Goethe, Rousseau en de Stromingen van de Romantiek
Inleiding en Bonuspunten Systeem
Welkomstwoord en Motivatie: De docent spreekt haar dank uit voor de studenten die ondanks de carnavalsvakantie aanwezig zijn in de aula. Dit getuigt van grote inzet vergeleken met de rest van de studenten van wie de gezinnen wellicht op vakantie zijn gegaan.
Bonuspunten Regeling: Er is een regeling voor bonuspunten bij het vinden van fouten op de slides.
Punten worden niet toegekend voor spellingfouten, grammaticafouten of verkeerde vertalingen.
Foutieve jaartallen tellen als een echte fout, mits het gaat om een feitelijk onjuiste datum. De docent merkt op dat veel werken een complexe publicatiegeschiedenis hebben (bijv. eerst onder een andere titel of deels gepubliceerd), waardoor jaartallen soms onduidelijk kunnen lijken zonder fout te zijn.
Het doel is niet om enkel naar fouten te zoeken ("door de bomen het bos niet meer zien"), maar om het grote verhaal te blijven volgen.
Studenten die een inhoudelijke fout vinden, kunnen via e-mail bewijs leveren en verdienen hiermee extra punten.
Logistieke Mededeling: Fouten moeten per e-mail worden gemeld en niet na de les in de aula worden besproken, om de overdracht naar de volgende docent die de zaal gebruikt niet te hinderen.
Politieke en Filosofische Fundamenten: Hobbes vs. Rousseau
De overgang van de Verlichting naar de Romantiek wordt gemarkeerd door twee tegengestelde denkers:
Thomas Hobbes:
Representeert het denken uit de Barok en het Classicisme.
Zijn centrale stelling is dat vrede belangrijker is dan vrijheid.
Hij pleit voor een sterke heerser, de Leviathan (een bijbels figuur), een almachtige soeverein die geweld en revoluties met ijzeren vuist kan onderdrukken.
Jean-Jacques Rousseau:
Cruciale figuur voor de Romantiek.
Stelt dat mensen van nature goed geboren worden en dat goedheid van binnenuit komt.
Legt de nadruk op het individu, emoties en het volgen van het eigen sentiment.
Jean-Jacques Rousseau: Werken en Filosofie
Het Sociaal Contract (Du contrat social): De mens kiest zijn eigen leiders. Door deze vrije keuze is de mens paradoxaal genoeg vrij binnen de maatschappij; men kiest zelf de regels en de macht die deze regels bevestigt.
Filosofische Werken:
Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes: Focus op individualiteit en vrijheid.
Let op: Rousseau had conservatieve opvattingen over de rol van de vrouw; vrouwen moesten thuisblijven, terwijl mannen gelijkheid in de buitenwereld genoten.
Julie ou la Nouvelle Héloïse:
Een uiterst populaire sentimentele briefroman over de verboden liefde tussen de adellijke Julie en haar bescheiden leraar Saint-Preux.
De emoties zijn hyperbolisch (overdreven); ondanks dat ze gescheiden leven en Julie met een ander trouwt, blijven hun harten verbonden.
De waarheid ligt in de emotie, niet in de wetten van het land.
Émile, ou De l’éducation:
Een fictieve filosofische verhandeling over de opvoeding van een jongen ver weg van de corrumperende maatschappij.
Citaat: De beschaafde mens wordt geboren, leeft en sterft in slavernij; de maatschappij dwingt de mens in een harnas.
Les Confessions & Rêveries du promeneur solitaire:
Autobiografische werken, vaak postuum en gezamenlijk uitgegeven.
Rousseau wil de mens in al zijn waarachtigheid laten zien (waaronder het stelen van een appeltje).
Benadrukt subjectiviteit: waarheid is gebaseerd op individuele emoties en ervaringen.
De weg naar zelfinzicht verloopt via eenzame reflectie en meditatie in de natuur.
Historische Context: Een Tijdperk van Revolutie
De tweede helft van de achttiende eeuw is een bewogen periode wereldwijd:
Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog: Werkt als een katalysator voor liberale en revolutionaire filosofieën in Europa.
Franse Revolutie: Burgers die opkomen voor hun eigen wil en rechten.
Haïtiaanse Revolutie: Een kolonie die de argumenten van de Franse Revolutie (gelijkheid) gebruikt tegen de onderdrukkers.
Strijd tussen Denkstijlen:
Verlichtingsdenken (redelijkheid, pragmatisme, overleg).
Vroeg-Romantiek/Sturm und Drang (actie, radicalisme, stoppen met praten en beginnen met vechten).
Sturm und Drang: De Duitse Vruchtromantiek
Terminologie: De naam komt van het toneelstuk Wirrwarr, oder Sturm und Drang van Klinger.
Kenmerken:
Verzet tegen regels: Afkeer van de klassieke Griekse tragedie en de wet van de drie eenheden.
Genie-ideaal: Creatie boven imitatie; de kunstenaar als grenzeloze schepper.
Focus op heftige emoties: Liefdesverdriet, extase en passie.
