Chương 4: Dân chủ & Nhà nước XHCN

A. Mục tiêu

• Kiến thức: nắm bản chất nền dân chủ XHCN & nhà nước XHCN (chung và ở Việt Nam)
• Kỹ năng: vận dụng lý luận vào phân tích thực tiễn, công việc cá nhân
• Thái độ: khẳng định tính tiến bộ; phê phán quan điểm phủ nhận dân chủ XHCN

B. Nội dung

1. Dân chủ và Dân chủ xã hội chủ nghĩa

1.1. Dân chủ & sự ra đời – phát triển

1.1.1. Quan niệm về dân chủ

• Thuật ngữ xuất hiện TK $VII - VI$ TCN; “demokratos” (Demos = nhân dân, Kratos = cai trị) ⇒ “quyền lực thuộc về nhân dân”.
• Chủ nghĩa Mác-Lênin:
  • Dân chủ là sản phẩm đấu tranh giai cấp & hình thức tổ chức nhà nước của giai cấp cầm quyền.
  • Ba nội dung trọng tâm:
  1. Quyền lực thuộc về nhân dân (nhà nước của dân).
  2. Một chính thể – hình thái nhà nước.
  3. Nguyên tắc tổ chức & quản lý xã hội (nguyên tắc dân chủ, tập trung dân chủ).
• Dân chủ = mục tiêu & tiền đề giải phóng con người; là phạm trù lịch sử (gắn với sự tồn tại Nhà nước) nhưng giá trị vĩnh viễn (gắn liền văn minh nhân loại).
• Hồ Chí Minh phát triển khái niệm:
  • Dân chủ = giá trị nhân loại chung: “Dân là chủ & dân làm chủ”.
  • Dân chủ = thể chế chính trị: “Chính phủ là người đầy tớ trung thành của nhân dân”.
• Khái quát: Dân chủ phản ánh quyền cơ bản con người, gắn tổ chức nhà nước giai cấp cầm quyền, mang tính lịch sử.

1.1.2. Các giai đoạn phát triển dân chủ

=> Xét lịch sử, có $3$ nền dân chủ: Chủ nô – Tư sản – XHCN; muốn biết “có dân chủ hay không” phải xem “dân là ai” & bản chất xã hội.

1.2. Dân chủ xã hội chủ nghĩa (DCXHCN)

1.2.1. Quá trình ra đời

• Phôi thai: Công xã Paris $1871$.
• Chính thức: thành công Cách mạng Tháng Mười Nga $1917$.
• Phát triển từ thấp → cao, kế thừa dân chủ tư sản nhưng bổ sung, làm sâu sắc giá trị mới.
• Nguyên tắc cơ bản: không ngừng mở rộng dân chủ, giải phóng người lao động, thu hút họ quản lý nhà nước & xã hội.
• Khi dân chủ hoàn thiện, tính chính trị tiêu vong (nhà nước tiêu vong) ⇒ xã hội tự quản (quan niệm V.I. Lênin).

1.2.2. Bản chất DCXHCN

• Chính trị:
  • Lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản – đại biểu giai cấp công nhân.
  • Thực hiện quyền lực nhân dân; “dân chủ gấp triệu lần dân chủ tư sản” (Lênin).
• Kinh tế:
  • Công hữu TLSX chủ yếu; phân phối theo lao động.
  • Phát triển LLSX hiện đại, nâng cao đời sống nhân dân.
• Tư tưởng-văn hoá-xã hội:
  • Hệ tư tưởng Mác-Lênin chủ đạo; kế thừa tinh hoa dân tộc & nhân loại.
  • Kết hợp hài hoà lợi ích cá nhân – tập thể – xã hội; khuyến khích sáng tạo.
• Điều kiện: Đảng lãnh đạo + dân trí + xã hội công dân + pháp luật bảo đảm + vật chất thực thi.

2. Nhà nước xã hội chủ nghĩa

2.1. Sự ra đời, bản chất, chức năng

2.1.1. Sự ra đời

• Kết quả cách mạng vô sản; đáp ứng khát vọng xã hội công bằng, dân chủ, bác ái.
• Điều kiện lịch sử: mâu thuẫn tư hữu TLSX $\leftrightarrow$ tính xã hội hoá LLSX; đấu tranh giai cấp vô sản + vũ khí lý luận Mác-Lênin + lãnh đạo Đảng CS.
• Nhà nước XHCN = tổ chức quyền lực nhân dân, xây dựng CNXH, đưa nhân dân lên địa vị làm chủ.

2.1.2. Bản chất

• Chính trị: bản chất giai cấp công nhân; thống trị của đa số đối với thiểu số bóc lột (khác nhà nước bóc lột trước đó).
• Kinh tế: dựa quan hệ công hữu ⇒ không còn bóc lột; nhà nước là “nửa nhà nước” (Lênin) – vừa cưỡng chế vừa quản lý kinh tế-xã hội.
• Văn hoá-xã hội: nền tảng Mác-Lênin, giá trị nhân loại & bản sắc dân tộc; thu hẹp phân hoá xã hội.

2.1.3. Chức năng

• Theo phạm vi:
  • Đối nội
  • Đối ngoại
• Theo lĩnh vực:
  • Chính trị – Kinh tế – Văn hoá – Xã hội …
• Theo tính chất:
  • Giai cấp (trấn áp) – chống phản cách mạng, bảo vệ thành quả.
  • Xã hội (tổ chức & xây dựng) – quản lý, phát triển KT-XH.
• Trong giai đoạn quá độ: vẫn cần bạo lực, nhưng bạo lực của đa số với thiểu số bóc lột; song điều quyết định là tổ chức lao động hiệu quả, nâng cao năng suất.

