Untitled

1. Bakterie – organizmy bezjądrowe (prokarionty)

Budowa komórki bakteryjnej

• Materiał genetyczny:

  • Genofor (chromosom bakteryjny) zlokalizowany w obszarze zwanym nukleoidem; ma postać kolistej cząsteczki DNA.

  • Plazmidy – małe, koliste cząsteczki DNA niosące geny przydatne, lecz nie niezbędne do życia (np. oporność na antybiotyki).

• Osłony komórkowe:

  • Błona komórkowa – pełni funkcje metaboliczne i transportowe.

  • Ściana komórkowa – zbudowana z peptydoglikanu (mureiny); chroni przed pęknięciem w środowiskuf hipotonicznym.

  • Otoczka śluzowa – chroni przed wysychaniem i fagocytozą przez komórki układu odpornościowego gospodarza.

• Struktury dodatkowe:

  • Rybosomy (typ 70S) – biorą udział w syntezie białek.

  • Rzęski – umożliwiają aktywny ruch.

  • Fimbrie / pile – służą do przylegania do podłoża oraz wymiany DNA w procesie koniugacji.

Formy morfologiczne bakterii

• Kuliste: ziarniaki, dwoinki, gronkowce, paciorkowce.

• Wydłużone: pałeczki, laseczki.

• Skręcone: śrubowce, krętki.

Czynności życiowe bakterii

• Odżywianie:

  • Cudzożywne (heterotrofy): saprobionty (rozkład martwej materii), pasożyty (wywołują choroby), symbionty (np. bakterie jelitowe, bakterie brodawkowe wiążące azot atmosferyczny).

  • Samożywne (autotrofy): fotosyntezujące (sinice – fotosynteza tlenowa; bakterie zielone i purpurowe – fotosynteza beztlenowa z wykorzystaniem $H_2S$) oraz chemosyntezujące (utleniają proste związki nieorganiczne, np. bakterie nitryfikacyjne).

• Oddychanie:

  • Tlenowe (aeroby) – oddychanie komórkowe tlenowe.

  • Beztlenowe (anaeroby) – oddychanie beztlenowe lub fermentacja (np. mlekowa, masłowa).

• Rozmnażanie i procesy płciowe:

  • Rozmnażanie bezpłciowe – podział prosty komórki (amitoza).

  • Przetrwalniki (endospory) – umożliwiają przetrwanie w skrajnie niekorzystnych warunkach.

  • Procesy paraseksualne (np. koniugacja) – wymiana materiału genetycznego między komórkami; zwiększają różnorodność genetyczną, ale nie prowadzą do zwiększenia liczby komórek.

Znaczenie bakterii i choroby

• Pozytywne: obieg pierwiastków (węgiel, azot), produkcja przetworów mlecznych i kiszonek, oczyszczanie ścieków, produkcja antybiotyków i witamin ($B_{12}$, $K$).

• Choroby bakteryjne człowieka: borelioza, tężec, gruźlica, salmonelloza, angina, kiła.

2. Protisty – organizmy jądrowe (eukarionty)

Protisty to grupa parafiletyczna – zalicza się tu eukarionty niebędące zwierzętami, roślinami ani grzybami. Tradycyjnie dzieli się je na trzy grupy funkcjonalne:

Protisty zwierzęce (pierwotniaki)

• Charakterystyka: organizmy jednokomórkowe, cudzożywne (fagocytoza, pinocytoza).

• Budowa:

  • Pellikula – białkowa warstwa podbłonowa nadająca kształt i elastyczność.

  • Wodniczki pokarmowe (trawienie) i wodniczki tętniące (osmoregulacja i wydalanie u form słodkowodnych).

  • Organelle ruchu: wici, rzęski, nibynóżki (pseudopodia).

• Przedstawiciele: pantofelek, pełzak (ameba), euglena (w ciemności).

• Procesy płciowe: koniugacja u orzęsków (wymiana mikronukleusów bez zwiększenia liczby osobników).

Protisty roślinopodobne

• Charakterystyka: jedno- lub wielokomórkowe (o budowie plechowej, bez tkanek), samożywne (przeprowadzają fotosyntezę tlenową).

• Budowa i barwniki:

  • Posiadają chloroplasty z barwnikami asymilacyjnymi: chlorofile, karotenoidy oraz specyficzne (np. fukoksantyna u brunatnic).

  • Ściana komórkowa najczęściej celulozowa.

  • Materiał zapasowy: skrobia, laminaryna, paramylon.

• Przedstawiciele: okrzemki (ściana nasycona krzemionką), brunatnice (np. morszczyn), eugleniny (miksotrofy – w świetle fotoautotrofy, w ciemności heterotrofy).

Protisty grzybopodobne

• Charakterystyka: organizmy cudzożywne (saprobionty lub pasożyty), wytwarzające ciało w postaci śluźni (plasmodium) lub nitkowatych strzępek.

• Ściana komórkowa: z celulozy (nie z chityny jak u grzybów prawdziwych).

• Przedstawiciele: śluzowce, lęgniowce.

Znaczenie protistów i choroby

• Pozytywne: fitoplankton stanowi główne źródło tlenu i bazę pokarmową ekosystemów wodnych; wykorzystanie w przemyśle (agar pozyskiwany z krasnorostów, ziemia okrzemkowa); skałotwórcze otwornice.

• Choroby wywoływane przez protisty:

  • Malaria (zarodziec ruchliwy/sierpowaty, przenoszony przez komara widliszka),

  • Toksoplazmoza (toksoplazma, żywicielem ostatecznym są kotowate),

  • Śpiączka afrykańska (świdrowiec gambijski, przenoszony przez muchę tse-tse),

  • Rzęsistkowica (rzęsistek pochwowy),

  • **Lamblio