Comprehensive Biochemistry and Medical Science Study Guide
ประเภทของไอโซเมอริซึม (Types of Isomerism)
Diastereomers (ไดแอสเทอริโอเมอร์):
เป็นสเตอริโอไอโซเมอร์ (Stereoisomers) ที่ไม่ใช่ภาพสะท้อนในกระจก (Non-mirror images) ของกันและกัน
ลักษณะเด่นคือมีการจัดเรียงตัวทางโครงสร้างในทิศทางตรงกันข้ามกัน (Opposite configurations) ณ บางตำแหน่งของ Chirality centers แต่ยังมีการจัดเรียงตัวที่เหมือนกันในตำแหน่งอื่นๆ
Epimers (อิพิเมอร์):
เป็นไอโซเมอร์ของคาร์โบไฮเดรตที่มีการจัดเรียงตัวของอะตอมรอบคาร์บอนตำแหน่งหนึ่งที่เจาะจงแตกต่างกันเพียงตำแหน่งเดียวเท่านั้น
ตัวอย่างที่สำคัญคือ และ ซึ่งเป็น Epimers เนื่องจากมีโครงสร้างต่างกันเฉพาะตำแหน่งกลุ่ม ที่คาร์บอนตำแหน่งที่ 4
ทั้ง และ ไม่ใช่ภาพกระจกเงาของกันและกัน จึงจัดว่าเป็น Diastereomers ด้วยเช่นกัน
โครงสร้างและคุณสมบัติของโปรตีน (Protein Structure and Properties)
การเปลี่ยนแปลงรูปร่างของโปรตีนตัวพา (Conformational Change in Carrier Proteins):
โปรตีนตัวพามีสถานะหลัก 2 รูปแบบ คือ สถานะ "Ping" และ สถานะ "Pong"
ในสถานะ "Ping" โปรตีนจะสัมผัสกับสารละลายที่มีความเข้มข้นสูง และโมเลกุลของสารจะเข้าจับกับตำแหน่งเฉพาะบนโปรตีนตัวพา
การจับกันนี้จะกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนรูปร่าง (Conformational change) นำไปสู่สถานะ "Pong" ซึ่งจะเปลี่ยนมาสัมผัสกับสารละลายที่มีความเข้มข้นต่ำกว่าแทน
ลักษณะทางกายภาพของโปรตีนแบบก้อนกลม (Globular Proteins):
ส่วนที่เป็น Hydrophobic R group (กลุ่มที่ไม่ชอบน้ำ) จะม้วนตัวเข้าหาศูนย์กลางภายในโมเลกุล เพื่อหลบหนีจากสิ่งแวดล้อมที่เป็นน้ำ (Aqueous surroundings)
พันธะเพปไทด์ (Peptide Bond):
มีลักษณะเป็นพันธะคู่บางส่วน (Partial double-bond character)
มีความเสถียรต่อการได้รับความร้อนในกรดแก่ และทนทานต่อสารที่ทำให้โปรตีนเสียสภาพ (Denature) เช่น Urea ที่ความเข้มข้นสูง
มักจะปรากฏในรูปแบบการจัดเรียงตัวแบบ มากกว่า
โครงสร้างระดับทุติยภูมิของโปรตีน (Secondary Structure of Proteins):
เกิดจากพันธะไฮโดรเจน (Hydrogen bonding) ระหว่างกลุ่ม และ ของพันธะเพปไทด์
ในโครงสร้างแบบ จะมีความเสถียรจากการสร้างพันธะไฮโดรเจนระหว่าง Carbonyl oxygen และ Amide hydrogen ของโซ่พอลิเพปไทด์ โดยพันธะจะทอดยาวขนานไปกับแนวเกลียวจาก Carbonyl oxygen ของพันธะเพปไทด์หนึ่งไปยังกลุ่ม ของพันธะเพปไทด์ถัดไปอีก 4 เรซิดิว (Residues)
คอลลาเจน (Collagen):
ในโครงสร้างระดับปฐมภูมิของคอลลาเจน จะพบกรดอะมิโนไกลซีน () ในทุกๆ ตำแหน่งที่สามของสายโซ่พอลิเพปไทด์ ซึ่งช่วยส่งเสริมการจัดเรียงตัวแบบเกลียวสามสาย (Triple helical arrangement)
