Newid a Pharhad cyn y Rhyfel Byd Cyntaf
Cyflwr y Dosbarth Gweithiol tua 1890
Prydain yn un o wledydd cyfoethocaf y byd yn 1880
Parhau i wynebu problemau economaidd a chymdeithasol
Ymdeimlad cryf o ddosbarth yn y cyfnod
5 miliwn o aristocratiaid yn berchen ar 50% o gyfoaeth y wlad
38 miliwn o bobl oedd yn weddill yn berchen ar y 50% arall
Amacangyfri yn Llundain bod 11% o blant yn ddioddef o ddifyg maeth enbyd
Lleihau taldra ymuno a’r fyddin i 5 troedfedd yn 1900
Poblogaeth Llundain yn cynyddu o 2.3 miliwn yn 1841 i 7.3 miliwn erbyn 1911
Dosbarth Canol yn symyd i byw yn suburbia fel Headingley yn Leeds
Amodau byw yn gwaethygu i’r Dosbarth Gweithiol
Poblogaeth Llundain yn tyfu 20% pob degwad ers 1860
Digwyliad oes yn ardaloedd gweldig yn 51 oed ond yn disgyn i 28 oed yn Manceinion erbyn 1893
Cyflwyno Gwyliau Banc yn 1871
Rhoi cydnabyddiaeth i Undebau Llafur er ond 500,000 oedd yn aelodau ohonynt erbyn 1873
Bywydau nifer yn gwella rhwng 1870-1900
Cyflogau draean yn uwch yn 1900 na pedd yn 1975 ac yn 80% yn uwch na 1850
Prisiau yn cwympo rhwng 1874 a 1895
Achosion Diweithdra cyn 1914
Anochel y byddai gwledydd arall yn dala lan gyda phrydain yn economaidd
Cwmniau Prydeining yn araf iawn i addasu i peiriannau newydd
Manteision gan wledydd arall oherwydd maint poblogaeth a deunyddiau crai
Polisiau masnach gwledydd arall yn rhoi anfantais i Prydain
Rhai haneswyr yn dadlau nad oedd trefn a diwylliant Prydain yn addas ar gyfer diwydiant
Cynnydd o 10% y degawd o bobl na allai weithio
Canlyniadau Diweithdra
Rhaniad mewn cymdeithas rhwng y cyfoethog a’r tlawd
Un o brif achosion toldi oedd diweithdra
Dirywiad yn y berthynas rheng cyflogwr a’r weithwyr
Twf mawr mewn undebaeth lafur
25% o’r weithlu yn rhan o undebau erbyn 1914
Streicio mawr yn digwydd 1889-1893 a 1910-1914
Blaid Lafur yn cael ei sefydlu yn 1906
Hunangymorth a’r Ddadl dros Dlodi (Booth a Rowntree)
Agweddau Tuag at Dlodi
Barn cyffredinol yn ystod yr Oes Victorianaidd oedd mai cyfrifoldeb yr unigolyn i gadw allan o dlodi
Llywodraeth Ceidwadol a Rhyddfrydol yn dilyn y gred laissez-faire
Rhai pobl yn dweud fod y tlodion yn dlawd oherwydd ffactorau economaidd a chymdeithasol
Victorianaid yn dweud bod tlodion haeddiannol a toldion anhaeddiannol
Deddf Tlodion 1834 yn dylanwadu ar agaweddau pobl tuag at toldi am weddill y ganrif
Hunangymorth
Os oedd person am wella ei bywyd roedd yn rhaid iddo helpu ei hun
Samuel Smiles yn cyhoeddi llyfr yn 1859 a’r brawddeg cyntaf oedd “Heaven helps those who help themselves”
4.2 miliwn yn aelodau o cymdeithasau cyfeillgar erbyn 1891 gyda chronfeydd o £22.7 miliwn
Codi i 6.2 miliwn o aelodau erbyn 1909 gyda £48.2 miliwn yn y gronfa
Y Ddadl Dros Dlodi
Syniad mai bai’r toldion oedd ei tlodi yn colli ei rym
Apwyntio Comisiwn Brenhinol ar Dlodi gan y Llywodraeth yn 1905
Amlwg nad oedd Deddf Tlodion 1834 yn delio’n llwyddiannus gyda thlodi
Tlodi dal u fodoli at raddfa eang ym Mhrydain