Bevraging van de moraal: Werken zoals Die Räuber van Schiller tonen complexe personages die niet eenduidig goed of slecht zijn.
Cultus van Shakespeare: De Duitsers herontdekten Shakespeare als de kunstenaar die alle regels aan zijn laars lapte.
Riesensehnsucht: Een verlangen naar het overweldigende en het grandioze.
Nationale identiteit: Zoektocht naar een eigen Duitse mythologie en volkseigen literatuur (Herder: Fragment über die neuere deutsche Literatur).
Het Sublieme en de Natuur
Het Sublieme: Een esthetisch concept waarbij de natuur zowel schoon als angstaanjagend is. De mens wordt afgebeeld als minuscuul in vergelijking met berglandschappen of de woeste zee.
De Natuur als Spiegel: De natuur reflecteert de innerlijke getormenteerde ziel van de mens.
Graveyard Poetry: Obsessie met het mysterie van de dood en het hiernamaals (bijv. Thomas Gray).
Gothic Novels: Romans gekenmerkt door afgelegen kastelen, duisternis, geheime kamers, bovennatuurlijke wezens (vampieren, spoken) en wellustige schurken. Voorbeeld: The Mysteries of Udolpho.
De Ossian-controverse
Ossian: Een vermeende dichter uit de Schotse oudheid.
James Macpherson: Beweerde epische gedichten van Ossian te hebben ontdekt en vertaald vanuit het Gallisch.
Impact: Het veroorzaakte een rage in Europa; men verlangde naar een nieuwe, lokale mythologie als tegenhanger voor de Griekse oudheid.
Authenticiteit: Er wordt sterk betwijfeld of Ossian echt bestond; waarschijnlijk heeft Macpherson veel zelf geschreven of inconsistenties gecreëerd.
Johann Wolfgang von Goethe en Werther
Goethe is een wereldfiguur die actief was in twee stromingen: Sturm und Drang en de Weimar-klassiek (neoklassiek na zijn reis naar Italië).
Die Leiden des jungen Werthers (De kwellingen van de jonge Werther):
Internationale bestseller en belichaming van de Sturm und Drang.
Briefroman: Monologisch van aard; we zien alleen de gefilterde brieven van Werther aan zijn vriend Wilhelm.
Taalgebruik: In oudere vertalingen werden veel streepjes gebruikt om verstrooidheid en haastigheid te simuleren. De nieuwe vertaling van KU Leuven collega's kiest voor puntjes voor een moderner gevoel van verstrooidheid.
Anti-Bildungsroman: Een Bildungsroman gaat over de groei naar volwassenheid waarbij idealen worden getemperd voor een plaats in de maatschappij. Werther vindt deze plaats niet en stapt uit het leven.
Karakters in Werther:
Werther: De sentimentele man, overgevoelig, verstrooid en depressief. Hij lijdt aan Weltschmerz.
Albert: De nuchtere, pragmatische rivaal. Hij is niet slecht, maar middelmatig en veilig. Hij weigert zijn pistolen geladen in huis te houden uit voorzorg.
Lotte: De vrouw op wie Werther hopeloos verliefd is. Zij vertoont in haar gesprekken over de dood ook romantische trekjes, maar blijft onbereikbaar omdat ze aan Albert beloofd is.
Werther-mania:
Mensen kleedden zich zoals Werther en er was vrees voor een zelfmoordgolf onder jongeren. Dit leidde ertoe dat Goethe later afstand nam van dit werk.
Erlkönig: De Ballade van de Elfenkoning
Vorm: Een lyrisch verhalend gedicht (ballade), gebaseerd op een volksverhaal verzameld door Herder.
Structuur: Bevat vier rollen: de verteller, de vader, het kind en de Elfenkoning.
Thematiek:
De vader staat voor de rede en probeert de angst van het kind rationeel te verklaren (mist, geruis van bladeren).
Het kind ervaart de bovennatuurlijke terreur via zintuigen (zien, horen, voelen).
De Elfenkoning groeit in verleiding: eerst kinderlijk (spelletjes, bloemen), dan seksueel (zijn dochters), dan gewelddadig.
Interpretatie:
Het gedicht kan gelezen worden als de dood van een ziek kind.
Metaforisch kan het staan voor het verlies van de onschuld en het sterven van het 'innerlijke kind' bij het opgroeien naar volwassenheid.
Vragen & Discussie
Bonuspunten en fouten: De docent verduidelijkt dat een foutieve jaartaling op de slide voor extra punten kan zorgen, maar dat dit verschilt van onduidelijkheid door complexe publicatiedata.
Studenteninteractie: Er wordt verwezen naar een enquête over het eerste semester (taal- en tekstvakken). Studenten worden aangemoedigd hun stem te laten horen via de onderwijsborrel en babbel-enquête op Instagram.
Quiz van de dag: De juiste antwoorden op de quiz waren A en C. Er werd gewaarschuwd voor de strikvraag over Herman Slacht (één woord versus twee woorden in het tekstboek).