Untitled

Psychologiczne koncepcje człowieka

Behawioryzm, warunkowanie, neobehawioryzm, terapia behawioralna

Spis treści

Behawioryzm
Warunkowanie
Neobehawioryzm
Terapia behawioralna

1. Behawioryzm

Behawioryzm jest XX-wiecznym kierunkiem psychologii, a także metodą jej praktycznej realizacji. W odniesieniu do filozofii dotyczy zbioru konkretnych poglądów mówiących o naturze umysłu oraz jego relacji względem ciała. Fundatorem behawioryzmu jest John Broadus Watson, który żył w latach 1878–1958. W 1913 roku ogłosił manifest zatytułowany "Psychologia, jak ją widzi behawiorysta," co symbolicznie oznacza początek behawioryzmu.

Według Watsona, psychologia powinna odejść od analizy świadomości i introspekcji, które uznawał za subiektywne i sprzeczne z naukowymi postulatami. Zalecał skupienie się na zachowaniach oraz czynnikach je warunkujących, czyli sytuacjach. Zachowanie manifestuje się w postaci procedury bodziec–reakcja, co oznacza prawidłowe związki między bodźcami a reakcjami organizmu. Watson twierdził, że każde zachowanie można zrozumieć jako reakcję na bodziec, a człowiek rozwija się poprzez uczenie nowych reakcji w odpowiedzi na zmiany środowiska.

1.1. Kluczowe założenia behawioryzmu

Zgodnie z koncepcją Watsona, każde noworodek ma możliwość kształtowania się na podstawie dowolnych cech charakteru, niezależnie od posiadanego zestawu genów. Watson odnosił się do idei Arystotelesa oraz myśli Johna Locke’a, który twierdził, że człowiek rodzi się jako "czysta tablica" (tabula rasa), na której stopniowo zapisują się doświadczenia.

Behawioryzm wywodzi się z psychologii eksperymentalnej, będąc reakcją na podejścia nienaukowe, jak psychoanaliza. Kluczową rolą behawioryzmu jest:

Opisywanie organizmów
Prognozowanie ich zachowań
Wyjaśnianie tych zachowań

Manifest Watsona był protestem przeciw psychofizjologii i jej rozumieniu świadomości. Behawioryzm odrzucił również paralelizm psychofizyczny i introspekcję, uznając je za subiektywne. Teoria behawioralna opiera się na naukowych, obiektywnych metodach badawczych, analogicznych do tych w naukach przyrodniczych.

1.2. Odpowiedzi na bodźce

Zachowanie jest utożsamiane z reakcją jednostki (ludzkiej lub zwierzęcej) na bodziec, z kolei Watson wyszczególniał dwa typy odpowiedzi:

Odpowiedzi zewnętrzne
Odpowiedzi wewnętrzne (ciche)

Problemy badawcze wystąpiły z obiektywnym ocenianiem wewnętrznych odpowiedzi. W behawioryzmie mówimy o metodologii, która może przyjmować różne formy, w tym behawioryzm umiarkowany i radykalny. Główne postacie behawioryzmu:

John B. Watson - warunkowanie reaktywne
Iwan Pawłow - badania warunkowania reaktywnego
Edward Thorndike - warunkowanie instrumentalne
Clark Hull - teoria integrująca warunkowanie reaktywne i instrumentalne
Burrhus Skinner - badania nad warunkowaniem sprawczym.

2. Warunkowanie

Behawioryzm opiera się na założeniu, że zachowanie wynika z uczenia się na podstawie dwóch typów warunkowań:

Klasyczne
Instrumentalne

Zasada ta ma zastosowanie zarówno u ludzi, jak i zwierząt. Poprzez badania nad zachowaniem zwierząt odkryto neuronalne mechanizmy procesów motywacyjnych.

2.1. Odruchy warunkowe

Odruchy warunkowe są nabytymi reakcjami organizmu i mają charakter osobniczy. Można je również zapominać. Proces warunkowania polega na tworzeniu nowych lub reorganizacji istniejących połączeń synaptycznych w korze mózgowej. Odruchy warunkowe mają asocjacyjny typ uczenia się, gdy powstają związki między bodźcem a reakcją ruchową. W odróżnieniu od odruchów i instynktów, zachowanie wyuczone wymaga procesu uczenia się, co jest złożoną interakcją procesów świadomych i nieświadomych.

3. Warunkowanie klasyczne

Warunkowanie klasyczne, znane również jako warunkowanie Pawłowa, odnosi się do badań przeprowadzonych przez Iwana Pawłowa, który w 1904 roku otrzymał nagrodę Nobla za badania dotyczące fizjologii trawienia. Odkryłem, że psy potrafią kojarzyć bodziec obojętny (np. lampkę) z bodźcem specyficznym (jedzeniem), co prowadzi do pojawiania się reakcji (ślinić się) tylko na bodziec warunkowy (lampkę).

3.1. Mechanizmy warunkowania

Pawłow wykorzystał różne bodźce warunkowe, takie jak:

Zapalanie lampki
Rozmaite dźwięki
Dotyk różnych części ciała

Bodziec bezwarunkowy obejmował np.: podawanie jedzenia. W wyniku badań Pawłow związanych z reakcjami warunkowymi odkrył, że bodziec warunkowy pełni funkcję sygnalizacyjną, informując organizm o nadejściu bodźca ważnego biologicznie.