Amlwg nad ellid egluro’r tlodi trwy rhoi’r bai ar y tlodion am eu diogi a’u meddwdod
Archwiliadau Charles Booth a Seebhom Rowntree
Astudiaethau gwyddonol yn hytrach nag emosiynol
Defnyddio ystadegau i brofi fod angen help oddi wrth y wladwriaeth
Bwysig o ran newid agweddau tuag at y rhai oedd yn byw mewn tlodi
Charles Booth
30% o bobl Llundain yn byw o dan y llinell dlodi
45% o hen bobl Llundain yn byw mewn tlodi ofnadwy
Ni allai eithwyr ddod o hyd i waith arall ar ol iddo golli ei waith mewn amser o ddirwasgiad
Rhai dynion yn byw mewn tlodi gan ei roedd yn rhy dost i weithio
Dadlau dylai’r wladwriaeth gymryd cyfrifoldeb
Seebohm Rowntree
28% o bobl Efrog yn byw mewn tlodi difrifol
Cyflogau mor isel bod hyd yn oed dynion oedd mewn cyflogaeth lawn yn gweithio oriau hir bob dydd ac yn agos i’r llinell newyn
Datblygu’r syniad o cylch tlodi bywyd
30% o bobl Llundain ac Efrog yn byw dan y linell dlodi
pwysigrwydd ac Effaith Gwaith Booth a Rowntree
Newid agweddau pobl tuag at dlodi
Booth yn profi mai’r broblem fawr oedd anghysondeb gwaith
Bwysig gan wnaethynt ddarparu’r dystiolaeath ystadegol
Ond y wladwriaeth oedd a’r pwer a’r arian i ddarparu’r help oedd ei angen
Cylch tlodi bywyd Rowntree yn dangos nad oedd y tlotai yn addas ar gyfer y sefyllfa hon
Rhoi hwb a chyfeiriad i ddiwygiadau llywodraethau Rhyddfrydol 1906-1914
Yr Ymateb i Archwiliadau Booth a Rowntree
Y Linell Dlodi
Booth yn cael ei feirniadau gan nad oedd ei ddiffiniad o linell tlodi yn ddigon cywir
Rowntree yn cael ei beirniadau am osod y llinell dlodi yn rhy uchel
Sefydlu Comisiwn Brenhinol ar Gyfreithiau’r Tlodion 1904
Edrych ar sut oedd y tlodion yn cael eu gofalu
20 o aelodau a oedd yn gymysg o gefnidoredd wahanol
Aelodau yn methu cytuno ac yn cyflwyno dau adroddiad
Adroddiad y Mwyafrif
Helen Bosanquet ac aelodau’r Charity Organisation Society
Dweud dylai Cyfraith y Tlodion barhau fel ag yr oedd
Adroddiad y Lleiafrif
Beatrice Webb
Pwysleisio achosion academaidd tlodi
Angen i’r wladwriaethwneud rhywbeth
Dylid cael gwared ar Gyfraith y Tlawd
Pwysigrwydd Comisiwn Cyfraith y Tlodion
Llywodraeth dim yn weithredu ar un o’r ddau adroddiad
Hybu Llywodraeth Rhyddfrydol 1906-1914 i geisio datrys y problem
Rhyddfrydwyr wedi dechrau gweithredu cyn i’r comisiwn adrodd yn 1909
Effaith Rhyfel y Boer
1899-1902
Prydain yn ryfel yn erbyn y Boeriaid yn Ne Affrica
Prydain yn ennill y rhyfel
Dulliau Ymladd Prydain
Boeriaid yn defnyddio ddulliau guerrilla
Achosi lawer o broblemau i filwyr Prydain
Arglwydd Kitchener yn benderfynnu llosgi cnydau a ffermydd y Boeriaid
Casglu’r menywod a’r phlant at ei gilydd a’i rhoi mewn gwersyll crynhoi
Prydain yn cael ei beirniadu gan nifer o wledydd arall am hyn
20,000 o fenywod a phlant yn farw yn y gwersylloedd yn 1901 yn unig
Cost y Rhyfel
Gwario £23 miliwn rhwng 1899-1900
Gwariant yn codi i £67 miliwn erbyn 1901-1902
Gwario £200 miliwn erbyn diwedd y rhyfel yn 1902