2.2. Quan hệ DCXHCN & Nhà nước XHCN

• DCXHCN ⇒ nền tảng của Nhà nước XHCN:
  • Cơ chế lựa chọn đại diện, kiểm soát quyền lực, ngăn chặn tha hoá.
• Nhà nước XHCN ⇒ công cụ thực thi quyền dân chủ:
  • Thể chế hoá ý chí nhân dân thành pháp luật, tổ chức thực hiện, sử dụng bạo lực hợp pháp bảo vệ dân chủ.
• Hai yếu tố tương tác biện chứng; vi phạm dân chủ ⇒ nhà nước tha hoá, chuyên chế.

3. Dân chủ & Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam

3.1. Dân chủ XHCN ở Việt Nam

3.1.1. Sự ra đời, phát triển

• Cách mạng Tháng Tám $1945$ ⇒ chế độ dân chủ nhân dân.
• Từ $1976$: nước Cộng hoà XHCN Việt Nam.
• Đường lối Đổi mới (ĐH VI – $1986$): coi dân chủ là động lực; “lấy dân làm gốc”.
• Mục tiêu tổng quát hiện nay: “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.
• Quan điểm: DCXHCN = bản chất chế độ, mục tiêu & động lực; phải gắn kỷ luật, pháp luật.

3.1.2. Bản chất DCXHCN VN

• Quyền lực thuộc về nhân dân: “bao nhiêu lợi ích vì dân, bao nhiêu quyền hạn của dân” (HCM).
• Các hình thức:
  • Dân chủ gián tiếp: bầu cử QH, HĐND…
  • Dân chủ trực tiếp: trưng cầu ý dân, “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”.
• Thực tiễn: quyền làm chủ mở rộng, pháp luật bảo vệ; song còn hạn chế do kinh tế, tiêu cực, “diễn biến hoà bình”.

3.2. Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

3.2.1. Quan niệm & đặc điểm

• Nhà nước pháp quyền: thượng tôn pháp luật, phục vụ con người, phân quyền – kiểm soát quyền lực.
• Cương lĩnh $2011$ & Hiến pháp $2013$:
  • Đề cao Hiến pháp; đảm bảo QL – nghĩa vụ công dân; quyền lực thống nhất nhưng phân công – phối hợp – kiểm soát giữa lập pháp – hành pháp – tư pháp.
  • Nhà nước của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo của ĐCS VN.
• Đặc điểm chủ yếu:
  1. Nhân dân làm chủ.
  2. Hoạt động dựa Hiến pháp & pháp luật (pháp luật tối thượng).
  3. Quyền lực thống nhất, phân công/kiểm soát L-H-T.
  4. Đảng lãnh đạo (điều $4$ Hiến pháp $2013$).
  5. Tôn trọng & bảo vệ quyền con người.
  6. Tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ; phân cấp, phối hợp, kiểm soát.

3.3. Phát huy dân chủ & xây dựng NNPQXHCN hiện nay

3.3.1. Phát huy dân chủ XHCN

• Hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN: đa dạng sở hữu; pháp luật sở hữu trí tuệ, cổ phiếu, trái phiếu…; cải cách hành chính, môi trường kinh doanh.
• Xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh: tự đổi mới, tập trung dân chủ, chống quan liêu – tham nhũng.
• Xây dựng NNPQXHCN: Hiến pháp, pháp luật bảo đảm quyền con người; nhà nước phục vụ dân.
• Nâng cao vai trò MTTQ & tổ chức CT-XH: giám sát, phản biện, chăm lo đời sống, xây dựng khối đại đoàn kết.
• Hoàn thiện cơ chế giám sát – phản biện xã hội: minh bạch, công khai; nâng cao dân trí, văn hoá pháp luật.

3.3.2. Hoàn thiện Nhà nước pháp quyền

• Tiếp tục khẳng định vai trò lãnh đạo Đảng; quyền lực thống nhất, phân công – phối hợp – kiểm soát.
• Cải cách thể chế & phương thức hoạt động:
  • Quốc hội: cơ quan quyền lực cao nhất; tăng tính chuyên nghiệp, giám sát tối cao.
  • Chính phủ: nền hành chính dân chủ, hiện đại; giảm thủ tục; xã hội hoá dịch vụ công.
  • Tư pháp: độc lập, nghiêm minh, bảo vệ công lý.
• Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức: bản lĩnh, đạo đức, chuyên môn; cơ chế đãi ngộ & loại bỏ cán bộ thoái hoá.
• Phòng chống tham nhũng, lãng phí: hoàn thiện pháp luật; bảo vệ người tố cáo; thực hành tiết kiệm.

C. Câu hỏi ôn tập

1. Khái niệm & bản chất DCXHCN?
2. Bản chất & chức năng nhà nước XHCN?
3. Bản chất & định hướng xây dựng DCXHCN ở Việt Nam?
4. Nội dung & định hướng xây dựng NNPQXHCN ở Việt Nam?
5. Trách nhiệm cá nhân trong xây dựng DCXHCN & NNPQXHCN hiện nay?

D. Tài liệu tham khảo

• Hoàng Chí Bảo, Thái Ninh (Nxb Sự thật, $1991$).
• ĐCSVN: Cương lĩnh $2011$.
• Học viện CTQG HCM (Giáo trình CCSLCT, $2014$).
• Nguyễn Quang Mạnh (Nxb CTQG, $2010$).
• Đào Trí Úc (Nxb ĐHQG Hà Nội, $2015$).