ជំងឺ Conduct Disorder (CD)

សេចក្តីផ្តើមអំពីបញ្ហាខ្សោយសីលធម៌ (Introduction to Conduct Disorder - CD)

• និយមន័យ និងលក្ខណៈទូទៅ៖     * បញ្ហាខ្សោយសីលធម៌ (Conduct disorder) គឺជាគំរូនៃឥរិយាបថដែលកើតឡើងដដែលៗ ឬនៅតែបន្តកើតមាន ដែលរំលោភលើសិទ្ធិរបស់អ្នកដទៃ ឬរំលោភលើបទដ្ឋានសង្គម ឬច្បាប់ទម្លាប់សំខាន់ៗដែលសមស្របតាមអាយុរបស់បុគ្គលនោះ។     * បុគ្គលដែលមានបញ្ហានេះ តែងតែធ្វើសកម្មភាពឈ្លានពានម្តងហើយម្តងទៀត ដោយរំលោភលើសិទ្ធិរបស់អ្នកដទៃ និង/ឬ បទដ្ឋាន ឬច្បាប់សង្គម។     * ពួកគេមានអារម្មណ៍ស្តាយក្រោយតិចតួចបំផុត ឬគ្មានអារម្មណ៍ស្តាយក្រោយ (Remorse) ចំពោះទង្វើដែលបានធ្វើទាល់តែសោះ។     * ឥរិយាបថរំខានទាំងនេះអាចបន្តរហូតដល់វ័យពេញវ័យ ដោយក្នុងនោះមួយភាគបី ($1/3$) នៃអ្នកជំងឺត្រូវនឹងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនៃជំងឺបុគ្គលិកលក្ខណៈប្រឆាំងសង្គម (Antisocial Personality Disorder)។     * ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យត្រូវបានធ្វើឡើងផ្អែកលើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យគ្លីនិក។     * ការព្យាបាលរួមមាន ការព្យាបាលជំងឺដែលកើតមានទន្ទឹមគ្នា (Comorbid disorders) និងការព្យាបាលតាមបែបផ្លូវចិត្ត (Psychotherapy)។

អត្រាប្រេវ៉ាឡង់ និងមូលហេតុបង្ក (Prevalence and Etiology)

• អត្រាប្រេវ៉ាឡង់ (Prevalence):     * អត្រាមានជំងឺនេះមានប្រមាណ $10\,\%$។     * ការចាប់ផ្តើមនៃជំងឺ (Onset)៖ កើតឡើងនៅចុងកុមារភាព ឬដើមវ័យជំទង់។     * យេនឌ័រ៖ ជំងឺនេះកើតមានលើក្មេងប្រុសច្រើនជាងក្មេងស្រី។

• មូលហេតុបង្ក (Etiology):     * មូលហេតុបង្កគឺជាអន្តរកម្មដ៏ស្មុគស្មាញរវាងកត្តាហ្សែន (Genetic) និងកត្តាបរិស្ថាន (Environmental factors)។     * ឪពុកម្តាយរបស់ក្មេងជំទង់ដែលមានបញ្ហាខ្សោយសីលធម៌ ច្រើនតែមានប្រវត្តិដូចជា៖         * ធ្លាប់ប្រើប្រាស់សារធាតុញៀន។         * មានឥរិយាបថប្រឆាំងសង្គម (Antisocial behaviors)។         * មានបញ្ហាកង្វះការយកចិត្តទុកដាក់ និងភាពរពឹសលើសកម្រិត (ADHD)។         * មានវិបត្តិនៃអារម្មណ៍ (Mood disorders)។         * មានជំងឺវិកលចរិត (Schizophrenia)។         * មានជំងឺបុគ្គលិកលក្ខណៈប្រឆាំងសង្គម (Antisocial personality disorder)។     * ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បញ្ហាខ្សោយសីលធម៌ក៏អាចកើតមានចំពោះកុមារដែលមកពីគ្រួសារដែលមានសុខភាពល្អ និងមានដំណើរការល្អ (High-functioning, healthy families) ផងដែរ។

សញ្ញា និងរោគសញ្ញានៃ Conduct Disorder (Signs and Symptoms)

• រោគសញ្ញាសំខាន់ៗចំនួន ៦ រួមមាន៖     1. ការឈ្លានពានចំពោះមនុស្ស និងសត្វ (Aggression towards people and animals): បង្ហាញពីអាកប្បកិរិយាសាហាវឃោរឃៅ ឬការប្រើកម្លាំងបាយ។     2. ការបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ (Destruction of property): រួមមានការដុតបំផ្លាញ ឬកម្ទេចរបស់របរដោយចេតនា។     3. ការបោកប្រាស់ ឬការលួច (Deceitfulness or theft): កុហកដើម្បីទទួលបានផលប្រយោជន៍ ឬលួចទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកដទៃ។     4. ការរំលោភច្បាប់ធ្ងន់ធ្ងរ (Serious violations of rules): ការមិនគោរពតាមការហាមឃាត់របស់ឪពុកម្តាយ ឬបទបញ្ញត្តិសង្គម។     5. កង្វះការស្តាយក្រោយ ឬកង្វះការយល់ចិត្ត (Lack of remorse or empathy): មិនខ្វល់ខ្វាយអំពីការឈឺចាប់របស់អ្នកដទៃដែលបង្កដោយទង្វើរបស់ខ្លួន។     6. ភាពរហ័សរហួន និងភាពមិនប្រុងប្រយ័ត្ន (Impulsivity and recklessness): ធ្វើអ្វីមួយដោយមិនបានគិតគូរពីផលវិបាក។

ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ (Diagnosis)

• ដំណើរការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ៖     * ការវាយតម្លៃផ្នែកចិត្តសាស្ត្រ (Psychiatric assessment)។     * ប្រើប្រាស់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យយោងតាមសៀវភៅណែនាំរោគវិនិច្ឆ័យ និងស្ថិតិនៃជំងឺផ្លូវចិត្ត កំណែទី៥ (DSM-5-TR)។

• លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យជាក់លាក់៖     * បញ្ហាខ្សោយសីលធម៌ត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យលើកុមារ ឬក្មេងជំទង់ដែលបង្ហាញឥរិយាបថយ៉ាងតិចចំនួន $\ge 3$ ក្នុងចំណោមចំណុចខាងក្រោម ក្នុងរយៈពេល ១២ ខែចុងក្រោយ និងយ៉ាងហោចណាស់ ១ ចំណុចក្នុងរយៈពេល ៦ ខែចុងក្រោយ៖         1. ការឈ្លានពានចំពោះមនុស្ស និងសត្វ។         2. ការបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ។         3. ការបោកប្រាស់ ការកុហក ឬការលួច។         4. ការរំលោភច្បាប់ធ្ងន់ធ្ងរដែលកំណត់ដោយឪពុកម្តាយ។     * រោគសញ្ញា ឬឥរិយាបថទាំងនេះត្រូវតែមានកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរគ្រប់គ្រាន់ដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់មុខងារក្នុងទំនាក់ទំនងផ្លូវចិត្ត-សង្គម នៅសាលារៀន ឬនៅកន្លែងធ្វើការ។

វិធីសាស្ត្រក្នុងការព្យាបាល (Treatment)

• ការព្យាបាលដោយប្រើឱសថ៖     * ប្រើប្រាស់ថ្នាំដើម្បីព្យាបាលជំងឺដែលកើតមានទន្ទឹមគ្នា (Comorbid disorders) រួមមាន៖         * ថ្នាំរំញោច (Stimulants)។         * ថ្នាំរក្សាលំនឹងអារម្មណ៍ (Mood stabilizers)។         * ថ្នាំប្រឆាំងជំងឺវិកលចរិតជំនាន់ថ្មី (Atypical antipsychotics)។

• ការព្យាបាលតាមបែបផ្លូវចិត្ត (Psychotherapy):     * ការព្យាបាលតាមបែបផ្លូវចិត្តបុគ្គល រួមមានការព្យាបាលតាមបែបការយល់ដឹង (Cognitive therapy) និងការកែប្រែឥរិយាបថ (Behavior modification) អាចជួយបានច្រើន។     * ការព្យាបាលជំងឺដែលកើតមានទន្ទឹមគ្នាដោយប្រើឱសថ និងការព្យាបាលផ្លូវចិត្ត អាចជួយបង្កើនតម្លៃខ្លួន (Self-esteem) និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង (Self-control) ដែលចុងក្រោយនឹងជួយពង្រឹងការគ្រប់គ្រងលើបញ្ហាខ្សោយសីលធម៌បានកាន់តែល្អ។

• ការប្រុងប្រយ័ត្ន៖     * ការស្តីបន្ទោសតាមបែបសីលធម៌ (Moralization) និងការព្រមានដោយការបំភិតបំភ័យ (Dire admonitions) គឺមិនមានប្រសិទ្ធភាពទេ ហើយគួរតែជៀសវាង។

• ការគ្រប់គ្រងក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរ៖     * ជាញឹកញាប់ កុមារ និងក្មេងជំទង់ដែលមានបញ្ហាផ្លូវចិត្តធ្ងន់ធ្ងរ ត្រូវតែបញ្ជូនទៅកាន់មជ្ឈមណ្ឌលស្នាក់នៅ (Residential centers) ដែលផ្នែកនោះអាចគ្រប់គ្រងឥរិយាបថរបស់ពួកគេបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។

ការព្យាករណ៍ (Prognosis)

• លទ្ធផលរយៈពេលវែង៖     * ជាធម្មតា ឥរិយាបថរំខាននឹងឈប់នៅអំឡុងពេលដើមវ័យពេញវ័យ។     * ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងចំណោមករណីប្រហែលមួយភាគបី ($1/3$) ឥរិយាបថទាំងនេះនៅតែបន្តកើតមាន។ ករណីភាគច្រើនទាំងនេះត្រូវនឹងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនៃជំងឺបុគ្គលិកលក្ខណៈប្រឆាំងសង្គម (Antisocial personality disorder)។

• កត្តាហានិភ័យ និងផលវិបាក៖     * ការចាប់ផ្តើមនៃជំងឺក្នុងវ័យកាន់តែក្មេង (Early onset) ផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងការព្យាករណ៍ដែលមិនសូវល្អ (Poorer prognosis)។     * ក្រោយមក អ្នកជំងឺអាចនឹងវិវត្តទៅជា៖         * វិបត្តិនៃអារម្មណ៍ ឬវិបត្តិការថប់បារម្ភ (Mood or anxiety disorders)។         * ជំងឺដែលបង្ហាញចេញជារោគសញ្ញាលើរាងកាយ ឬជំងឺដែលពាក់ព័ន្ធ (Somatic symptom or related disorders)។         * វិបត្តិដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការប្រើប្រាស់សារធាតុញៀន (Substance-related disorders)។         * ជំងឺវិកលចរិតដែលចាប់ផ្តើមនៅវ័យពេញវ័យ (Early adult-onset psychotic disorders)។     * អ្នកជំងឺមានអត្រាខ្ពស់នៃបញ្ហាសុខភាពផ្លូវកាយ និងបញ្ហាផ្លូវចិត្តផ្សេងៗទៀត។