20,000 o Brydeinwyr yn farw
Ceidwadwyr yn colli llawer o gefnogaeth
Pobl yn dechrau troi yn erbyn y syniad o imperialiaeth
Cyflwr y Gwirfoddolwyr
Cyflwr y Gwirfoddolwyr
Profi trafferth mawr wrth ymladd yn erbyn gelyn oedd yn bell o fod more gryf a Phrydain
Dioddefau’r gwirfoddolwyr o broblemau meddygol oedd wedi eu hachosi’n uniongyrchol gan dlodi
Cadfridog Syr Frederick Maurice yn dweud yn 1903 nad oedd dau allan o bob pump o ddynion oedd wedi ymuno gyda’r fyddin yn addas i fod yn filwr ar ol dwy flynnedd
Tystiolaeth gref i brofi fod angen i’r wladwriaeth ymyrryd
Effeithlonrwydd Cenedlaethol
Consyrn ynghlyn a effeithlonrwydd cenedlaethol poblogaeth Prydain
Pobl yn pryderi gallai’r dirywiad cenedlaethol hyn arwain at wanhau gallu milwrol Prydain
Pobl eithafol yn dadlau y ffordd orau o wella’r effeithlonrwydd hyn oedd trwy sterileiddio’r bobl wannaf mewn cymdeithas
Rhan fwyaf o bobl yn gweld mai addysg oedd gwraidd y broblem
Pasio Deddf Addysg 1902 er mwyn ceisio gwella safon yr addysg
Y Llywodraeth Unoliaethol yn dod i ben a Dyfodiad y Rhyddfrydwyr i Rym
Ceidwadwyr mewn grym trwy rhan fwyaf o’r 1890au
Pam oedd y Llywodraeth Unoliaethol Wedi Dod i Ben?
Diffyg Diwygio Cymdeithasol
Nid oedd y Ceidwadwyr wedi pasio unrhyw diwygiadau cymdeithasol erbyn 1905
Credent yn gryf yn hunangymorth
Gamgymeriad mawr ar eu rhan hwy
Diwygio Tollau
Rhwyg yn y blaid Geidwadol yn ymddangos
Nifer yn credu fod angen troi cefn ar laissez-faire a dechrau gosod tollau ar fewnforion
Mater hwn yn helpu i’r blaid Rhyddfrydol uno
Rhai yn y blaid Rhyddfrydol yn cefnogi’r Boeriaid yn ystod y Rhyfel
Yr Adwaith i Ryfel y Boer
Ceidwadwyr yn colli llawer o gefnogaeth
Nid oedd pobl Prydain yn hapuus gyda’r defnydd o wersyll crynhoi
Deddf Addysg 1902
Amhoblogaidd ymhlith anghydffurfwyr Prydain
Rhyddfrydwyr yn ffurfio llywodraeth ac yn galw etholiad cyffredinol yn 1906
Dyma oedd y ‘Liberal Landslide Victory of 1906’
Llywodraeth Ryddfrydol 1905-1908
Prif Weinidog - Syr Henry Campbell-Bannerman
Canghellor y Drysorlys - Herbert Asquith
Llywydd y Bwrdd Masnach - David Lloyd George
Campbell-Bannerman yn farw yn 1908
f
Llywodraeth Ryddfrydol 1908-1915
Prif Weinidog - Herbert Asquith
Canghellor y Drysorlys - David Lloyd George
Llywydd y Bwrdd Masnach - Winston Churchill
Rhesymau’r Rhyddfrywyr dros Ddiwygio
Safle Economaidd Prydain
Nid oedd y cyflwr economaidd mor gryf a pedd ynghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg
Nid oedd Prydain mor sicr y gellid cynnal ei chyfoeth economaidd
Cystadleuaeth economaidd o wledydd tramor
Os oedd ymyrryd yn yr economi yn dod yn fwy derbyniol roedd ymyrryd mewn cymdeithas yn dod yn fwy derbyniol hefyd
Agwedd y Rhyddfrydwyr at Drethi
Llywodraeth Rhyddfrydol 1892-1895 wedi troi ei chefn ar agwedd draddodiadol
William Harcourt yn pwysleisio y gwahaniaeth rhwng cyfoeth anghynhyrchiol a chyfoeth cynhyrchiol
Cwtogi trethi ar incymau cymhedrol ond cyflwyno dollau mawr ar incymau mawr,
