – niedobór B3 (PP, niacyna) – biegunka, zapalenie skóry, otępienie (3xD: dermatitis, diarrhea, dementia).

· 🍿Zajady (kąciki ust) – często niedobór B2, B6, żelaza.

· 🍿Kurza ślepota (niedowidzenie o zmierzchu) – niedobór witaminy A.

· 🍿Woda – rozpuszczalnik, transport, termoregulacja.

· 🍿Bilans wodny – równowaga między pobraniem a wydaleniem wody.

· 🍿Bilans energetyczny – różnica między energią dostarczoną w pokarmie a wydatkowaną. Nadmiar → tycie, deficyt → chudnięcie.

💎5. Budowa układu pokarmowego

· 🍿Przewód pokarmowy: jama ustna → gardło → przełyk → żołądek → jelito cienkie (dwunastnica, jelito czcze, jelito kręte) → jelito grube (ślepe, okrężnica, odbytnica) → odbyt.

· 🍿Gruczoły dodatkowe: ślinianki, wątroba (produkuje żółć), trzustka (produkuje soki trawienne i hormony).

· 🍿Ściana przewodu (od wewnątrz): błona śluzowa → podśluzowa → mięśniowa (okrężna i podłużna) → błona surowicza.

💎6. Funkcje i pH elementów układu pokarmowego (z gruczołami)

🍿Jama ustna:

〰ph/odczyn- obojętne/lekko zasadowe (pH ~6,5-7).

〰Funkcje- żucie, ślinianki: ślina (amylaza ślinowa – trawi skrobię, mucyna – śluz, lizozym – bakterie)

🍿Gardło / przełyk:

〰ph- obojętne.

〰Funkcje- transport pokarmu do żołądka (perystaltyka)

🍿Żołądek:

〰ph- kwaśne (pH ~1,5-2).

〰Funkcje- HCl (denaturacja białek, zabija bakterie), pepsyna (trawi białka, wydzielana jako pepsynogen – proenzym), śluz (ochrona przed HCl)

🍿Wątroba:

〰funkcje– produkuje żółć (bez enzymów! – emulguje tłuszcze), magazynuje glikogen, unieczynnia toksyny

🍿Trzustka:

〰funkcje– sok trzustkowy (zasadowy – dzięki wodorowęglanowi sodu neutralizuje kwaśny treść z żołądka). Zawiera: amylaza, lipaza, trypsynogen, chymotrypsynogen

🍿Jelito cienkie:

〰ph- lekko zasadowe (pH ~7-8).

〰Funkcje- trawienie (enzymy w jelicie: peptydazy, disacharydazy) i wchłanianie (kosmki, mikrokosmki, enterocyty)

🍿Jelito grube:

〰ph- obojętne/lekko kwaśne.

〰Funkcje- wchłanianie wody, formowanie kału, flora bakteryjna (witaminy K, B)

💎7. Budowa zęba

Od zewnątrz:

· Szkliwo – najtwardsza tkanka, bezkomórkowa.

· Zębina – podobna do kości, stanowi większą część zęba.

· Miazga – unerwiona i unaczyniona tkanka łączna wewnątrz zęba.

· Korzeń – pokryty cementem, osadzony w zębodole.

💎8. Trawienie (najważniejsze!) – enzymy, proenzymy, co, gdzie, na co

Zasada: proenzym → aktywacja → aktywny enzym (np. pepsynogen + HCl → pepsyna; trypsynogen → trypsyna).

🍿Jama ustna:

〰enzym- amylaza ślinowa.

〰Trawienie- skrobia (polisacharydy).

〰Na co- maltoza (cukier prosty)

🍿Żołądek:

〰enzym- pepsyna (z pepsynogenu). 〰Trawienie- białka.

〰Na co- peptydy

🍿Żołądek:

〰enzym- podpuszczka (chymozyna, u niemowląt).

〰Trawienie- białko mleka (kazeina) – ścina mleko –

🍿Trzustka:

〰enzym- amylaza trzustkowa.

〰Trawienie- skrobia.

〰Na co- maltoza

🍿Trzustka:

〰enzym- lipaza trzustkowa.

〰Trawienie- tłuszcze (po emulgacji przez żółć).

〰Na co- kwasy tłuszczowe + glicerol

🍿Trzustka:

〰enzym- trypsyna/chymotrypsyna (proenzymy).

〰Trawienie- białka, peptydy.

〰Na co- mniejsze peptydy i aminokwasy

🍿Jelito cienkie:

〰enzym- peptydazy.

〰Trawienie- peptydy.

〰Na co- aminokwasy

🍿Jelito cienkie:

〰enzym- disacharydazy (maltaza, laktaza, sacharaza).

〰Trawienie- maltoza, laktoza, sacharoza.

〰Na co- glukoza, galaktoza, fruktoza

🍿Wątroba (żółć): – (brak enzymów!). 〰Trawienie- emulgacja tłuszczów (rozbijanie na kropelki).

〰Na co-ułatwia działanie lipazie

🔹Śluz (mucyna) – chroni ścianę przewodu pokarmowego przed trawieniem i uszkodzeniami.

🔹HCl – denaturuje białka, aktywuje pepsynogen, zabija patogeny.

💎9. Wchłanianie

🍿Glukoza, galaktoza:

🔺postać  wchłaniania- cukry proste.

🔺Do czego-krew (włosowate jelita). 🔺Rodzaj transportu-aktywny (z białkami nośnikowymi)

🍿Fruktoza:

🔺postać wchłaniania - cukier prosty.

🔺Do czego- krew.