W warunkowaniu klasycznym, odruchy warunkowe są zachowywane, gdy spełnia się zasada ich parowania z bodźcem bezwarunkowym, a ich zanik następuje, gdy bodziec warunkowy nie jest skojarzony z bodźcem bezwarunkowym.

4. Warunkowanie instrumentalne

Warunkowanie instrumentalne jest drugim typem warunkowania, określonym przez Jerzego Konorskiego i Stefana Millera. Odruchy instrumentalne różnią się od odruchów klasycznych, ponieważ do ich powstania niezbędne jest wykonanie reakcji ruchowej, która skutkuje uzyskaniem bodźca bezwarunkowego (np. pokarmu).

Reakcje instrumentalne mogą przyjąć formę aktywnego wstrzymania się od realizacji ruchu i są zgodne z zasadami nagradzania i karania.

4.1. Procesy zachowań instrumentalnych

Odruchy instrumentalne mogą obejmować zarówno reakcje atrakcyjne, dążące do uzyskania bodźców, jak i awersyjne, skutkujące wycofaniem. Bodźce atrakcyjne prowadzą do dążenia do nich, natomiast bodźce awersyjne do niesprzyjającego zachowania. Dzięki nawiązaniu relacji między reakcją a bodźcem, możliwe jest przekształcanie układów działań.

5. Neobehawioryzm

Z czasem klasyczne koncepcje behawiorystyczne zaczęły budzić wątpliwości. Edward Chace Tolman jako pierwszy zwrócił uwagę, że ludzkie zachowanie nie jest jedynie sumą sekwencji bodziec–reakcja, lecz odznacza się całościowym charakterem i koncentracją na celach. Wprowadził do modelu nową zmienną pośredniczącą (O), co spowodowało nowy wzór:

S–O–R.

5.1. Zmienne pośredniczące

Zmienna pośrednicząca odnosi się do:

Nawyku
Zachowań celowych
Konstruktów poznawczych
Wewnętrznych bodźców motywujących

Neobehawioryzm dotyczy także analizy procesów poznawczych oraz celów działania, a także zjawisk uczenia się. Tolman odkrył różne metody uczenia się, w tym nabywanie oczekiwań, co prowadzi do powstania mapy poznawczej.

5.2. Mapa poznawcza

Mapa poznawcza jest pojęciem wprowadzonym przez Tolmana i odnosi się do wiedzy o relacjach środowiskowych. Utożsamiana jest z procesami kodowania i odtwarzania informacji. W teorii Tolmana, uczenie się nie zawsze wymaga wzmocnienia, a w niektórych przypadkach staje się latentne. Tolman wskazał na istnienie różnych popędów, zarówno pierwotnych, jak i drugiego rzędu, co wpływa na motywację i zachowania.

6. Terapia behawioralna

Terapia behawioralna koncentruje się na aktualnych nawykach pacjentów, różniąc się tym od podejścia psychoanalitycznego, które kładzie nacisk na czas powstania zaburzenia.

6.1. Typy zaburzeń w terapii behawioralnej

W terapii behawioralnej mogą brać udział dorośli i dzieci z różnymi problemami, takimi jak:

Nerwice
Psychozy
Zachowania przestępcze
Zaburzenia seksualne
Alkoholizm
Nikotynizm

6.2. Fazy terapii behawioralnej

W procesie terapii behawioralnej można wyróżnić cztery fazy:

Diagnostyczna
Pobudzania motywacji pacjenta do zmiany
Zastosowania konkretnej procedury terapeutycznej
Utrwalania zmian zachodzących

6.2.1. Faza diagnostyczna

Faza diagnostyczna polega na identyfikacji sekwencji bodziec–nawyk dezadaptacyjny przez terapeuta na podstawie wywiadu oraz narzędzi kwestionariuszowych.

6.2.2. Faza pobudzania motywacji

W tej fazie terapeuta wspiera pacjenta w podjęciu decyzji o terapii, ustala kontrakt terapeutyczny oraz omawia mechanizm powstawania nieprawidłowych nawyków.

6.2.3. Faza zastosowania procedury terapeutycznej

Behawioryści opracowali techniki zmiany, takie jak relaksacja czy technika implozywna, aby zmieniać reakcje lękowe pacjenta.

6.2.4. Faza utrwalania zmian

Ostatnia faza terapii polega na ustaleniu zadań, które pacjent wykonuje samodzielnie lub z pomocą rodziny, a terapeuta ogranicza swoją rolę do sporadycznych konsultacji.

6.3. Ograniczenia terapii behawioralnej

Terapia behawioralna może przynosić pozytywne rezultaty w wielu zaburzeniach, jednak ma ograniczenia w przypadkach trudności egzystencjalnych, sytuacji kryzysowych oraz depresji.

Literatura

Hauziński A., "Ewolucja pojęcia mapy poznawczej w psychologii. Przegląd badań dotyczących hierarchii planów i celów działania", Poznań, 2010.
Kokocińska A., Kaleta T., "Behawioryzm i behawior – myśl filozoficzna i badania przyrodnicze", Kraków, 2015.
Popiel A., Pragłowska E., "Psychoterapia poznawczo-behawioralna", Warszawa, 2008.
Rodriguez-Parkitna J., Cieślak P., Łopata K., Zygmunt M., "Neuronalne mechanizmy motywacji", Kraków, 2014.
Zieliński K., "Warunkowanie a powstawanie asocjacji", Kraków, 1993.