Gwaith Charles Booth a Seebohm Rowntree
Cael dylanwad mawr ar ddynion llywodraeth Rhyddfrydol Campbell-Bannerman
‘Rhyddfrydiaeth Newydd’
Agwedd hollol newydd tuag at y wladwriaeth
Rhyddfrydwyr newydd yn credu dylai’r wladwriaeth ymyrryd
Credi fod rhaid cael cyfiawnder cymdeithasol
Dadlau fod angen dosbarth gweithiol iach er mwyn lles milwrol ac economaidd y wlad
Credi gallai ennill pleidleisiau llafur wrth ddiwygio
Syniadau Sosialaidd
Ennill llawer o boblogaeth ers yr 1880au
Sefydlu Pwyllgor Cynrychiolaeth Llafur yn 1900 ac yn datblygu i fod y blaid Lafur
Nifer yn credu gallai Llafur ddisodli’r blaid Rhyddfrydol
Nifer o sosialwyr am ddistrywio’r drefn gyfalafol
Blaid Lafur wedi ymddangos fel plaid oedd yn sefyll yn benodol dros y dosbarth gweithiol
Arbrofion Lleol y Gorffennol
Rhai llywodraethau wedi cymryd cyfrifoldeb am gyfleusterau cyhoeddu
Rhyddfrydwyr tu ol i’r ddatblygiadau yn Birmingham
Datblygiadau yn Birmingham mor lwyddiannus roeddynt yn dadlau fellid gwneud yr un peth ar raddfa genedlaethol
Y Ddadl dros ‘Effeithlonrwydd Cenedlaethol’
Wleidyddion yn sylweddoli fod yn rhaid gwella effiethlonrwydd trwy wella ansawdd y gweithlu
Roedd cael gweithlu gref, iachus wedi ei haddysgu’n dda yn hanfodol
Rhaid gwneud rhywbeth er mwyn gwella’r sefyllfa
Yr Almaen
Cael dylanwad mawar ar y Rhyddfreinwyr
Gweithredu sustem o yswiriant cymdeithasol
David Lloyd George yn ymweld a’r Almaen er mwyn weld sut oedd cynlluniau cymdeithasol y llywodraeth yn gweithio
Gwleidyddion yn gweld fod yr Almaen yn dod yn llawer cryfach
Modd dadlau fod mwy o ofal cymdeithasok yn ffordd i gryfhau’r wlad
Y Gwasanaeth Sifil
Gwasgedd gan fiwrocratiaeth broffesiynol y wladwriaeth i ymyrryd
Deddf Addysg 1907 yn dangos hyn yn well na dim
Claddu argymhellion ar gyfer archwiliad meddygol am ddim i blant ysgol yng Nghymal 13 o ddarn o ddeddfwriaeth gymleth
Anfon lythr at Awdurododau Addysg lleol yn eu hawdurdodi i ddarparu triniaeth feddygol ynghyd ag archwiliad feddygol
Lloyd George
Rhan allweddol gan y wladwriaeth wrth ymyrryd yn uniongyrchol ym mywydau pobl
Diwygiadau’r Rhyddfrydwyr 1906-1914
Diwygiadau Undebau Llafur
Deddf Anghydfod Llafur 1906
Ers 1901 ni allai undebau llafur feddwl am fynd ar streic
Rhaid i undebau ddiogelledu cwmni am golledion ariannol pan fyddai streic yn digwydd
i) Hawl gan undebau llafur i streicio heb ofni gorfod diogelledu perchnogion
ii) Hawl gan undebau llafur i bicedu’n heddychlon
Deddf Undebaeth Lafur 1913
Ganlyniad i benderfyniad 1909
Hawl gan y blaid Lafur i dderbyn cyfran o dal aelodaeth gweithiwr i bwrpasau etholiadol
Blaid Lafur yn brin o arian
Llai o fwyafrif gan y Rhyddfrydwyr ar ol etholiad cyffredinol 1910
Hawl i’r blaid Lafur i gael cyfran o dal aelodaeth gweithiwr i’w undeb
Hawl gan weithiwr i beidio gwneud
Deddfwriaeth Plant
Deddf Cinio i Blant 1906 a 1914
Hawl i awdurdodau addysg i ddarparu cinio ysgol i blant tlawd
Dim yn orfodol yn 1906