🔺Rodzaj transportu- dyfuzja ułatwiona (bierny)

🍿Aminokwasy:

🔺postać wchłaniania- aminokwasy.

🔺Do czego- krew.

🔺Rodzaj transportu- aktywny

🍿Kwasy tłuszczowe, cholesterol: 🔺postać wchłaniania- chylomikrony (w pakietach z białkami).

🔺Do czego- LIMFA (nie krew!).

🔺Rodzaj transportu- egzocytoza z enterocytu

🍿Woda, elektrolity: –

🔺Do czego wchłanianie- krew.

🔺Rodzaj transportu- głównie bierny (osmoza, dyfuzja)

Pamiętaj!!! Chylomikrony → do limfy → potem do krwi (przez przewód piersiowy).

🔹Mikrokosmki – zwiększają powierzchnię wchłaniania.

🔹Enterocyty – komórki nabłonka jelitowego.

💎10. Denaturacja enzymów

🍿· Enzymy są białkami – działają najlepiej w optymalnym pH i temperaturze.

🍿· Wysoka temperatura oraz mocne kwasy/zasady niszczą strukturę białka (denaturacja) → enzym traci aktywność.

🍿· Przykład: wysoka gorączka może denaturować własne enzymy; niskie pH żołądka aktywuje pepsynę, ale denaturuje amylazę ślinową.

💎11. Regulacja i choroby

🍿· Ośrodek głodu i sytości – w podwzgórzu (mózg).

🍿· Ośrodek regulacji wydzielania HCl – również w podwzgórzu i w pniu mózgu (wpływa na nerw błędny i gastrynę).

Choroby wymagane:

🔹· Bulimia – napadowe objadanie się, potem prowokowanie wymiotów.

🔹· Anoreksja – celowe głodzenie się (zaburzenia psychiczne).

🔹· Wrzody żołądka / dwunastnicy – uszkodzenie śluzówki (często Helicobacter pylori, stres, NLPZ).

🔹· Salmonelloza – zatrucie pokarmowe (biegunka, wymioty) – od zakażonych jaj, mięsa.

🔹· WZW A (żółtaczka pokarmowa) – brudne ręce, woda (nie przechodzi w przewlekłe).

🔹· WZW B i C – krew, kontakty płciowe (mogą przejść w przewlekłe).

🔹· Pasożyty przewodu pokarmowego (np. owsiki, glista ludzka, tasiemiec).

💎12. Metody diagnostyczne

🔺· USG – obrazowanie jamy brzusznej (wątroba, trzustka, pęcherzyk żółciowy).

🔺· Gastroskopia – wziernikowanie przełyku, żołądka, dwunastnicy.

🔺· Kolonoskopia – wziernikowanie jelita grubego.

💎13. Dodatkowe pojęcia (wyjaśnienia)

🍿· Kazeina – białko mleka.

· Podpuszczka – enzym (chymozyna) ścina kazeinę (u młodych ssaków).

🍿· Wodorowęglan sodu (NaHCO₃) – w soku trzustkowym – neutralizuje kwas w dwunastnicy.

🍿· Mucyna – śluz (chroni ściany przewodu).

🍿· Pepsynogen – proenzym pepsyny (żołądek).

🍿· Szkorbut, beri-beri, pelagra, zajady, kurza ślepota – patrz witaminy.

🍿· Enzymy proteolityczne – trawią białka (pepsyna, trypsyna).

🍿· Enzymy lipolityczne – trawią tłuszcze (lipaza trzustkowa).

🍿· Emulgacja tłuszczów – rozbicie na małe kropelki przez żółć (zwiększa powierzchnię dla lipazy).

🍿· Chylomikrony – transport wchłoniętych tłuszczów w limfie.

🍿· Mikrokosmki / enterocyty – struktury zwiększające wchłanianie w jelicie cienkim.

🍿· BMI (Body Mass Index) – wskaźnik masy ciała (waga [kg] / wzrost² [m]). Niedowaga, norma, nadwaga, otyłość.

Jeszcze raz enzymy najważniejsze❗❗❗

🍿Enzym-amylaza ślinowa

Skąd-ślinianki

Co trawi- skrobia

Na co- maltoza

🍿Enzym-pepsyna

Skąd- żołądek (z pepsynogenu)

Co trawi- białka

Na co- peptydy

🍿Enzym-podpuszczka

Skąd- żołądek

Co trawi- kazeina (mleko)

Na co- ścina mleko

🍿Enzym-amylaza trzustkowa

Skąd- trzustka

Co trawi- skrobia

Na co- maltoza

🍿Enzym- lipaza trzustkowa

Skąd-  trzustka

Co trawi- tłuszcze

Na co- kwasy tłuszczowe + glicerol

🍿Enzym- trypsyna

Skąd- trzustka (z trypsynogenu)

Co trawi- białka

Na co- peptydy

🍿Enzym- chymotrypsyna

Skąd- trzustka (z chymotrypsynogenu) Co trawi- białka

Na co- peptydy

🍿Enzym- peptydazy

Skąd-jelito cienkie

Co trawi- peptydy

Na co- aminokwasy

🍿Enzym- maltaza

Skąd- jelito cienkie

Co trawi- maltoza

Na co- glukoza

🍿Enzym- sacharaza

Skąd- jelito cienkie

Co trawi- sacharoza

Na co- glukoza + fruktoza

🍿Enzym- laktaza

Skąd- jelito cienkie

Co trawi- laktoza

Na co- glukoza + galaktoza

Żółć – nie enzym, ale pamiętaj: emulgacja tłuszczów.