เป็นกรดอะมิโนขนาดเล็กที่สุด จึงสามารถแทรกตัวเข้าไปในพื้นที่จำกัดที่สายโซ่ทั้งสามบรรจบกันได้
เคมีฟิสิกส์และแรงยึดเหนี่ยวในชีวโมเลกุล (Physicochemical and Binding Forces)
แรงระหว่างโมเลกุล (Intermolecular Forces of Attraction - IMFA):
London Dispersion Forces (LDF): พบในสารทุกชนิดและเป็นแรงชนิดเดียวที่พบในสารไม่มีขั้ว เช่น ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ () และก๊าซเฉื่อย
พันธะไฮโดรเจน (Hydrogen Bond): เกิดจากแรงดึงดูดทางไฟฟ้าสถิตระหว่างอะตอมของไฮโดรเจนในโมเลกุลน้ำหนึ่งกับอะตอมออกซิเจนในอีกโมเลกุลหนึ่ง ซึ่งส่งผลให้โมเลกุลน้ำมีแรงยึดเหนี่ยวที่แข็งแกร่ง (Cohesive forces)
คุณสมบัติของน้ำ: พันธะไฮโดรเจนมีอิทธิพลอย่างมากต่อคุณสมบัติทางกายภาพของน้ำ ทำให้มีค่าความตึงผิว (Surface tension), ความหนืด (Viscosity) และจุดเดือด (Boiling point) ที่สูงผิดปกติ
ปฏิกิริยาเคมีและพลังงาน:
Electrophile (อิเล็กโทรไฟล์): หมายถึง "ผู้รักอิเล็กตรอน" เป็นสารที่ขาดแคลนอิเล็กตรอนและต้องการรับอิเล็กตรอน จึงทำหน้าที่เป็นกรดลิวอิส (Lewis acid) เมื่อทำปฏิกิริยากับนิวคลีโอไฟล์ (Nucleophile)
Endergonic Reaction: ปฏิกิริยาที่ผลิตภัณฑ์มีพลังงานอิสระ () สูงกว่าสารตั้งต้น ( เป็นบวก) ปฏิกิริยานี้จะไม่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ และต้องการพลังงานเติมเข้าไป มักเกี่ยวข้องกับกระบวนการสร้าง (Anabolic reactions)
Exergonic Reaction: ปฏิกิริยาที่ผลิตภัณฑ์มีพลังงานอิสระต่ำกว่าสารตั้งต้น มักเกี่ยวข้องกับกระบวนการสลาย (Catabolic reactions)
ความแรงของกรด (Acid Strength):
ความแรงของกรด ขึ้นอยู่กับสภาพขั้วของพันธะ โดยหากพันธะมีความเป็นขั้วมากขึ้น จะส่งผลให้อะตอมของไฮโดรเจนมีความเป็นบวกมากขึ้นและแตกตัวเป็นโปรตอน () ได้ง่ายขึ้น
ชีววิทยาของเซลล์และการขนส่งผ่านเมมเบรน (Cell Biology and Membrane Transport)
ความสามารถในการซึมผ่านเมมเบรน (Permeability in Cell Membranes):
ระดับการซึมผ่านสูงที่สุด: โมเลกุลขนาดเล็กที่ไม่มีขั้ว เช่น และ เนื่องจากสามารถละลายได้ในชั้น Lipid bilayer
ระดับรองลงมา: โมเลกุลมีขั้วขนาดเล็กที่ไม่มีประจุ เช่น
ซึมผ่านไม่ได้: โมเลกุลมีขั้วที่มีขนาดใหญ่ เช่น และโมเลกุลที่มีประจุ เช่น ไอออนต่างๆ (, , , , แม้กระทั่ง ) ไม่สามารถแพร่ผ่าน Lipid bilayer ได้โดยตรง
ความลื่นไหลของเมมเบรน (Membrane Fluidity):
การเพิ่มอุณหภูมิ: เพิ่มความลื่นไหลของเมมเบรน เนื่องจากไปรบกวนการจัดเรียงตัวที่แน่นหนาของลิพิด ทำให้โมเลกุลเคลื่อนที่ได้มากขึ้น
การลดอุณหภูมิ: ลดความลื่นไหล ทำให้ลิพิดแพ็คตัวกันแน่นและแข็งตัวมากขึ้น
