Ιστορία Τέχνης και Αρχιτεκτονικής ΙΙ: Μανιερισμός και Αναγέννηση στο Βορρά

Μανιερισμός στην Αρχιτεκτονική: Βενετία και Palladio

• Jacopo Sansovino (Tatti Jacopo d’Antonio, $1486-1570$)

  • Μετέφερε τις αρχές της Αναγέννησης στη Βενετία στα μέσα του $16\text{ου}$ αιώνα, την εποχή που στην κεντρική Ιταλία είχαν ήδη εμφανιστεί νέοι προβληματισμοί (Μανιερισμός).

  • Μαρκιανή Βιβλιοθήκη ($1537-1544$):

    • Εφαρμογή των αρχών της προοπτικής στην οργάνωση της πλατείας του Αγίου Μάρκου.

    • Χρήση κλασικών ρυθμών (Δωρικός και Ιωνικός) σε συνδυασμό με τοξοειδή ανοίγματα στην όψη.

    • Χαρακτηριστικά: Επιμελημένη χρήση φωτός και σκιάς, προσεκτική επιλογή υλικών, γλυπτικές λεπτομέρειες και σκηνογραφική ένταξη στον αστικό ιστό.

    • Πρότυπα: Βασίστηκε στις αρχές της συμμετρίας και στα πρότυπα των αρχαιοελληνικών ναών της κλασικής εποχής, προσθέτοντας αγάλματα και οβελίσκους.

    • Περιεχόμενο: Θεωρείται η δεύτερη πλουσιότερη βιβλιοθήκη μετά από αυτή του Βατικανού, με σπάνια ελληνικά και λατινικά χειρόγραφα.

    • Κατασκευή: Ξεκίνησε το $1536$ από τον Sansovino και ολοκληρώθηκε το $1582$ από τον Vincenzo Scamozzi.

    • Διακόσμηση: Εσωτερικά διακοσμήθηκε από καλλιτέχνες της Βενετικής Σχολής (Tintoretto, Titian, Veronese).

• Sebastiano Serlio ($1475-1554$)

  • Δημοσίευσε την πραγματεία "Sette libri dell’architettura" ($1537-1547$).

  • Περιλάμβανε κωδικοποίηση των ρυθμών, προτάσεις κατοικιών για τη Βενετία, μελέτες για την αρχαία αρχιτεκτονική, μαθηματικούς κανόνες προοπτικής και σχέδια οχυρώσεων.

  • Οι θεωρίες του εστίαζαν στην πρακτική εφαρμογή και επηρέασαν ολόκληρη την Ευρώπη.

• Andrea Palladio ($1508-1580$)

  • Πραγματικό όνομα: Andrea Di Pietro della Gondola. Επηρεάστηκε από ουμανιστικούς κύκλους και τη ρωμαϊκή αρχιτεκτονική.

  • Εκκλησιαστική Αρχιτεκτονική (Βενετία):

    • Σημαντικά έργα: San Giorgio Maggiore ($1565$), San Francesco della Vigna ($1565$), Le Zitelle ($1570$), Il Redentore ($1576-1577$).

    • Χαρακτηριστικά όψεων: Χρήση δύο επάλληλων κλασικών ρυθμών.

    • Κάτοψη: Σχήμα λατινικού σταυρού με κεντρικό κλίτος και διαχωρισμό του χοροστασίου για κάλυψη νέων λειτουργικών αναγκών.

  • San Giorgio Maggiore ($1565$): Εμβληματικό κτήριο στην είσοδο της λιμνοθάλασσας. Η πρόσοψη διαθέτει τέσσερις κίονες σύνθετου ρυθμού (Κορινθιακού και Ιωνικού) σε υψηλά βάθρα. Το σώμα του ναού είναι σε χαμηλότερη κλίμακα και «κρύβεται» πίσω από την επιβλητική ελληνορωμαϊκή πρόσοψη.

  • Βίλες (Εξοχικές Κατοικίες):

    • Λειτουργούσαν ως χώροι αναψυχής, πνευματικής αναζήτησης και κέντρα οργάνωσης της αγροτικής παραγωγής των ευγενών.

    • Βίλα Ροτόντα (Villa Almerico, $1566$, Βιτσέντζα):

      • Ολοκληρώθηκε από τον Scamozzi. Βασίζεται στο τετράγωνο (βάση κύβου) με έναν κύκλο στο κέντρο που καταλήγει σε θόλο.