Llai na hanner awdurdodau Prydain wedi manteisio are y cyfle felly’n cael ei wneud yn orfodol yn 1914
Deddf Gofal Meddygol 1907 a 1912
Plant i gael eu harchwilio’n feddygol
Nid oedd gorfodaeth i ddarparu triniaeth feddygol rad
Rhoi grantiau yn 1912 ac erbyn 1914 roedd dwy ran o dair o gynghorau yn darparu rhyw fath o ofal meddygol plant
Deddf Addysg 1907
Ysgolion eilraidd i gadw chwarter eu llefydd ar gyfer plant tlawd yn rhad
Nifer o plant dosbarth gweithiol oedd mewn ysgolion eilraidd yn codi
Deddf Plant yn Troseddu
Troseddwyr iau i gael ei achos wedi ei glywed mewn llys iau arbennig
Cael ei anfon i ysgol gywiro nid carchar
Cosbi pobl oedd yn camdrin plant
Cael ei alw yn Siartr y blant
Deddf Plant 1908
Dweud fod hawliau gyda phlant a dylai’r wladwriaeth eu hamddifyn
Dweud fod angen amddiffyn plant rhag trais neu eu hamddifadu gan eu rhieni
Effaith, Dylanwad, Pwysigrwydd a Llwyddiant Siartr y Plant
Nid oedd y llywodraeth wrth wraidd y mesur i roi cinio am ddim
Dadlau bod annibyniaeth a syniad o hunan-gymorth y teulu yn cael eu tanseilio
Erbyn 1914 roedd dros 14 miliwn o brydau bwyd y flwyddyn yn cael eu rhoi i 158,000 o blant
Nid oedd archwiliad meddygol yn rhan o gynlluniau gwreiddiol y llywodraeth
Er i archwiliadau meddygol dechrau yn 1907, nid oedd triniaeth rad ac am ddim i’r plant
Deddf Pensiynau’r Henoed 1908
Henoed dros 70 oed yn derbyn 25 ceiniog yr wythnos
Na chai unrhyw berson a dderbyniai dros £21 y flwyddyn o ffynhonnellau eraill dderbyn y penswiwn
Rhai pobl yn dadlau fod 25c yn rhy fach a fod 70 oed yn rhy hwyr
Lloyd George yn cael y clod er i Asquith neud rhan fwyaf o’r waith paratoi
Effaith, Dylanwad, Pwysigrwydd a Llwyddiant Pensiynau’r Henoed
Lloyd George yn dweud nad oedd y Ddeddf Bensiynau yn mynd i ddelio’n hollol lwyddiannus gyda phroblemau tlodi
Arglwydd Halsbury yn dweud “so paltry as to be all but a mockery”
Roedd yn ddrud iawn i’w weithredu ac wrweiniodd yn uniongyrchol at godi trethi yn 1909
Nid oedd cymdeithasu cyfeillgar yn fodlon gyda’r ddeddf
The Times yn dweud yn 1908 fod rhoi arian i’r bobl yn tanseilio’r cymeriad
Derbynion tua 600,000 y taliad, 45% o bobl dros 70 oed
Cwympodd y nifer o bobl a dderbyniai cymorth y tlodion o 132,000 i 8,000 erbyn 1911
Pobl yn derbyn pensiwn fel hawl
Diwygiadau ar gyfer y Dosbarth Gweithiol
Deddf Iawndal Gweithwyr 1906
Hawl gan bob gweithiwr i hawlio iawndal pe anafwyd ef wrth weithio
Deddf Llongau Masnachol 1906
Cyflwynwyd rheolau llym ynglyn a safon bwyd a llety ar fwrdd llongau Prydeining
Deddf Pyllau Glo 1908
Glowr i weithio 8 awr pob dydd
Tro cyntaf i lywodraeth Brydeining ymyrryd ar hyd oriau gwaith dynion
Deddf Cyfnewidfeydd Llafur 1909
Sefydlu gan Winston Churchill a William Beveridge
Cael ei wthio ar y rhyddfrydwyr gan Beatrice Webb
Lle gallai gweithwyr fynd i darganfod pa swyddi oedd ar gael
430 ohonynt ym Mhrydain erbyn 1913
Creu 3,000 o swyddi erbyn 1914
Deddf Byrddau Masnach 1909