บทบาทของคอเลสเตอรอล (): ทำหน้าที่ควบคุมความลื่นไหลของเมมเบรนและกำหนดระดับการซึมผ่าน (Permeability) ต่อสารที่ละลายน้ำได้
กลไกการขนส่ง:
Primary Active Transport: เช่น pump ซึ่งต้องการพลังงานเพื่อเคลื่อนย้ายสารต้านความเข้มข้น ทำหน้าที่ควบคุมปริมาตรของเซลล์โดยรักษา ไว้ภายนอกและ ไว้ภายใน
Osmosis (การออสโมซิส): คือการแพร่ของน้ำจากบริเวณที่มีความเข้มข้นของน้ำอิสระสูง (หรือมีความเข้มข้นของสารละลายต่ำ) ไปยังบริเวณที่มีความเข้มข้นของน้ำต่ำ (หรือความเข้มข้นของสารละลายสูง)
ความเข้มข้นของเลือด: เม็ดเลือดแดง () อยู่ในสภาวะ Isotonic กับน้ำเกลือความเข้มข้น ()
ส่วนประกอบอื่นๆ ในเมมเบรน:
Hydrophobic Interaction: เป็นแรงหลักที่ช่วยรักษาความเสถียรของโปรตีนใน Plasma membrane
Integral proteins: โปรตีนที่ฝังตัวในเมมเบรนและสามารถเคลื่อนที่ในแนวราบ (Laterally) ได้
Phosphatidylserine: ลิพิดในกลุ่ม Glycerol ที่เกี่ยวข้องกับ Apoptosis โดยปกติจะอยู่ที่ inner leaflet ของเมมเบรน แต่เมื่อเซลล์จะตายจะพลิกมาอยู่วงนอกเพื่อเป็นสัญญาณ "Eat-me" ให้กับ Macrophage
เอนไซม์และกลไกการจัดการสารเคมี (Enzymes and Biochemical Management)
การจำแนกประเภทเอนไซม์:
Catalase: จัดอยู่ในกลุ่ม Oxidoreductase ทำหน้าที่สลายก๊าซไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ () ให้กลายเป็นน้ำ () และออกซิเจน () ผ่านปฏิกิริยารีดอกซ์
โคเอนไซม์ (Coenzymes):
Coenzyme cosubstrate: เช่น ในปฏิกิริยาของเอนไซม์ Alcohol Dehydrogenase () ซึ่งจะเข้ามาจับกับเอนไซม์ชั่วคราวและหลุดออกไปในรูปแบบที่เปลี่ยนไป ()
การยับยั้งเอนไซม์ (Enzyme Inhibition):
Reversible Competitive Inhibitor: เช่น ที่ใช้รักษาโรคต้อหิน (Glaucoma) โดยยับยั้งเอนไซม์ Acetylcholinesterase ทำให้ความเข้มข้นของ Acetylcholine เพิ่มขึ้น สารยับยั้งชนิดนี้สามารถถอนพิษได้
Irreversible Inhibitor: เช่น สารในกลุ่มอนุพันธ์ Organophosphate ที่จับตัวกับเอนไซม์ Acetylcholinesterase ด้วยพันธะโควาเลนต์ (Covalent bonds)
การวิเคราะห์เอนไซม์:
Lineweaver-Burk Plot: หรือเรียกว่า Double-reciprocal plot เป็นการพลอตกราฟระหว่างค่าส่วนกลับของความเร็วปฏิกิริยา () และส่วนกลับของความเข้มข้นของสารตั้งต้น () เพื่อใช้ประเมินตัวยับยั้ง
Alkaline Phosphatase (ALP): เป็นไอโซเอนไซม์ที่ใช้แยกความแตกต่างระหว่างโรคตับและโรคกระดูก เนื่องจาก ALP ถูกสร้างขึ้นทั้งจาก Osteoblasts (สร้างกระดูก) และ Hepatocytes (เซลล์ตับ)
สรีรวิทยาและสมดุลกรด-ด่าง (Physiology and Acid-Base Balance)
กลไกหลักในการรักษาความสมดุล:
ปฏิกิริยาสมดุล:
หากมีปริมาณไฮโดรเจนไอออน () มากเกินไป (ภาวะ Metabolic Acidosis) สมาการจะเลื่อนไปทางซ้ายเพื่อพยายามรักษาสมดุล
ระบบหายใจจะตอบสนองโดยการเพิ่มอัตราการหายใจ (Minute ventilation) เพื่อขับก๊าซ ออกจากร่างกาย
การปฐมพยาบาลและอาการทางคลินิก:
Hyperventilation (การหายใจเร็วเกินไป): ทำให้ระดับ ในเลือดต่ำลง นำไปสู่ความรู้สึกวิงเวียนและสับสน แก้ไขได้ด้วยการหายใจในถุงกระดาษ (Brown bag breathing) เพื่อสูดลมหายใจที่มี สูงกลับเข้าไป
Epigastric Pain (ปวดลิ้นปี่): จากการศึกษาแนะนำให้ใช้ Soda crackers เพื่อช่วยซับกรดในกระเพาะที่ว่างเปล่า
Normal Anion Gap Metabolic Acidosis: สามารถเกิดจากการได้รับยา Acetazolamide ซึ่งเป็นตัวยับยั้ง Carbonic anhydrase
ฮีโมโกลบินและโรคทางโลหิตวิทยา (Hemoglobin and Hematology)
Sickle Cell Disease (โรคเม็ดเลือดแดงรูปเคียว - HbS):
เกิดจากการกลายพันธุ์แบบจุด (Point mutation) ที่ตำแหน่งที่ 6 ของ Beta chain โดยมีการแทนที่ Glutamic acid ด้วย Valine
สภาวะกรด (Acidosis) จะทำให้ออกซิเจนหลุดจากฮีโมโกลบินได้ง่ายขึ้น (กราฟเลื่อนไปทางขวา) ส่งเสริมการสร้างสถานะ Deoxy หรือ Taut (T) form ซึ่งมีความสามารถในการละลายน้อยลงและตกตะกอนนำไปสู่ภาวะ Sickle cell crisis
Thalassemia (ธาลัสซีเมีย):
เป็นความผิดปกติทางพันธุกรรมที่เกิดจากการสังเคราะห์สาย Globin ผิดปกติหรือลดลง ทำให้เกิดความไม่สมดุลระหว่างสาย Alpha และ Beta
ฮีโมโกลบินในทารกฟีตัส (HbF):
เลือดของทารกฟีตัสมีความสามารถในการจับกับออกซิเจน (O2 Affinity) สูงกว่าเลือดของผู้ใหญ่
สาเหตุหลักคือ HbF มีความสามารถในการจับกับ น้อยกว่า HbA ทำให้ ลดความสามารถในการเกาะออกซิเจนของ HbF ได้ไม่ดีเท่า HbA
รูปฟอร์มของฮีโมโกลบิน (Hemoglobin Forms):
T (Taut) Form: มีคุณสมบัติในการจับออกซิเจนต่ำ (Low affinity) มักอยู่ในสภาวะ Deoxygenated โดยสภาวะที่ก๊าซ ต่ำและ สูงจะช่วยรักษาเสถียรภาพของรูปฟอร์มนี้
Cooperative Binding: ฮีโมโกลบินจะแสดงกราฟเป็นรูปแบบ Sigmoidal (รูปตัว S) เนื่องจากเมื่อออกซิเจนหนึ่งโมเลกุลเข้าจับ จะกระตุ้นให้หน่วยย่อยที่เหลือเปลี่ยนรูปร่างและจับออกซิเจนถัดไปได้ง่ายขึ้น
หัวข้อเพิ่มเติม (Additional Topics)
Vitalism: ความเชื่อที่ว่าสารชีวเคมีสามารถผลิตได้จากสิ่งมีชีวิตเท่านั้น และกระบวนการเปลี่ยนรูปทางเคมีที่ซับซ้อนต้องอาศัยสสารที่มีชีวิต
Osteogenesis Imperfecta (โรคกระดูกเปราะ): มักเกิดจากความผิดปกติของยีนที่เข้ารหัสคอลลาเจนชนิดที่ 1 (Type I Collagen) ทำให้กระดูกบาง เป็นรูพรุน โค้งงอ และหักง่ายจากการบาดเจ็บเพียงเล็กน้อย
Bilirubin: เป็นผลิตภัณฑ์จากการสลายตัวของกลุ่ม Heme ที่มีความสามารถในการละลายน้ำได้น้อยที่สุด