      • Διαθέτει πρόπυλο και στις τέσσερις πλευρές, αντανακλώντας τέλεια συμμετρία και αρμονία με το φυσικό περιβάλλον.

    • Villa Barbaro (Maser, $1554-1560$):

      • Ενσωμάτωση κεντρικού κτηρίου με πτέρυγες (barchesse) για αγροτικές εργασίες.

      • Γλυπτά από τον Alessandro Vittoria και νωπογραφίες από τον Paolo Veronese με τεχνική trompe l’oeil (ψευδαίσθηση βάθους).

  • Παλλαδιανισμός: Η επίδραση του έργου του και του βιβλίου του "Τα τέσσερα βιβλία της Αρχιτεκτονικής" εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη μετά τον $16\text{ο}$ αιώνα.

Μανιερισμός στη Γλυπτική

• Χαρακτηριστικά: Αντίδραση στην ισορροπία της Αναγέννησης. Έμφαση στην τεχνητή κομψότητα, τις επιμήκεις αναλογίες και την κίνηση "serpentinata" (ελικοειδής). Τα έργα σχεδιάζονται για να προσφέρουν ολοκληρωμένη θέαση από κάθε γωνία.

• Benvenuto Cellini ($1500-1571$)

  • Ο Περσέας με την κεφαλή της Μέδουσας ($1545$): Χάλκινο αριστούργημα στη Φλωρεντία.

  • Συμβολισμός: Ανάθεση από τον Δούκα Κόζιμο Α' των Μεδίκων. Ο Περσέας συμβολίζει τον Δούκα και η Μέδουσα την ηττημένη Φλωρεντινή Δημοκρατία.

  • Λεπτομέρεια: Στο πίσω μέρος του κράνους υπάρχει μια αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη.

• Giambologna (Giovanni Bologna, $1529-1608$)

  • Η Αρπαγή των Σαβίνων ($1574-1582$):

  • Σύνθεση από τρεις μορφές (ένας ηλικιωμένος, ένας νεαρός Ρωμαίος, μια γυναίκα) σε κατακόρυφη ελικοειδή κίνηση.

  • Σκαλισμένο από ένα ενιαίο μπλοκ μαρμάρου, ύψους περίπου $4.10\,m$.

  • Το πρώτο γλυπτό που σχεδιάστηκε χωρίς μία κύρια πρόσοψη, απαιτώντας την περιήγηση του θεατή γύρω του.

Η Αναγέννηση στις Κάτω Χώρες

• Ιστορικό Πλαίσιο: Η Αμβέρσα και άλλες πόλεις έγιναν κέντρα διεθνούς εμπορίου. Η εύπορη αστική τάξη (έμποροι, τραπεζίτες) έγινε ο νέος πάτρονας της τέχνης.

• Διαφορές με Ιταλία: Αντί για την κλασική αρχαιότητα και την ανατομία, οι Φλαμανδοί εστίασαν στην παρατήρηση του υλικού κόσμου, της καθημερινότητας και στη λεπτομέρεια.

• Jan van Eyck ($1390-1441$)

  • Σημαντικότερος εκπρόσωπος της Βόρειας Αναγέννησης. Εξαίρεση στον κανόνα που ήθελε τον καλλιτέχνη απλό τεχνίτη.

  • Οι Αρραβώνες των Αρνολφίνι ($1434$):

    • Διπλή προσωπογραφία του εμπόρου Giovanni Arnolfini και της Jeanne de Chenany.

    • Συμβολισμοί: Ένα αναμμένο κερί (παρουσία Θεού), σκύλος (συζυγική πίστη), ξύλινα τσόκαρα, φλούδες μανταρινιού.

    • Τεχνική: Εξαιρετικός ρεαλισμός και ακρίβεια μέσω της ελαιογραφίας. Χρήση ελαίου αντί για αυγό (τέμπερα) που επέτρεπε αργή εργασία και απόδοση υφών και φωτός.

    • Μάρτυρας: Ο καλλιτέχνης απεικονίζεται στον παραβολικό καθρέφτη και υπογράφει «Johannes de Eyck fuit hic» (Ο Jan van Eyck ήταν παρών).

  • Η Παρθένος με το βρέφος ($1434-1436$): Περιλαμβάνει τον Άγιο Δονάτο, τον Άγιο Γεώργιο και τον δωρητή Joris van der Paele. Εντυπωσιακός ρεαλισμός στην απόδοση του γήρατος του δωρητή.