Churchill yn sefydlu byrddau llafur i sicrhau isafswm cyflog
Tua 400,000 o weithwyr yn cael eu hamddifyn erbyn 1913
Arwyddocaol fod y llywodraeth yn ymyrryd
Deddf Yswiriant cenedlaethol 1911
Pemsiynau’r henoed yn cael ei talu allan o drethi
Lloyd George yn penderfynnu dylid ariannu’r cynllun hwn trwy cael gyfraniadau oddi wrth gweithwyr, eu cyflogwyr a’r llywodraeth
Yswiriant Iechyd
Gweithwyr yn talu 4d, cyflogwr yn talu 3d am bob un o’i weithwyr a’r llywodraeth yn talu 2d am bob weithiwr yn y wlad
Os byddai weithiwr yn rhy dost i weithio byddai’n derbyn 10 swllt yr wythnos
Ni dderbyniai ei wraig na’i blant y manteision hyn na phobl oedd yn ennill mwy na £160 y flwyddyn
Effaith, Dylanwad, Pwysigrwydd a Llwyddiant Yswiriant Iechyd
Rhwystro caledi
Nad oedd Lloyd George yn creu fod yn cynllun yn berffaith ond dyma oedd ei lwyddiant mawr cyn 1914
Ond rhyw 13 miliwn o bobl allan o gyfanswm o tua 45 miliwn oedd yn rhan o’r cynllun
Yswiriant Diweithdra
Gweithiwr yn talu 2½d
Cyflogwr yn talu 2½d am bob gweithiwr yn ei waith
Llywodraeth yn talu 1⅔d
Gweithiwr yn derbyn 7 swllt yr wythnos am yr 15 wythnos cyntaf o ddiweithdra
Effaith, Dylanwad, Pwysigrwydd a Llwyddiant Yswiriant Diweithdra
2½ miliwn o weithwyr yn cael ei hyswirio mewn saith diwydiant
Diweithdra yn cael ei dderbyn fel rhan o fywyd
Budd-dal dipyn yn llai na’r hyn oedd ei angen i gynnal teulu
Diwygiadau Cyfreithiol
Talu Aelodau Seneddol 1911
Aelodau seneddol i cael ei talu £400 y flwyddyn
Dynion Dosbarth Gweithiol yn cael dod yn aelodau seneddol
Deddf Isafswm Cyflogau Glowyr 1912
Sefydlu fyrddau i sicrhau isafswm cyflog i lowyr ar sail ardal
Cyllideb 1909
Angen £15 miliwn ychwanegol
Unig ffordd i cael yr arian oedd trwy codi trethi
Codi’r dreth incwm o swllt i swllt 2d yn y bunt ar incymau dros £3,000
Supertax o 6d ar incymau dros £5,000
Trethi uwch ar dybaco a gwirodydd
Trethi ar betrol a cheir
Treth o 20% ar gynnydd mewn gwerth tir pan oedd yn cael ei werthu
Achosi ddadlau a chweryla
Gorfodi i’r llywodraeth basio Deddf Seneddol 1911
Effaith, Dylanwad, Pwysigrwydd a Llwyddiant ‘Cyllideb y Bobl’
Achosi gweryl mawr rhwng y llywodraeth rhyddfrydol a’r arglwyddi
Cael ddau etholiad ym 1910 er mwyn dangos fod gefnogaeth y wlad ganddynt ond collodd ei mwyafrif enfawr o 1906
Basio’r gyllideb fel Ddeddf Seneddol 1911
Ofnadwy o bwysog i ddatblygiad cyfansoddiad Prydain
Effaith, Dylanwad, Pwysigrwydd a Llwyddiant y Diwygiadau Rhyddfrydol - Cyffredinol
Wedi gwneud llawer i wella tlodi
Llawer yn cwympo trwy’r rhwyd
Anodd penderfynu beth oedd effaith y diwygiadau hyn oherwydd dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914
Gosod yr agenda ar gyfer weddill yr ugeinfed ganrif
Gwerthoedd a delfrydau Victorianaidd yn parhau felly roedd y diwygiadau yn gyfyngiedig iawn
Un peth oedd dal yn bwysig oedd cyfyngu ar wariant llywodraethol
Wladwriaeth yn chwarae rhan llawer mwy amlwg gan ymmyrryd llawer mwy