• Hieronymus Bosch (Ιερώνυμος Μπος, $1450-1516$)

  • Χαρακτηρίζεται ως «σουρεαλιστής του $15\text{ου}$ αιώνα». Το έργο του βρίθει από τέρατα, αλληγορίες και δαιμονικά στοιχεία, συνδυάζοντας μεσαιωνικούς φόβους για τη μαγεία με εκφράσεις του υποσυνείδητου.

  • Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων ($1490-1511$): Τρίπτυχο σε ξύλο βαλανιδιάς.

    • Αριστερό πάνελ: Ο Κήπος της Εδέμ. Ο Θεός (ως νεαρός Χριστός) παρουσιάζει την Εύα στον Αδάμ. Περιέχει εξωτικά και φανταστικά ζώα, καθώς και φαλλικά σύμβολα (φίδι, ποντίκι).

    • Κεντρικό πάνελ: Πανόραμα γυμνών μορφών που επιδίδονται σε ερωτικές και κοινωνικές δραστηριότητες με γιγαντιαία φρούτα και πουλιά. Ερμηνεύεται είτε ως ηθική προειδοποίηση για τη λαγνεία είτε ως ουτοπικός Παράδεισος πριν την Πτώση.

    • Δεξιό πάνελ: Η Κόλαση. Σκοτεινή σκηνή με βασανιστήρια, φλεγόμενες πόλεις και την «Κόλαση των Μουσικών» (όργανα ως μέσα βασάνου). Κεντρική μορφή ο «Άνθρωπος-Δένδρο» (πιθανή αυτοπροσωπογραφία).

  • Το Κάρο του Σανού ($1485-1516$): Αλληγορία για την απληστία και τη δύναμη του χρήματος (το σανό).

  • Επιρροή: Επηρέασε τον Pieter Bruegel τον Πρεσβύτερο (έργο "Dulle Griet"), τους σουρεαλιστές (Joan Miro) και τη ροκ κουλτούρα ($20\text{ός}$ αιώνας).

Γερμανική Αναγέννηση

• Hans Holbein ο Νεότερος ($1497-1543$)

  • Οι Πρεσβευτές ($1533$): Διπλή προσωπογραφία των Jean de Dinteville και Georges de Selve.

  • Στοιχεία: Το δάπεδο αναπαριστά το μωσαϊκό του Αβαείου του Westminster. Αντικείμενα όπως υδρόγειες σφαίρες, ηλιακά ρολόγια και το λαούτο συμβολίζουν τη γνώση, την επιστήμη και τη μουσική.

  • Anamorphosis: Στο κέντρο υπάρχει ένα παραμορφωμένο κρανίο που είναι ορατό μόνο από συγκεκριμένη γωνία, λειτουργώντας ως memento mori (υπενθύμιση του θανάτου).

• Albrecht D6rer (Άλμπρεχτ Ντύρερ, $1471-1528$)

  • Ζωγράφος, χαράκτης και θεωρητικός. Μετέφερε τα ιδεώδη της Ιταλικής Αναγέννησης στη Γερμανία.

  • Θεωρητικό Έργο: Έγραψε τα «Τέσσερα βιβλία για τη μέτρηση» και «Τέσσερα βιβλία για την ανθρώπινη αναλογία», εστιάζοντας στη γεωμετρία και τις αναλογίες.

  • Μελαγχολία ($1514$, Χαλκογραφία):

    • Συμβολίζει το πρώτο στάδιο της μελαγχολίας (της φαντασίας) που αφορά τους καλλιτέχνες.

    • Περιέχει όργανα υπολογισμών, μια κλεψύδρα και έναν «μαγικό πίνακα» αριθμών με άθροισμα το $34$.

  • Ο Ρινόκερος ($1515$): Διάσημη ξυλογραφία βασισμένη μόνο σε περιγραφές και σκίτσα, χωρίς ο ίδιος να έχει δει το ζώο.

  • Αδάμ και Εύα ($1504$, Χαλκογραφία): Επίδειξη τεχνικής δεινότητας με επιρροές από την ελληνιστική γλυπτική στην απόδοση των γυμνών σωμάτων.

  • Η Προσκύνηση των Μάγων ($1504$): Έντονα χρώματα που δείχνουν τη βενετική επίδραση. Ο Μάγος Γασπάρ είναι αυτοπροσωπογραφία του Ντύρερ.